०२८ राम-खरयुद्धम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Khara the demon brother of Shuurpanakha confronts Rama when all of his valiant warriors are eliminated. He wages a fearful war showing all his expertise and he even brings down the amour of Rama with his arrows. The combat of Rama and Khara takes a longer time, as Khara is not easy-to-deal demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

28. खरके साथ श्रीरामका घोर युद्ध

निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह ।
खरस्याप्यभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ १ ॥

निहतम् दूषणम् दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह । खरस्य अपि अभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ४-२८-१

त्रिशिरासहित दूषणको रणभूमिमें मारा गया देख श्रीरामके पराक्रमपर दृष्टिपात करके खरको भी बड़ा भय हुआ ॥ १ ॥

त्रिशिरा सहित दूषणनु युद्धरङ्गदल्लि सत्तुहोगिरुवुदन्नु नोडि खरनिगू श्रीरामन पराक्रम वन्नु नोडि बहळ भयवायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raNe trishirasaa saha = in war, Trishira, along with; nihatam duuSaNam dR^iSTvaa = slain, Duushana, on seeing; raamasya vikramam dR^iSTvaa = Rama’s, intrepidity, on seeing [inasmuch as]; kharasya traasaH api abhavat = of Khara, intimidated, even, became.

अनुवादः

Khara is intimidated on seeing the elimination of Duushana along with Trishira inasmuch as the intrepidity of Rama is concerned. [4-28-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम् ।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ २ ॥
तद‍्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः ।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥ ३ ॥

स दृष्ट्वाराक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलः ।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः ।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥

स दृष्ट्वा राक्षसम् सैन्यम् अविषह्यम् महाबलम् । हतम् एकेन रामेण दूषणः त्रिशिरा अपि ॥ ४-२८-२ तद् बलम् हत भूयिष्ठम् विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः । आससाद खरो रामम् नमुचिर् वासवम् यथा ॥ ४-२८-३

एकमात्र श्रीरामने महान् बलशाली और असह्य राक्षस-सेनाका वध कर डाला । दूषण और त्रिशिराको भी मार गिराया तथा मेरी सेनाके अधिकांश (चौदह हजार) प्रमुख वीरोंको कालके गालमें भेज दिया—यह सब देख और सोचकर राक्षस खर उदास हो गया । उसने श्रीरामपर उसी तरह आक्रमण किया, जैसे नमुचिने इन्द्रपर किया था ॥ २-३ ॥

ऒब्बण्टिगनाद श्रीरामनु महाबलशालि, असह्य राक्षस सैन्यवन्नु वधिसिबिट्टनु. दूषण मत्तु त्रिशिरारन्नु कॊन्दु, नन्न सैन्यद हदिनाल्कु साविर प्रमुख वीररन्नू कालवशरागिसिदनु. इदॆल्लवन्नु नोडि, योचिसि राक्षस खरनु बेसरगॊण्डनु. अवनु नमूचियु इन्द्रन मेलॆ आक्रमण माडिदन्तॆ श्रीरामन मेलॆ आक्रमणमाडिदनु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2, 3. saH kharaH = he Khara; mahaabalam aviSahyam raakSasam sainyam = mighty force, insufferable, demon’s, force; ekena raameNa hatam = by lone one, by Rama, as annihilated; trishiro duuSaNaH api = Trishira, Duushana, even [as eliminated]; dR^iSTvaa = on seeing; raakSasaH tat balam = demons, that, force; hata bhuuyiSTham = destructed, wholly; prekSya = on observing - apprehending; vi manaaH = without, heart - became apprehensive; namuciH vaasavam yathaa = Namuchi [the demon,] to Indra, as with; raamam aasasaada = at Rama, reached out - lunged at.

अनुवादः

On seeing the annihilation of the insufferable and mighty force of demons, even that of Duushana and Trishira by lone Rama, and thus to apprehend that the demonic force is wholly destructed, that demon Khara became apprehensive, and then he lunged at Rama, as with demon Namuchi who once lunged at Indra. [4-28-2, 3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकृष्य बलवच्चापं नाराचान् रक्तभोजनान् ।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ४ ॥

विकृष्य बलवत् चापम् नाराचान् रक्त भोजनान् । खरः चिक्षेप रामाय क्रुद्धान् आशी विषान् इव ॥ ४-२८-४

खरने एक प्रबल धनुषको खींचकर श्रीरामके प्रति बहुत-से नाराच चलाये, जो रक्त पीनेवाले थे । वे समस्त नाराच रोषमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान प्रतीत होते थे ॥ ४ ॥

ज्यां विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् ।
चचार समरे मार्गान् शरै रथगतः खरः ॥ ५ ॥

ज्यां विधून्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् ।
चकार समरे मार्गान्शरै रथगतः खरः ॥

ज्याम् विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन् । चचार समरे मार्गान् शरै रथ गतः खरः ॥ ४-२८-५

धनुर्विद्याके अभ्याससे प्रत्यञ्चाको हिलाता और नाना प्रकारके अस्त्रोंका प्रदर्शन करता हुआ रथारूढ़ खर समराङ्गणमें युद्धके अनेक पैंतरे दिखाता हुआ विचरने लगा ॥ ५ ॥

खरनु प्रबलवाद धनुस्सन्नु सॆळॆदु श्रीरामन मेलॆ रक्त कुडियुवन्तह अनेक बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु. आ ऎल्ल बाणगळु रोषगॊण्ड विषधर सर्पगळन्तॆ नाना प्रकारद अस्त्रगळन्नु प्रदर्शिसुत्ता, रणरङ्गदल्लि युद्धद अनेक वरसॆगळन्नु तोरुत्ता विचरिसिदनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. kharaH = Khara; balavat caapam vikR^iSya = forcefully, bow [string,] drawing out; kruddhaan aashii viSaan iva = furious one [arrows,] snake, venomous ones, like [arrows]; rakta bhojanaan = that have blood, as their meals; naaraacaan raamaaya cikSepa = iron-arrows, for Rama, discharged.

