०३० खरवधः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama and Khara exchange a haughty wordy duel and when the demon Khara charges at Rama, Rama eliminates him with his all-powerful arrow and gods and sages shower flowery rain. Seetha and Lakshmana return from their hiding cave and Seetha becomes very happy on seeing her victorious and indefatigable husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

30. श्रीरामके व्यङ्ग करनेपर खरका उन्हें फटकारकर उनके ऊपर सालवृक्षका प्रहार करना, श्रीरामका उस वृक्षको काटकर एक तेजस्वी बाणसे खरको मार गिराना तथा देवताओं और महर्षियोंद्वारा श्रीरामकी प्रशंसा

भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः ।
स्मयमान इदं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

भित्त्वा तु ताम् गदाम् बाणैः राघवो धर्म वत्सलः । स्मयमानः खरम् वाक्यम् संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-३०-१

धर्मप्रेमी भगवान् श्रीरामने अपने बाणोंद्वारा खरकी उस गदाको विदीर्ण करके मुसकराते हुए यह रोषसूचक बात कही— ॥ १ ॥

धर्मप्रेमि भगवान् श्रीरामनु तन्न बाणगळिन्द खरन गदॆयन्नु विवीणगॊळिसि मुगुळ्नगुत्ता, रोषसूचकवागि हीगॆ हेळिदन.॥1॥

पदच्छेदः

1. dharma vatsalaH raaghavaH = virtue, patron, Raghava; taam gadaam baaNaiH bhittvaa = that, mace, with arrows, having smashed; smayamaanaH = while smiling; samrabdham kharam = to flustering, Khara; idam vaakyam abraviit = this, sentence, spoke.

अनुवादः

On smashing the mace with arrows Raghava spoke this sentence to Khara smiling him out of temper, without assaulting weaponless and flustering Khara, because Rama is the patron of virtue following the protocol of righteous war. [3-30-1]

टिप्पनी

This seems to be a roundabout meaning. But to explain why the epithet dharma vatsala to Rama is given, this beating round the bush is necessary. So also, many epithets used in this epic have relevance to the circumstances, characters, or their actions. These cannot be explained without the support of commentaries, and unfortunately commentaries skip these minor details assuming that the readers are capable enough to grasp them in the course of narration, which resulted otherwise at a later time. We therefore request pundits to consolidate the relevancy of each the inordinate epithet used to the situations narrated somewhere like web, if it is going to cost a fortune on printing and stationary. Explaining them occasionally is unnoticed, and they appear to be redundant metre fillers in these days where Sanskrit itself has become an alienated language.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम ।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जसि ॥ २ ॥

एतत् ते बल सर्वस्वम् दर्शितम् राक्षसाधम । शक्ति हीनतरो मत्तो वृथा त्वम् उपगर्जसि ॥ ३-३०-२

‘राक्षसाधम! यही तेरा सारा बल है, जिसे तूने इस गदाके साथ दिखाया है । अब सिद्ध हो गया कि तू मुझसे अत्यन्त शक्तिहीन है, व्यर्थ ही अपने बलकी डींग हाँक रहा था ॥ २ ॥

राक्षसाधमने! नीनु ई गदॆयॊन्दिगॆ निन्न ऎल्ल बलवन्नु तोरिसिरुवॆ. इदरिन्द नीनु ननगिन्त अत्यन्त शक्तिहीननागिद्दु, व्यर्थवागि बडायि कॊच्चिकॊळ्ळुत्तिरुवॆ ऎम्बुदु सिद्धवायितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raakSasa adhama = oh, demon, the wretched; te etat = your, all this - this is all the strength you have, is it; bala sarvasvam darshitam = strength [of yours and your army,] in its entirety, is displayed; mat taH shakti hiina taraH = than mine [your,] strength, paltry, higher in comparison - paltriest; tvam vR^ithaa upagarjasi = you, futilely, blare - you boast yourself.

अनुवादः

“So, this is all the strength of yours and your army that is displayed and nothing more to display, is it! You wretched demon, it is paltriest compared to my strength, yet you vaunt aloud futilely! [3-30-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता ।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥ ३ ॥

‘मेरे बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर तेरी यह गदा पृथ्वीपर पड़ी हुई है । तेरे मनमें जो यह विश्वास था कि मैं इस गदासे शत्रुका वध कर डालूँगा, इसका खण्डन तेरी इस गदाने ही कर दिया । अब यह स्पष्ट हो गया कि तू केवल बातें बनानेमें ढीठ है (तुझसे कोई पराक्रम नहीं हो सकता) ॥ ३ ॥

नन्न बाण गळिन्द निन्न ई गदॆयु नुच्चुनूरागि भूमिगॆ बिद्दिदॆ. ई गदॆयिन्द शत्रुवन्नु वधिसुवॆ ऎम्ब निन्न विश्वासवन्नु ई गदॆये सुळ्ळागिसितु. नीनु केवल मातिनल्ले प्रौढिमॆयन्नु तॊरिसुववनु ऎम्बुदु ईग स्पष्टवायितु. (निन्नल्लि याव पराक्रमवू इल्ल..॥3॥

पदच्छेदः

3. eSaa gadaa = this, mace [of yours]; baaNa vi nir bhinnaa = with arrows, very, completely, battered; abhidhaana pragalbhasya = in talking, pompous [of a bombastic being]; tava pratyaya ghaatinii = your, aplomb, is shattered - by mace; bhuumi talam gataa = mace, on earth’s, surface, gone down.

अनुवादः

“This mace of yours in which you repose your bombastic aplomb, now completely battered with my arrows has gone onto the surface of earth, so also is your vanity. [3-30-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम् ।
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः ॥ ४ ॥

यत् त्वया उक्तम् विनष्टानाम् इदम् अश्रु प्रमार्जनम् । राक्षसानाम् करोमि इति मिथ्या तत् अपि ते वचः ॥ ३-३०-४

‘तूने जो यह कहा था कि मैं तुम्हारा वध करके तुम्हारे हाथसे मारे गये राक्षसोंका अभी आँसू पोछूँगा, तेरी वह बात भी झूठी हो गयी ॥ ४ ॥

‘निन्नन्नु विनाशगॊळिसि अदर मूलक हतराद राक्षसर बन्धुगळ कण्णीरन्नु ऒरॆसुत्तेनॆ’ ऎन्दु स्वल्प हॊत्तिगॆ मुञ्चॆ आडिद निन्न मातू सुळ्ळायितु.॥4॥

पदच्छेदः

4. [aham = I will]; vi naSTaanaam raakSasaanaam = completely, lost, demons - of demons whose kinsfolk is lost; idam = this; ashru pramaarjanam = tears, dabbing; karomi = I will do; iti = thus; yat tvayaa uktam = what words, by you, said; te tat vacaH api = your, that, words, even; mithyaa = are fake.

अनुवादः

“What that is said by you, ‘I will dab the tears of the demons whose kinfolk are dead here…’ even this word of yours is a fake. [3-30-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः ।
प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा ॥ ५ ॥

नीचस्य क्षुद्र शीलस्य मिथ्या वृत्तस्य रक्षसः । प्राणान् अपहरिष्यामि गरुत्मान् अमृतम् यथा ॥ ३-३०-५

‘तू नीच, क्षुद्रस्वभावसे युक्त और मिथ्याचारी राक्षस है । मैं तेरे प्राणोंको उसी प्रकार हर लूँगा, जैसे गरुड़ने देवताओंके यहाँसे अमृतका अपहरण किया था ॥ ५ ॥

नीनु नीचनू, क्षुद्रस्वभावदवनू, मिथ्याचारियू आद राक्षसनागिरुवॆ. गरुडनु देवतॆगळिन्द अमृतवन्नु अपहरण माडिदन्तॆ नानु निन्न प्राणगळन्नु हरण माडुवॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. niicasya = of a knave; kSudra shiilasya = roguish, in character; mithyaa vR^ittasya = of devious, behaviour [ghoulish]; rakSasaH = being a demon; such as you are, your; praaNaan = lives; garutmaan amR^itam yathaa = Garuda, Ambrosia, as with; [aham = I will]; apahariSyaami = I will snatch away.

अनुवादः

“In boasting you are knavish, in character roguish, and in behaviour ghoulish, such a demon as you are, I will take your life away as the Divine Eagle Garuda took away Ambrosia. [3-30-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद‍्बुदभूषितम् ।
विदारितस्य मद‍्बाणैर्मही पास्यति शोणितम् ॥ ६ ॥

अद्य ते भिन्न कण्ठस्य फेन बुद्बुद भूषितम् । विदारितस्य मत् बाणैः मही पास्यति शोणितम् ॥ ३-३०-६

‘अब मैं अपने बाणोंसे तेरे शरीरको विदीर्ण करके तेरा गला भी काट डालूँगा । फिर यह पृथ्वी फेन और बुदबुदोंसे युक्त तेरे गरम-गरम रक्तका पान करेगी ॥ ६ ॥

ईग नानु नन्न बाणगळिन्द निन्न शरीरवन्नु विदीर्णगॊळिसि निन्न कत्तन्नु तुण्डरिसि बिडुवॆ. मत्तॆ ई पृथिवियु नॊरॆयिन्द कूडिद निन्न बिसि बिसि रक्तवन्नु पानमाडुवुदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. anvaya/word order: adya = now; mat baaNaiH vi daaritasya = by my, arrows verily, rip; bhinna kaNThasya = chopped off, of your throat; te phena budbuda bhuuSitam shoNitam = your, with froth, foam, garnished with, blood [gushed from chopped throat]; mahii paasyati = earth, guzzles.

अनुवादः

“Now, my arrows will rip and chop off your throat, and then the earth will guzzle the blood gushed therefrom garnished with froth and foam. [3-30-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः ।
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव ॥ ७ ॥

पांसु रूषित सर्वान्गः स्रस्त न्यस्त भुज द्वयः । स्वप्स्यसे गाम् समाश्लिष्य दुर्लभाम् प्रमदाम् इव ॥ ३-३०-७

‘तेरे सारे अङ्ग धूलसे धूसर हो जायँगे, तेरी दोनों भुजाएँ शरीरसे अलग होकर पृथ्वीपर गिर जायँगी और उस दशामें तू दुर्लभ युवतीके समान इस पृथ्वीका आलिङ्गन करके सदाके लिये सो जायगा ॥ ७ ॥

निन्न इडी देहवु धूळिधूसरितवागि, ऎरडु भुजगळू शरीरदिन्द बेर्पट्टु भूमिगॆ बिद्दु होगुवुदु हागू आ स्थितियल्लि नीनु दुर्लभ युवतियन्तॆ ई पृथ्वियन्नु आलङ्गिसि ऎन्दॆन्दिगू मलगिबिडुवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. paamsu ruuSita sarva angaH = by dirt, smeared with, on all, limbs; srasta nyasta bhuja dvayaH = made to slide, laid [knocked down to earth,] arms, two; svapsyase gaam sam aashliSya = you sleep [eternally,] on earth, well-embracing; dur labhaam pramadaam iva = impossible one, to gain, lady, like.

अनुवादः

“You will go to eternal sleep embracing the earth as you embrace an un-gainable lady, when both of your arms are knocked down to slide on earth, and limbs smeared with dirt. [3-30-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने ।
भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥ ८ ॥

प्रवृद्ध निद्रे शयिते त्वयि राक्षस पांसने । भविष्यन्ति अशरण्यानाम् शरण्या दण्डका इमे ॥ ३-३०-८

‘तेरे-जैसे राक्षसकुलकलङ्कके सदाके लिये महानिद्रामें सो जानेपर ये दण्डकवनके प्रदेश शरणार्थियोंको शरण देनेवाले हो जायँगे ॥ ८ ॥

निन्नन्तह राक्षसकुल कलङ्कितनु ऎन्दॆन्दिगू महा निद्दॆयल्लि मलगिदाग ई दण्डकारण्य प्रदेशवु रक्षकरे इल्लद महर्षिगळिगॆ आश्रयस्थानवागुवुदु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raakSasa paamsane = oh, demon, the notorious; tvayi = by you; pra vR^iddha nidre shayite = in well developed [profound,] sleep, while sleeping; ime daNDakaaH = these, Dandaka forests; sharaNyaanaam = for shelter-worthy [sages]; sharaNyaa bhaviSyanti = shelter, will become.

अनुवादः

“While you are in profound sleep, oh, notorious demon, this Dandaka forest becomes a shelter to the shelter-worthy sages and saints. [3-30-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षस मच्छरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥ ९ ॥

जनस्थाने हत स्थाने तव राक्षस मत् शरैः । निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥ ३-३०-९

‘राक्षस! मेरे बाणोंसे जनस्थानमें बने हुए तेरे निवासस्थानके नष्ट हो जानेपर मुनिगण इस वनमें सब ओर निर्भय विचर सकेंगे ॥ ९ ॥

राक्षसने! ई जनस्थानदल्लि इद्द निन्न निवासस्थानवु नन्न बाणगळिन्द नाशवादबळिक मुनिगळु ई वनदल्लि ऎल्लॆडॆ निर्भयरागि सञ्चरिसुवरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raakSasa = oh, demon; tava janasthaane = in your, Janasthaana; mat sharaiH = with my, arrows; hata sthaane = ruined, strongholds [of demons]; munayaH nir bhayaa = sages, without, fear; sarvataH vane = everywhere, in forest; vi cariSyanti = well, move about.

अनुवादः

“When the strongholds of demons in your Janasthaana are ruined with my arrows, the sages in this forest will move about everywhere, fearlessly. [3-30-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः ।
बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः ॥ १० ॥

अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हत बान्धवाः । बाष्प आर्द्र वदना दीना भयात् अन्य भयावहाः ॥ ३-३०-१०

‘जो अबतक दूसरोंको भय देती थीं, वे राक्षसियाँ आज अपने बान्धवजनोंके मारे जानेसे दीन हो आँसुओंसे भींगे मुँह लिये जनस्थानसे स्वयं ही भयके कारण भाग जायँगी ॥ १० ॥

इष्टरवरॆगॆ बेरॆयवरन्नु भयपडिसुत्तिद्द राक्षसियरु इन्दु तम्म बान्धवरु सत्तुहोगिद्दरिन्द दीनरागि कम्बनिगळन्नु सुरिसुत्ता जनस्थानदिन्द स्वतः भयदिन्द ओडिहोगुवरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. anya bhayaavahaaH = to others, terrorizing [so far]; raakSasyaH = demonesses; hata baandhavaaH = killed, kinsmen; baaSpa aardra vadanaa = with tear, wet, with faces; bhayaat diinaa = with fear, becoming pitiable; adya = now; viprasariSyanti [vi pra sariSyanti] = very, quickly, flee away.

अनुवादः

“The demonesses who terrorized others so far will be pitiably terrorised now, and they flee away very quickly with tear-wet faces as their kinsmen are killed. [3-30-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निरर्थिकाः ।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः ॥ ११ ॥

अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः ॥

अद्य शोक रसज्ञाः ताः भविष्यन्ति निरर्थकाः । अनुरूप कुलाः पत्न्यो यासाम् त्वम् पतिः ईदृशः ॥ ३-३०-११

‘जिनका तुझ-जैसा दुराचारी पति है, वे तदनुरूप कुलवाली तेरी पत्नियाँ आज तेरे मारे जानेपर काम आदि पुरुषार्थोंसे वञ्चित हो शोकरूपी स्थायी भाववाले करुणरसका अनुभव करनेवाली होंगी ॥ ११ ॥

नृशंसशील क्षुद्रात्मन् नित्यं ब्राह्मणकण्टक ।
त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ १२ ॥

नृशंस शील क्षुद्र आत्मन् नित्यम् ब्राह्मण कण्टक । त्वत् कृते शन्कितैः अग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ ३-३०-१२

‘क्रूरस्वभाववाले निशाचर! तेरा हृदय सदा ही क्षुद्र विचारोंसे भरा रहता है । तू ब्राह्मणोंके लिये कण्टकरूप है । तेरे ही कारण मुनिलोग शङ्कित रहकर ही अग्निमें हविष्यकी आहुतियाँ डालते हैं’ ॥ १२ ॥

क्रूरस्वभाववुळ्ळ निशाचरने! निन्न मनस्सु सदा क्षुद्र विचारगळिन्द तुम्बिरुत्तदॆ. नीनु ब्राह्मणरिगॆ कण्टक प्रायनागिरुवॆ. निन्न कारणदिन्दले मुनिगळु शङ्कितरागिये अग्नियल्लि हविस्सन्नु अर्पिसुत्तारॆ.॥12॥

पदच्छेदः

11. yaasaam = to which females [demonesses]; iidR^ishaH tvam patiH = this kind of you, [abominable one] is the husband; anuruupa kulaaH = well-matched to you, in befitting family [taken birth]; taaH = they the demonesses; patnyaH = are [befittingly deplorable] wives; adya = now; nir arthakaaH = without, meaning - meaningless - lives of demonesses became meaningless; shoka rasaGYaaH = grief’s, enjoyers of empathy; bhaviSyanti = they will become.

अनुवादः

“To which demonesses your kind of grievous demon is the husband, they must have taken birth in a befittingly grievous family like that of yours, and must be well-matched to you in grievous atrocities, and though they might not have tasted a grievous situation so far, since their lives have become meaningless, now they will become the enjoyers of the empathy of grief. [3-30-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुराचारियाद निन्नन्तह पतियन्नु हॊन्दिद निन्न पत्नियरु इन्दु नीनु सत्तुहोदाग कामादि पुरुषार्थदिन्द वञ्चितरागि शोकरूपी स्थायी भाववुळ्ळ करुणरसवन्नु अनुभविस तॊडगुवरु.॥11॥

पदच्छेदः

12. nR^ishamsa shiila = atrocious, in conduct; kSudra aatman = debased, by conscience; nityam braahmaNa kaNTaka = always, Brahmans, bothersome to; tvat kR^ite shankitaiH = by your, deeds, sceptical of; munibhiH haviH agnau paatyate = by sages, in Ritual-Fire, oblations dropped - consigned.

अनुवादः

“You are atrocious in conduct because you countervail against Veda-s, debased by conscience because you counteract to Vedic rituals, and you are countermanding Vedic procedures because you have always been bothersome to Brahmans, and those Brahmans becoming sceptical of your deeds of hindrance, they are hesitatingly consigning oblations into Ritual-Fire, which are to be swiftly dropped into fire to the chants of hymns and even on time, hence you are countervailing against Veda-s and counteracting to their rituals, and countermanding their procedures.” Thus Rama spoke to Khara irefully. [3-30-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं वने ।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतरस्वरः ॥ १३ ॥

तम् एवम् अभिसंरब्धम् ब्रुवाणम् राघवम् रणे । खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतर स्वरः ॥ ३-३०-१३

वनमें श्रीरामचन्द्रजी जब इस प्रकार रोषपूर्ण बातें कह रहे थे, उस समय क्रोधके कारण खरका भी स्वर अत्यन्त कठोर हो गया और उसने उन्हें फटकारते हुए कहा— ॥ १३ ॥

वनदल्लि श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ रोषपूर्ण मातुगळन्नु आडुत्तिद्दाग क्रोधदिन्द खरन स्वरवू अत्यन्त कठोरवागि, अवनु रामनन्नु तिरस्करिसुत्ता हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. evam = this way; [raNe = in war] vane = in forest; abhi samrabdham bruvaaNam = very impetuously, who is speaking; tam raaghavam = to that, Raghava; roSaat = rancorously; khara tara svaraH = ass, more than, one who has voice - very harsh voiced Khara - stridulous than braying; kharaH = Khara; nirbhartsayaamaasa = started to intimidate.

अनुवादः

While Raghava is speaking that way with such an impetuosity in that forest, Khara started to intimidate him rancorously in a voice stridulous than braying. [3-30-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृढं खल्ववलिप्तोऽसि भयेष्वपि च निर्भयः ।
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्योर्वश्यो न बुध्यसे ॥ १४ ॥

दृढम् खलु अवलिप्तो असि भयेषु अपि च निर्भयः । वाच्य अवाच्यम् ततो हि त्वम् मृत्यु वश्यो न बुध्यसे ॥ ३-३०-१४

‘अहो! निश्चय ही तुम बड़े घमंडी हो, भयके अवसरोंपर भी निर्भय बने हुए हो । जान पड़ता है कि तुम मृत्युके अधीन हो गये हो, इस कारणसे ही तुम्हें यह भी पता नहीं है कि कब क्या कहना चाहिये और क्या नहीं कहना चाहिये? ॥ १४ ॥

अय्या! नीनु निश्चयवागि भारी गर्विष्ठनागिरुवॆ, भयद सन्दर्भगळल्लियू निर्भयनागिरुवॆ. नीनु मृत्युविगॆ अधीननागिरुवन्तॆ तोरुत्तदॆ. यावाग एनु हेळबेकु, यावुदन्नु हेळबारदु ऎम्बुदू निनगॆ तिळियदु.॥14॥

पदच्छेदः

14. bhayeSu api ca = = in fearful [situation,] even, also; nir bhayaH tvam = without, fearing, you are; dR^iDham avaliptaH asi = resolutely, you pride yourself; tataH = thereby; mR^ityu vashyaH hi = [even if you are under] death’s, control, indeed; vaacya a vaacyam = speakable, not, speakable; tvam = you; na budhyase khalu = not, mindful of, for sure.

अनुवादः

“Priding yourself resolutely you are unfearing even in a fearful situation, thereby you have indeed gone into the control of death, and for sure you are unmindful of what is speakable and what is not.” Thus, Khara started his tongue-lashing. [3-30-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये ।
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥ १५ ॥

काल पाश परिक्षिप्ता भवंति पुरुषा हि ये । कार्य अकार्यम् न जानन्ति ते निरस्त षड् इन्द्रियाः ॥ ३-३०-१५

‘जो पुरुष कालके फन्देमें फँस जाते हैं, उनकी छहों इन्द्रियाँ बेकाम हो जाती हैं; इसीलिये उन्हें कर्तव्य और अकर्तव्यका ज्ञान नहीं रह जाता है’ ॥ १५ ॥

कालपाशदल्लि सिक्किहाकिकॊण्डिरुववनु आरु इन्द्रियगळन्नू कळॆदुकॊण्डु कार्याकार्यगळ विवेचनॆय ज्ञानवन्नू कळॆदुकॊळ्ळुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. ye puruSaa = such of those, men; kaala paasha pari kSiptaa = Time’s, lead, overly, when closing in; bhavanti = they will be; te = they; nir asta = without, animation; SaD indriyaaH = six, senses [on becoming insensible to]; kaarya a kaaryam = doable, not, doable; na jaananti = not, knowing.

अनुवादः

“Such of those men on whom the Lead of the Time verily closes in, they will not know what is to be done and what not, for all of their six senses will be rendered insensible.” Thus Khara intimidated Rama. [3-30-15]

टिप्पनी

dhvani/allusion: For the above three verses it said: evam bruvaaNam raamam ’to Rama who saying that way…’ mR^ityu vashya kharaH ‘Khara going under the control of Death…’ is saying ‘oh, Rama…’ tvam vaacya a+vaacya na budhyase iti ‘you know not what to speak and what not to speak

• to a dying creature like me, because that creature’s six-senses are stand-still…’ Then why is this nirbhartsayana, roSa? ’threatening me, and anger at me?’ ‘Because the faculties of that dying creatures, presently mine, will be in a flux, they will attack anyone verbally or physically, let alone the Almighty… thus you are not able to distinguish between what is to be done or not to be done with such a senseless creature… So, what you have to do now is to finish me, and what is not to be done is this sermonising. Why not finish me off from this curse and accord salvation?’ Maheshvara Tiirtha. anena maraNa samaye janaanaam buddhi bhramsho bhavati iti sUchitam - dk ‘at the time of death people’s mind deranges…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः ।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः ॥ १६ ॥
रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् ।
स तमुत्पाटयामास सन्दष्टदशनच्छदम् ॥ १७ ॥

एवमुक्त्व ततो रामं संरुध्य भ्रुकुटिं ततः ।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः ॥ रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् ।
स तमुत्पाटयामास सन्दष्टदशनच्छदम् ॥

ऐसा कहकर उस निशाचरने एक बार श्रीरामकी ओर भौंहें टेंढ़ी करके देखा और रणभूमिमें उनपर प्रहार करनेके लिये वह चारों ओर दृष्टिपात करने लगा । इतनेमें ही उसे एक विशाल साखूका वृक्ष दिखायी दिया, जो निकट ही था । खरने अपने होठोंको दाँतोंसे दबाकर उस वृक्षको उखाड़ लिया ॥ १६-१७ ॥

हीगॆ हेळि आ निशाचरनु ओरॆ नोटदिन्द श्रीरामनन्नु ऒम्मॆ नोडि, रणभूमियल्लि अवन मेलॆ प्रहार माडलु सुत्तलू कण्णाडिसिदनु. अष्टरल्लि अवनिगॆ हत्तिरदल्ले इद्द ऒन्दु ऎत्तरवाद सर्जवृक्षवु कण्णिगॆ बित्तु. खरनु अवुडु कच्चि आ वृक्षवन्नु कित्तुकॊण्डनु.॥16-17॥

पदच्छेदः

16, 17a. saH nishaacaraH = he that, nightwalker; raamam evam uktvaa = to Rama, this way, on saying; tataH = then; bhR^i kuTim = eye, brows; sam rudhya = tightly, contracting; raNe praharaNasya arthe = in war, to assault, for purpose of [assault weapon]; sarvataH avalokayan = everywhere, while seeing; a vi duure = not, very, faraway; tataH = then; mahaa saalam dadarsha hi = a huge, saala tree, he saw, in fact.

अनुवादः

Saying so to Rama that nightwalker Khara then knitting his brows tightly saw everywhere for an assault weapon for use in that combat, and then he indeed found one not far away from him, namely a huge saala tree. [3-30-16, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः ।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत् ॥ १८ ॥

तं समुत्किक्षप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः ।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत् ॥

फिर उस महाबली निशाचरने विकट गर्जना करके दोनों हाथोंसे उस वृक्षको उठा लिया और श्रीरामपर दे मारा । साथ ही यह भी कहा—‘लो, अब तुम मारे गये’ ॥ १८ ॥

मत्तॆ महाबलि आ निशाचरनु विकटवागि गर्जिसि ऎरडू कैगळिन्द आ वृक्षवन्नु ऎत्ति श्रीरामन मेलॆ रभसदिन्द ऎसॆदु ‘नोडु, ईग नीनु सत्तेहोदॆ’ ऎन्दु बॊब्बिरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

17b, 18. saH = he that Khara; dashana cChadam = teeth, covering of [lips]; sam daSTa [sam dashya] = well, biting [curling in frown]; tam utpaaTayaamaasa = that tree, started to extricate; mahaabalaH = great-mighty one [Khara]; tam = it [tree]; * baahubhyaam* = by both hands; sam ut kSipya = forcefully, up, lifting; vi narditvaa = loudly, braying; raamam uddishya cikSepa = Rama, aiming at, hurled; tvam hataH = you are, killed; iti ca abraviit = thus, also, saying - shouting.

अनुवादः

He curled his lips in frown and started to extricate that Saala tree, and that great-mighty Khara on forcefully uprooting that tree with both of hands hurled it aiming at Rama, braying loudly and shouting at him ‘you are dead…’ [3-30-17b, 18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषमाहारयत् तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥ १९ ॥

तमापतन्तं बाणौघैश्छित्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषमाहारयत्तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥

तम् आपतन्तम् बाण ओघैः च्छ्हित्त्वा रामः प्रतापवान् । रोषम् आहारयत् तीव्रम् निहंतुम् समरे खरम् ॥ ३-३०-१९

परमप्रतापी भगवान् श्रीरामने अपने ऊपर आते हुए उस वृक्षको बाण-समूहोंसे काट गिराया और उस समरभूमिमें खरको मार डालनेके लिये अत्यन्त क्रोध प्रकट किया ॥ १९ ॥

परमप्रतापी भगवान् श्रीरामनु तन्न मेलॆ बीळलिरुव आ वृक्षवन्नु बाण समूहदिन्द कत्तरिसि बीळिसिदनु मत्तु आ समर भूमियल्लि खरनन्नु कॊल्ललु अत्यन्त क्रोधवन्नु प्रकटिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. prataapavaan raamaH = adventurous one, Rama; aa patantam = coming, falling; tam = it [tree]; baaNa oghaiH = with arrow, torrent of; cChittvaa = on shredding; samare kharam nihantum = in war, Khara, to eliminate; roSam aahaarayat tiivram = rancour, evoked, unusual [rancour.]

अनुवादः

But that adventurous Rama on shredding that tree which is swooping down with a torrent of arrows, and deciding to eliminate that Khara in that war evoked an unusual rancour, which rancour is equally an unusual facet of Rama. [3-30-19]

टिप्पनी

The inveterate bitterness of Rama is to see the unyielding Khara at a time when all of his war paraphernalia is lost, but still trying to be aggressive, rancorously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जातस्वेदस्ततो रामो रोषरक्तान्तलोचनः ।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् ॥ २० ॥

जात स्वेदः ततो रामो रोषात् रक्त अन्त लोचनः । निर्बिभेद सहस्रेण बाणानाम् समरे खरम् ॥ ३-३०-२०

उस समय श्रीरामके शरीरमें पसीना आ गया । उनके नेत्रप्रान्त रोषसे रक्तवर्णके हो गये । उन्होंने सहस्रों बाणोंका प्रहार करके समराङ्गणमें खरको क्षत-विक्षत कर दिया ॥ २० ॥

आग श्रीरामन शरीरदल्लि बॆवरु बन्दित्तु. अवन नेत्रगळु रोषदिन्द कॆम्पागिद्दवु. अवनु साविरारु बाणगळन्नु प्रहरिसि समराङ्गणदल्लि खरनन्नु क्षत-विक्षतगॊळिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; jaata svedaH = emerging [on body,] sweat; roSaat rakta anta locanaH = in acrimony, bloodshot, at ends, with eyes; raamaH = such Rama; baaNaanaam sahasreNa = with arrows, a thousand; samare kharam = in war, Khara is; nirbibheda [nir bi bheda = completely, utterly, shredded] = shredded utterly.

अनुवादः

Rama whose body is perspiring and whose eyes are acrimoniously bloodshot at ends, he utterly shredded Khara with a thousand arrows in that war. [3-30-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्येव धाराणां च परिस्रवः ॥ २१ ॥

तस्य बाण अंतरात् रक्तम् बहु सुस्राव फेनिलम् । गिरेः प्रस्रवणस्य इव धाराणाम् च परिस्रवः ॥ ३-३०-२१

उनके बाणोंके आघातसे उस निशाचरके शरीरमें जो घाव हुए थे, उनसे अधिक मात्रामें फेनयुक्त रक्त प्रवाहित होने लगा, मानो पर्वतके झरनेसे जलकी धाराएँ गिर रही हों ॥ २१ ॥

अवन बाणगळ आघातदिन्द आ निशाचरन शरीरदल्लि आद गायगळिन्द पर्वतदिन्द जलगळ धारॆयु हरियुवन्तॆ बहळवागि नॊरॆयिन्द कूडिद रक्तवु हरियतॊडगितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tasya phenilam = his [Khara’s,] frothy [blood]; bahu raktam = copious, blood; baaNa antaraat = arrow’s, gaps [apertures made by arrows, gashes]; prasravaNasya gireH iva = Prasavana, of mountain, like [the flow of rapids on Mt. Prasavana;] su sraava [gireH kharsya] = well, flowed [from mountainous Khara]; dhaaraaNaam ca pari sravaH = on earth, also, over, flowing.

अनुवादः

Copious frothy blood gushed out from the gashes of arrows on the mountainous body of Khara, like the rapids on Mt. Prasavana, and it overflowed on earth too. [3-30-21]

टिप्पनी

Mt. Prasavana is depicted in Kishkindha canto where Rama admires and eulogises the rainy season when waiting for Sugreeva’s help.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद् द्रुतम् ॥ २२ ॥

विकल स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे । मत्तो रुधिर गन्धेन तम् एव अभ्यद्रवत् द्रुतम् ॥ ३-३०-२२

श्रीरामने युद्धस्थलमें अपने बाणोंकी मारसे खरको व्याकुल कर दिया; तो भी (उसका साहस कम नहीं हुआ ।) वह खूनकी गन्धसे उन्मत्त होकर बड़े वेगसे श्रीरामकी ओर ही दौड़ा ॥ २२ ॥

श्रीरामनु रणरङ्गदल्लि तन्न बाणगळिन्द खरनन्नु व्याकुलगॊळिसिद्दरू (अवन साहस कडिमॆ आगलिल्ल.) अवनु रक्तद वासनॆयिन्द उन्मत्तनागि वेगवागि श्रीरामन कडॆगे धाविसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. samyuge raameNa baaNaiH = conflict, by Rama, with arrows; vikala [vihvala] kR^itaH = to torment, made to; mattaH saH kharaH = is bedevilled, he, that Khara; rudhira gandhena = with blood, stinking [on body]; drutam tam [raama] eva abhi adravat = quickly, to him [Rama,] towards, bolted.

अनुवादः

When Khara is tormented with the arrows of Rama in that conflict he is bedevilled and with his blood stinking body he quickly bolted towards that Rama alone. [3-30-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् ।
अपासर्पद् द्वित्रिपदं किञ्चित्त्वरितविक्रमः ॥ २३ ॥

तम् आपतंतम् संरब्धम् कृत अस्त्रो रुधिर आप्लुतम् । अपसर्पत् द्वि त्रि पदम् किंचित् त्वरित विक्रमः ॥ ३-३०-२३

अस्त्र-विद्याके ज्ञाता भगवान् श्रीरामने देखा कि यह राक्षस खूनसे लथपथ होनेपर भी अत्यन्त क्रोधपूर्वक मेरी ही ओर बढ़ा आ रहा है तो वे तुरंत चरणोंका संचालन करके दो-तीन पग पीछे हट गये (क्योंकि बहुत निकट होनेपर बाण चलाना सम्भव नहीं हो सकता था) ॥ २३ ॥

अस विद्याविशारद भगवान् श्रीरामनु ई राक्षसनु रक्तदिन्द तोय्दहोगिद्दरू अत्यन्त क्रोधगॊण्डु नन्न कडॆगॆ बरुत्तिद्दानॆ ऎन्दु नोडि कूडले ऎरडु मूरु हॆज्जॆ हिन्दॆ सरिदनु. (एकॆन्दरॆ बहळ हत्तिरवादाग बाणबिडलु साध्यवागुत्तिरलिल्ल..॥23॥

पदच्छेदः

23. kR^ita astraH [shaastraH] = completed, missiles [sciences - one who learnt archery in full-fledged manner]; Rama; aa patantam = coming, falling - descending on; rudhira aaplutam = blood, bathed in; samrabdham = boisterous one; tam = him; on seeing; tvarita vikramaH = in swiftness, valorous one Rama; dvi tri padam = two, three, steps; kimcit apasarpat = a little, swerved, veered - stepped back.

अनुवादः

When Khara is descending on boisterously with his body bathed in blood, that adept one in the Science of Archery, dhanur veda , the scripture on archery, and that valorous Rama, in swiftness lurched a little…say, two or three steps… [3-30-23]

टिप्पनी

On this back stepping, backtracking, or the scrape Rama took in war, [ scrape - intr. draw back a foot in making a clumsy bow; and here without clumsiness of bow]; much discussion is available discussing whether Rama can retrace his step or not. It is said that stepping back in war is prohibited for a valorous warrior or to the epical hero. saNgraame saNsthaanam anivR^ittiH ca - gautama and many more scriptures say this. And a relaxation to such a stance is said: kvacit ati sankaTa viShaye subhaTaanaam abhito ayam apasarpaH - vedaanta deshika But here Rama is taking a runner’s back-leg and it is not to be construed as an act of cowardice. Dharmaakuutam clarifies this as: vasca shatru vadhe kaamayamaana raamsya dhanuShi baaNa sandhaana aadi saukaryaartham apasarpaNam raameNa kR^itam bhuuShaNam eva na tu duuShaNam | ata eva muule apasarpaNe kR^ita astram eva hetumatvena maharShiNaa upanyastham | anantara shlokena khara vadaaya shara sandhaana mokShaNa aadi pratipaadanam upapannam bhavati | bhityaa apasarpaNe punaH shara mokSha anupapatto riti | dk ‘Wishing to eliminate the demon Rama has taken a back step. It is only to have a leeway between his target, arrow, and arrow-flinging place… In the verse itself the great-sage Valmiki incorporated words like kR^ita astra that Rama is an exponent in archery [keeping some doubting Thomas’ in view.] Further, in the next few verses Rama eliminates Khara, thus it is not an act of cowardice…’

टिप्पनी

More so, some scholars hold that this verse has got grammatical glitches, some ancient mms reads this verse as, even though this verse too has the word apasarpaNa scrape: tam aapatantam vegena iiptaasyam rudhira plutam | apasR^itya tataH sthaanaat dR^iShTvaa tvarita vikramaH ||

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पावकसङ्काशं वधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् ॥ २४ ॥

ततः पावक संकाशम् वधाय समरे शरम् । खरस्य रामो जग्राह ब्रह्म दण्डम् इव अपरम् ॥ ३-३०-२४

तदनन्तर श्रीरामने समराङ्गणमें खरका वध करनेके लिये एक अग्निके समान तेजस्वी बाण हाथमें लिया, जो दूसरे ब्रह्मदण्डके समान भयंकर था ॥ २४ ॥

अनन्तर श्रीरामनु समराङ्गणदल्लि खरन्नु वधिसलु इन्नॊन्दु ब्रह्मदण्डदन्तॆ भयङ्करवागिद्द ऒन्दु अग्नियन्तॆ तेजस्वि बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥24॥

पदच्छेदः

24.* tataH* = then; raamaH = Rama; kharasya vadhaaya = for Khara, to eliminating; paavaka samkaasham = , Ritual-fire, similar to; aparam brahma daNDam iva = another

• secondary, Brahma’s, shaft [missile,] as with; such a; sharam = arrow; samare jagraaha = in that conflict, taken.

अनुवादः

Then, Rama snatched an arrow which is similar to the Ritual-fire, and secondary only to the ultimate missile, namely the Brahma-missile, for the elimination of Khara in war. [3-30-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तद् दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता ।
सन्दधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ २५ ॥

स तत् दत्तम् मघवता सुर राजेन धीमता । संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरम् प्रति ॥ ३-३०-२५

वह बाण बुद्धिमान् देवराज इन्द्रका दिया हुआ था । धर्मात्मा श्रीरामने उसे धनुषपर रखा और खरको लक्ष्य करके छोड़ दिया ॥ २५ ॥

आ बाणवन्नु देवेन्द्रनु कॊट्टिद्दनु. धर्मात्मा श्रीरामनु अदन्नु धनुस्सिगॆ हूडि, खरनिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dharmaatmaa = virtue-souled one; saH = he that Rama; dhiimataa maghavataa sura raajena = by sensible one, prosperous one, gods, king of - namely Indra; dattam = given; tat = that [particular arrow]; sam dadhe ca = fitted on bow, also; kharam prati = Khara, towards; mumoca ca = released, also.

अनुवादः

That particular arrow is made available to Rama through Sage Agastya by the king of gods, namely Indra, because Indra is a sensible one about the future course of events, and he is also prosperous in securing impossible weaponry, and now Rama fitted such an arrow on his bow and released it towards Khara. [3-30-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः ।
रामेण धनुरायम्य खरस्योरसि चापतत् ॥ २६ ॥

स विमुक्तो महाबाणो निर्घात सम निःस्वनः । रामेण धनुरायम्य खरस्य उरसि च आपतत् ॥ ३-३०-२६

उस महाबाणके छूटते ही वज्रपातके समान भयानक शब्द हुआ । श्रीरामने अपने धनुषको कानतक खींचकर उसे छोड़ा था । वह खरकी छातीमें जा लगा ॥ २६ ॥

आ बाणवन्नु बिट्टाग वज्रपातदन्तॆ भयानक शब्धवायितु. श्रीरामनु तन्न धनुस्सन्नु किविवरॆगॆ सॆळॆदुबिट्टिद्दनु. अदु खरन ऎदॆगॆ ताकितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. raameNa = by Rama; dhanuH aayamya = bow, bending - by stretching bowstring to ear; kharasya urasi vimuktaH = on Khara’s, chest, released; nir ghaata out, falling, [with electric-force, viz., thunderbolt]; sama = similar to = niH svanaH = out, roaring - thunderous; saH mahaa baaNaH = that, great - formidable, arrow; aa patat = came, and fell [on Khara’s chest.]

अनुवादः

That formidable arrow is promptly released on Rama’s stretching the bowstring up to his ear, bending bow almost to a circularity, and which arrow is thunderous while in egress like the thunder of a thunderbolt, and that has come and plunged inthe chest of Khara. [3-30-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना ।
रुद्रेणेव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥ २७ ॥

स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शर अग्निना । रुद्रेण एव विनिर्दग्धः श्वेत अरण्ये यथा अन्धकः ॥ ३-३०-२७

जैसे श्वेतवनमें भगवान् रुद्रने अन्धकासुरको जलाकर भस्म किया था, उसी प्रकार दण्डकवनमें श्रीरामके उस बाणकी आगमें जलता हुआ निशाचर खर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २७ ॥

श्वेतवनदल्लि भगवान् रुद्रनु अन्धकासुरनन्नु सुट्टु भस्ममाडिद्दन्तॆये दण्डकारण्यदल्लि श्रीरामन आ बाणद बॆङ्कियल्लि बॆन्दुहोगि निशाचर खरनु भूमिगॆ कुसिदुबिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. shara agninaa dahyamaanaH = by arrow’s, radiation, being burnt; saH kharaH = that, Khara; shveta araNye = in White, forest; rudreNa vinirdagdhaH [vi nir dagdhaH] = by Rudra, very, completely, burnt; andhakaH yathaa = Andhaka, as with; bhuumau papaata = on earth, fell down.

अनुवादः

Khara fell down on to earth and on being burnt by the radiation of that arrow he is like demon Andhaka, who once was very completely burnt by Rudra in Shveta-araNya, the White-forest. [3-30-27]

टिप्पनी

Andhaka is the son of Danu, the wife of Kashyapa Prajaapati, and her progeny is termed as daanava-s, demons. Shiva burns this Andhaka with his Third-eye in Shveta-forest, which is said to be at the confluence point of River Kauvery in ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा ।
बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः ॥ २८ ॥

स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर् यथाअ । बलो वा इन्द्र अशनि हतो निपपात हतः खरः ॥ ३-३०-२८

जैसे वज्रसे वृत्रासुर, फेनसे नमुचि और इन्द्रकी अशनिसे बलासुर मारा गया था, उसी प्रकार श्रीरामके उस बाणसे आहत होकर खर धराशायी हो गया ॥ २८ ॥

वज्रदिन्द वत्रासुर, नॊरॆयिन्द नमूचि मत्तु इन्द्रन अशनियिन्द बलासुर सत्तुहोदन्तॆ श्रीरामन आ बाणदिन्द खरनु हतनागि धराशायियादनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saH kharaH = he that Khara; hataH = when eliminated; vajreNa vR^itra iva = with Thunderbolt of Indra, demon Vritta, like; phenena namuciH yathaaa = by froth [of blood,] demon Namuchi, like; indra ashani hataH = by Indra’s, Thunderbolt, eliminated; balaH vaa = demon Bala, or; nipapaata [ni pa paata ] = fell down - brought fown.

अनुवादः

As with fall of demon Vritta or fall of demon Bala who are eliminated by Indra with his Thunderbolt, or as with the collapse of demon Namuchi who is eliminated by the same Indra just with forth or foam, Khara too is brought down. [3-30-28]

टिप्पनी

The demon Namuchi secures a boon from the gods that he may not die by wetness or dryness, so Indra uses foam and forth, which are neither wet nor dry, to eliminated him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे देवाश्चारणैः सह सङ्गताः ।
दुन्दुभींश्चाभिनिघ्नन्तः पुष्पवर्षं समन्ततः ॥ २९ ॥
रामस्योपरि संहृष्टा ववर्षुर्विस्मितास्तदा ।
अर्धाधिकमुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः ॥ ३० ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
खरदूषणमुख्यानां निहतानि महामृधे ॥ ३१ ॥

एतस्मिन् अंतरे देवाः चारणयोः सह संगताः । दुन्दुभिः च अभिनिघ्नंतः पुष्प वर्ष समंततः ॥ ३-३०-२९ रामस्य उपरि संहृष्टा ववर्षुः विस्मिताः तदा । अर्थ अधिक मुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः ॥ ३-३०-३० चतुर् दश सहस्राणि रक्ष्साम् काम रूपिणाम् । खर दूषण मुख्यानाम् निहतानि महामृधे ॥ ३-३०-३१

इसी समय देवता चारणोंके साथ मिलकर आये और हर्षमें भरकर दुन्दुभि बजाते हुए वहाँ श्रीरामके ऊपर चारों ओरसे फूलोंकी वर्षा करने लगे । उस समय उन्हें यह देखकर बड़ा आश्चर्य हुआ था कि श्रीरामने अपने पैने बाणोंसे डेढ़ मुहूर्तमें ही इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले खर-दूषण आदि चौदह हजार राक्षसोंका इस महासमरमें संहार कर डाला ॥ २९—३१ ॥

अदे समयदल्लि देवतॆगळु चारणरॊन्दिगॆ सेरि अल्लिगॆ बन्दरु हागू हर्षगॊण्डु दुन्दुभि गळन्नु नुडिसुत्ता श्रीरामन मेलॆ ऎल्लॆडॆगळिन्द पुष्पवृष्टि माडतॊडगिदरु. श्रीरामनु तन्न हरितवाद बाणगळिन्द ऒन्दूवरॆ मुहूर्तदल्लि इच्छानुरूप धरिसुव खर-धूषण मॊदलाद हदिनाल्कु साविर राक्षसरन्नु ई महासमरदल्लि संहार माडिदुदन्नु नोडि अवरिगॆ बहळ आश्चर्यवायितु.॥29-31॥

पदच्छेदः

29, 30a. etasmin antare = in this, meantime; devaaH caaraNayoH saha sangataaH = gods, carana-s [celestials,] along with, on gathering; sam hR^iSTaa = well-pleased; dundubhiH abhinighnantaH [abhi ni ghnantaH] = drums, also, all over, well, drummed; tadaa vismitaaH = then, amazed; raamasya upari = on Rama, above; samantataH = from all over; puSpa varSa vavarSuH = flowers, rain, showered.

अनुवादः

In this meantime gods gathering along with carana-s drummed celestial drums from all over and showered flowers on Rama from all over. [3-30-29, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30b, 31. raameNa = by Rama; artha adhika muhuurtena = in half, more, one muhurta [hour]; nishitaiH sharaiH = with sharp, arrows; mahaa mR^idhe = in extreme, crack-down; khara duuSaNa mukhyaanaam = Khara, Duushana, chieftains; rakshsaam = of demons; kaama ruupiNaam = by wish, guise-changers; catur dasha sahasraaNi = four, ten, thousand [fourteen thousand]; nihataani = are eliminated.

अनुवादः

And those gods and other celestials in their amazement said among themselves that ‘in one and half hours, say seventy two minutes of this extreme crack-down Rama with his sharp arrows has eradicated fourteen thousand guise changing demons, including their chieftains Khara and Duushana. [3-30-30b, 31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो बत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः ।
अहो वीर्यमहो दार्ढ्यं विष्णोरिव हि दृश्यते ॥ ३२ ॥

अहो बत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः ।
अहो वीर्यमहोदार्ड्यं विष्णोरिव हि दृश्यते ॥

अहो बत महत् कर्म रामस्य विदित आत्मनः । अहो वीर्यम् अहो दार्ढ्यम् विष्णोः इव हि दृश्यते ॥ ३-३०-३२ इति एवम् उक्त्वा ते सर्वे ययुः देवा यथा आगतम्।

वे बोले—‘अहो! अपने स्वरूपको जाननेवाले भगवान् श्रीरामका यह कर्म महान् और अद्भुत है, इनका बल-पराक्रम भी अद्भुत है और इनमें भगवान् विष्णुकी भाँति आश्चर्यजनक दृढ़ता दिखायी देती है’ ॥ ३२ ॥

आहा! विदितात्मनाद भगवान् श्रीरामन ई कर्मवु महान् मत्तु अद्भुतवागिदॆ, इवन बल- पराक्रमवू अद्भुतवागिदॆ. इवनल्लि विष्णुविनन्तॆ आश्चर्यजनक दृढतॆ इदॆ ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32, 33a. vidita aatmanaH = shrewd, souled; raamasya = of Rama; mahat karma = great, deed; aho bata = aha, Surprising; aho viiryam = what, a valour; aho daarDhyam = what, a fortitude; viSNoH iva = of Vishnu [valour, fortitude etc]; dR^ishyate hi = seems to be, really; iti evam uktvaa = thus, that way, saying; sarve te devaa = all, those, gods; yathaa aagatam yayuH = as, they came, went away.

अनुवादः

“Aha! Surprising is this great deed of Rama, the shrewd-soul, what a valour, what a fortitude, really, his valour and fortitude are like those of Vishnu…” Thus saying that way all of those gods have gone away as the have come. [3-30-32, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा ते सर्वे ययुर्देवा यथागतम् ।
ततो राजर्षयः सर्वे सङ्गताः परमर्षयः ॥ ३३ ॥
सभाज्य मुदिता रामं सागस्त्या इदमब्रुवन् ।

ततो राज ऋषयः सर्वे सम्गताः परम ऋषयः ॥ ३-३०-३३ सभाज्य मुदिता रामम् स अगस्त्या इदम् अब्रुवन् ।

ऐसा कहकर वे सब देवता जैसे आये थे, वैसे ही चले गये । तदनन्तर बहुत-से राजर्षि और अगस्त्य आदि महर्षि मिलकर वहाँ आये तथा प्रसन्नतापूर्वक श्रीरामका सत्कार करके उनसे इस प्रकार बोले— ॥ ३३ १/२ ॥

हीगॆ हेळि आ देवतॆगळु तम्म-तम्म लोकगळिगॆ तॆरळिदरु. अनन्तर अनेक राजर्षिगळु, अगस्त्यादि महर्षिगळु अल्लिगॆ बन्दु सन्तोषवागि श्रीरामनन्नु सत्करिसि ई प्रकार हेळिदरु.॥33½॥

पदच्छेदः

33b, 34a. tataH = then; sarve raaja R^iSayaH = all, kingly, sages; sa agastyaa = with, Agastya; parama R^iSayaH samgataaH = with elite, sages, foregathering; muditaa = delighted; raamam sa bhaajya = Rama, on adoring; idam abruvan = this, said.

अनुवादः

All the kingly-sages and elite-sages along with Sage Agastya, who as incidentally came here to witness the victory of Rama, then on foregathering near at Rama delightedly said this on adoring him. [3-30-33b, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः ॥ ३४ ॥
शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरन्दरः ।
आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः ॥ ३५ ॥

एतत् अर्थम् महातेजा महेन्द्रः पाक शासनः ॥ ३-३०-३४ शरभंग आश्रमम् पुण्यम् आजगाम पुरंदरः । आनीतः त्वम् इमम् देशम् उपायेन महर्षिभिः ॥ ३-३०-३५ एषाम् वध अर्थम् शत्रूणाम् रक्षसाम् पाप कर्मणाम् ।

‘रघुनन्दन! इसीलिये महातेजस्वी पाकशासन पुरंदर इन्द्र शरभङ्ग मुनिके पवित्र आश्रमपर आये थे और इसी कार्यकी सिद्धिके लिये महर्षियोंने विशेष उपाय करके आपको पञ्चवटीके इस प्रदेशमें पहुँचाया था ॥ ३४-३५ ॥

रघुनन्दन! इदक्कागिये पाकशासन पुरन्दर इन्द्रनु शरभङ्ग मुनिय पवित्र आश्रमक्कॆ बन्दिद्दनु. इदे कार्यद सिद्धिगागि महर्षिगळ विशेष उपाय माडि निन्नन्नु पञ्चवटिय ई प्रदेशक्कॆ करॆतन्दिरुवरु.॥34-35॥

पदच्छेदः

34b, 35a. paaka shaasanaH = demon Paka, controller of; mahaatejaa = great-resplendent; purandaraH = enemy-city destroyer; mahendraH = Indra; etat artham = for this, purpose alone; puNyam sharabhanga aashramam aajagaama = meritorious, to Sharabhanga’s, hermitage, came to.

अनुवादः

“He that great-resplendent one, the controller of demon Paka, and the destroyer of enemy’s cities, namely Indra, once came to the meritorious hermitage of Sage Sharabhanga only for the purpose such an elimination of demons. [3-30-34b, 35a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35b, 36a. shatruuNaam = enemies; paapa karmaNaam = demons, evil, doers; eSaam rakSasaam = these, of demons; vadha artham = for eradication, purpose of; tvam = you; maharSibhiH upaayena = by sages, with ideation; imam desham aaniitaH = to this, countryside, you are brought.

अनुवादः

“For the purpose of eradicating these demons who are the evildoers by nature and the natural enemies to saintly people you are led to this countryside by the great sages with an ideation. [3-30-35b, 36a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषां वधार्थं शत्रूणां रक्षसां पापकर्मणाम् ।
तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज ॥ ३६ ॥
स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ।

तत् इदम् नः कृतम् कार्यम् त्वया दशरथ आत्मज ॥ ३-३०-३६ स्व धर्मम् प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ।

‘मुनियोंके शत्रुरूप इन पापाचारी राक्षसोंके वधके लिये ही आपका यहाँ शुभागमन आवश्यक समझा गया था । दशरथनन्दन! आपने हमलोगोंका यह बहुत बड़ा कार्य सिद्ध कर दिया । अब बड़े-बड़े ऋषि-मुनि दण्डकारण्यके विभिन्न प्रदेशोंमें निर्भय होकर अपने धर्मका अनुष्ठान करेंगे’ ॥ ३६ १/२ ॥

मुनिगळ शत्रुवाद ई पापाचारी राक्षसन वधॆगागिये निन्न शुभागमनवागिदॆ ऎन्दे तिळियलागिदॆ. दशरथनन्दन! नीनु नम्मॆल्लर ई बहळ दॊड्ड कार्यवन्नु माडिरुवॆ. इन्नू दॊड्ड-दॊड्ड ऋषि मुनिगळु दण्डकारण्यद बेरॆ-बेरॆ प्रदेशगळल्लि निर्भयरागि तम्म धर्मानुष्ठान माडुवरु.॥36½॥

पदच्छेदः

36b, 37a. dasharatha aatmaja = oh, Dasharatha’s, son; tat idam kaaryam tvayaa kR^itam = that, this, task, by you, is done; maharSayaH daNDakeSu = great-sages, in Dandaka; sva dharmam pracariSyanti [pra car iSyati] = their own [of sages,] duties, well-practise.

अनुवादः

“That which is the task of ours it is accomplished by you, oh, son of Dasharatha, now that Dandaka is unimpeded these great-sages will be practising their respective sacred devoirs in it.” Thus, the sages expressed their thanksgiving. [3-30-36b, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ।
गिरिदुर्गाद् विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमे सुखी ॥ ३७ ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ॥
गिरिदुर्गाद् विष्क्रम्य संविवेशाश्रमे सुखी ।

एतस्मिन् अनंतरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ॥ ३-३०-३७ गिरि दुर्गात् विनिष्क्रम्य संविवेश आश्रमम् सुखी ।

इसी बीचमें वीर लक्ष्मण भी सीताके साथ पर्वतकी कन्दरासे निकलकर प्रसन्नतापूर्वक आश्रममें आ गये ॥

इष्टरल्लि वीर लक्ष्मणनू सीतॆयॊन्दिगॆ पर्वतद गुहॆयिन्द हॊरबन्दु सन्तोषवागि आश्रमक्कॆ बन्दनु.॥37½॥

पदच्छेदः

37b, 38a. etasmin anantare = in this, meanwhile; viiraH lakSmaNaH saha siitayaa = brave, Lakshmana, with, Seetha; giri durgaat viniSkramya = mountain, from cave, verily, exiting; sukhii = who is happy [charmed for Rama’s victory]; aashramam samvivesha [sam vi vesha] = to [their own] hermitage, well entered.

अनुवादः

In the meanwhile the brave Lakshmana exiting from the mountain cave came along with Seetha to their hermitage, and he is charmed at the victory of his brother Rama. [3-30-37b, 38a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ ३८ ॥
प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिपूजितः ।

ततो रास्तु विजयी पूज्यमानोमहर्षिभिः ॥
प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिपूजितः ।

ततो रामः तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ ३-३०-३८ प्रविवेश आश्रमम् वीरो लक्ष्मणेन अभिपूजितः ।

तत्पश्चात् महर्षियोंसे प्रशंसित और लक्ष्मणसे पूजित विजयी वीर श्रीरामने आश्रममें प्रवेश किया ॥ ३८ १/२ ॥

अनन्तर महर्षिगळिन्द प्रशंसित हागू लक्ष्मणनिन्द पूजित विजयी वीर श्रीरामनु आश्रमदल्लि प्रवेशिसिदनु.॥38½॥

पदच्छेदः

38b, 39a. tataH = then; vijayii viiraH raamaH tu = victorious, brave man, Rama, but; maharSibhiH puujyamaanaH = by great-sages, being reverenced; lakSmaNena abhi puujitaH = by Lakshmana, coming towards, greeted; aashramam pravivesha = hermitage, entered.

अनुवादः

And then that brave and victories Rama too came towards hermitage while great-sages reverenced him, and he entered the hermitage while Lakshmana came forward to greet him. [3-30-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् ॥ ३९ ॥
बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ।
मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षोगणान् हतान् ।
रामं चैवाव्ययं दृष्ट्वा तुतोष जनकात्मजा ॥ ४० ॥

तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् ।
बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥ मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षोगणान् हतान् ।
रामं चैवाव्यय दृष्ट्वा तुतोष जनकात्मजा ॥

तम् दृष्ट्वा शत्रु हंतारम् महर्षीणाम् सुख आवहम् ॥ ३-३०-३९ बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारम् परिष्वजे । मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षो गणान् हतान् । रामम् च एव अव्ययम् दृष्टा तुतोष जनक आत्मजा ॥ ३-३०-४०

महर्षियोंको सुख देनेवाले अपने शत्रुहन्ता पतिका दर्शन करके विदेहराजनन्दिनी सीताको बड़ा हर्ष हुआ । उन्होंने परमानन्दमें निमग्न होकर अपने स्वामीका आलिङ्गन किया । राक्षस-समूह मारे गये और श्रीरामको कोई क्षति नहीं पहुँची—यह देख और जानकर जानकीजीको बहुत संतोष हुआ ॥ ३९-४० ॥

महर्षिगळिगॆ सुखकॊडुव शत्रुहन्ता तन्न पतियन्नु दर्शिसि विदेहनन्दिनि सीतॆगॆ बहळ हर्षवायितु. अवळु परमानन्ददल्लि मुळुगि तन्न स्वामियन्नु आलङ्गिसिकॊण्डळु. राक्षस समूहवॆल्ल सत्तुहोगि श्रीरामनिगॆ यावुदे क्षति उण्टागलिल्ल ऎम्बुदन्नु नोडि, तिळिदु जानकिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥39-40॥

पदच्छेदः

39b, 40a. vaidehii = Seetha; shatru hantaaram = enemy, eliminator; maharSiiNaam sukha aavaham = for great-sages, rejoice, accorder; tam bhartaaram dR^iSTvaa = him, her husband, on seeing; hR^iSTaa babhuuva = became, rejoiced; pariSvaje = embraced.

अनुवादः

And Seetha on seeing her husband, the eliminator of enemies and accorder of happiness to sages, embraced her husband Rama, rejoicingly. [3-30-39b, 40a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. janaka aatmajaa = Janaka’s, daughter; hataan rakshaH gaNaan dR^iSTvaa = eliminated, demon, hordes, on seeing; paramayaa mudaa yuktaa = with extreme, rapture, along with; raamam ca eva = Rama, also, thus; a vyayam dR^iSTaa = not, scathed, on observing; tutoSa = gladdened for herself, with sniggering smiles, with smiles hid behind lips, soft-pedalled smiles.

अनुवादः

Janaka’s daughter Seetha on seeing the hordes of demons eliminated, and even on observing her husband is also scatheless, she is all-smiles for him smiling sniggeringly. [3-30-40]

टिप्पनी

Any wife on seeing her husband returning from a risky journey will embrace her husband delightfully, and nothing special about it. But the commentators attach a great significance to this situation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तं राक्षससङ्घमर्दनं
सम्पूज्यमानं मुदितैर्महात्मभिः ।
पुनः परिष्वज्य मुदान्वितानना
बभूव हृष्टा जनकात्मजा तदा ॥ ४१ ॥

ततः तु तम् राक्षस संघ मर्दनम् स पूज्यमानम् मुदितैः महात्मभिः । पुनः परिष्वज्य मुदा अन्वित आनना बभूव हृष्टा जनक आत्मजा तदा ॥ ३-३०-४१

प्रसन्नतासे भरे हुए महात्मा मुनि जिनकी भूरि-भूरि प्रशंसा कर रहे थे तथा जिन्होंने राक्षसोंके समुदायको कुचल डाला था, उन प्राणवल्लभ, श्रीरामका बारम्बार आलिङ्गन करके उस समय जनकनन्दिनी सीताको बड़ा हर्ष हुआ । उनका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा ॥ ४१ ॥

सन्तोषगॊण्डु महात्मा मुनिगळु यारन्नु भूरि-भूरि प्रशंसिसुत्तिद्दरो, यारु राक्षस समुदायवन्नु हॊसकि हाकिदनो, आ प्राणवल्लभ श्रीरामनन्नु पदे पदे आलङ्गिसुत्ता आग जनकनन्दिनी सीतॆगॆ बहळ हर्षवायितु. आकॆय मुख प्रसन्नतॆयिन्द अरळितु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; mudaa anvita aananaa = delight, having [beaming with,] with visage; janaka aatmajaa = Janaka’s, daughter; raakshasa sangha mardanam = demonic, troops, eliminator of; muditaiH mahaatmabhiH = with delighted, great sages; sa puujyamaanam = with, adorability - who adore him; such as he is, tam = him, at that Rama; punaH pariSvajya = again, embraced; tadaa hR^iSTaa babhuuva = then, rapturous, she became.

अनुवादः

She whose face is beaming with delight that Seetha, the daughter Janaka, on seeing Rama who has eliminated demonic troops, and whom great-sages are worshipping, again embraced him and became rapturous. [3-30-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥

श्री वाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि मूवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥30॥