अनुवादः

Forcefully drawing the bowstring fitted with iron-arrows, which looked like furious serpents of venom ingesting only blood, Khara discharged them on Rama. [4-28-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. ratha gataH kharaH = chariot, who is on, Khara; su bahushaH = in very, many ways; jyaam vidhunvan = bowstring, fidgeting; shikSayaa = by [his] training [skills in warfare]; astraaNi darshayan = missiles, brandishing; samare = in war - on battleground; * sharaiH* = with arrows [showing expertise]; maargaan cacaara = in many ways - in many a manner, moved about.

अनुवादः

Fidgeting with bowstring in many a way, brandishing missiles with many a skill, Khara moved about the battleground in many a manner, seated on chariot and showing his expertise with arrows. [4-28-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः ।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद् धनुः ॥ ६ ॥

उस महारथी वीरने अपने बाणोंसे समस्त दिशाओं और विदिशाओंको ढक दिया । उसे ऐसा करते देख श्रीरामने भी अपना विशाल धनुष उठाया और समस्त दिशाओंको बाणोंसे आच्छादित कर दिया ॥ ६ ॥

आ महारथि वीरनु तन्न बाणगळिन्द ऎल्ल दिक्कुगळन्नु मुच्चिबिट्टनु. इदन्नु नोडिद श्रीरामनु तन्न विशाल धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु समस्त दिक्कुगळन्नु तन्न बाणगळिन्द आवरिसिबिट्टनु.॥6॥

स सायकैर्दुर्विषहैर्विस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः ।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥ ७ ॥

जैसे मेघ जलकी वर्षासे आकाशको ढक देता है, उसी प्रकार श्रीरघुनाथजीने भी आगकी चिनगारियोंके समान दुःसह सायकोंकी वर्षा करके आकाशको ठसाठस भर दिया । वहाँ थोड़ी-सी भी जगह खाली नहीं रहने दी ॥

मेघगळु जलवर्षणदिन्द आकाशवन्नु मुच्चिबिडुवन्तॆ श्रीरघुनाथनु बॆङ्किय किडिगळन्तॆ दुःसह सायकगळ मळॆगरॆयुत्ता आकाशवन्नु निबिडवागि तुम्बि बिट्टनु.॥7॥

पदच्छेदः

6. mahaa rathaH saH = great-chariot fighter, he that Khara; sarvaaH dishaH ca pra dishaH ca = all, stretches, and, inter-stretches, also; baaNaiH puurayaamaasa = with arrows, started to fill; tam dR^iSTvaa raamaH api = him, on seeing, Rama, even; su mahat dhanuH puurayaamaasa = [his] very, great, bow, started to pull the bowstring - take aim [in reciprocation]; saH = he [Rama]; dur vi SahaiH = not, verily, endurable - unendurable ones; sa sphulingaiH agnibhiH iva = with, sparks, [tongues of] fire, like; saayakaiH = with [such] arrows; parjanyaH vR^iSTibhiH nabhaH iva = Rain-god, with torrents, as with; a vivaram = without, leeway; cakaara = made [chocking the sky.]

अनुवादः

That great chariot-fighter Khara then started to fill all the stretches and inter-stretches with arrows, seeing that even Rama reciprocally started to take aim with his bow Rama, and then filled and made the sky less of leeway with verily unendurable arrows that are like tongues of fire emitting sparks, as with Rain-god chocking the sky with torrents, less of latitude. [4-28-6, 7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः ।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसङ्कुलम् ॥ ८ ॥

तद् बभूव शितैः बाणैः खर राम विसर्जितैः । परि आकाशम् अनाकाशम् सर्वतः शर संकुलम् ॥ ४-२८-८

खर और श्रीरामद्वारा छोड़े गये पैने बाणोंसे व्याप्त हो सब ओर फैला हुआ आकाश चारों ओरसे बाणोंद्वारा भर जानेके कारण अवकाशरहित हो गया ॥ ८ ॥

खर मत्तु श्रीरामनु बिट्ट बाणगळिन्द व्याप्तवागि ऎल्लॆडॆ हरडिद आकाशवु अम्बुगळु तुम्बिद्दरिन्द स्वल्पवू इम्बिल्लदन्तायितु.॥8॥

पदच्छेदः

8. khara raama visarjitaiH = by Khara, by Rama, discharged; shitaiH baaNaiH = with sharp, arrows; tat pari aakaasham = that, vault of, sky - in and around there; sarvataH shara sankulam = everywhere, arrows, riotous; an aakaasham babhuuva = without, empty space, it became.

अनुवादः

No empty space is left out in the space around since it has become riotous with the sharp arrows discharged by Rama and Khara from everywhere. [4-28-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते ।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥ ९ ॥

शर जाल आवृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते । अन्योन्य वध संरम्भात् उभयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ४-२८-९

एक-दूसरेके वधके लिये रोषपूर्वक जूझते हुए उन दोनों वीरोंके बाणजालसे आच्छादित होकर सूर्यदेव प्रकाशित नहीं होते थे ॥ ९ ॥

ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु कॊल्लुवुदक्कागि रोषदिन्द कादाडुत्तिद्द अवरिब्बर बाणजालदिन्द मुच्चिहोगि सूर्यनु प्रकाशिसुत्तिरलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. anyaH anyaH vadha samrambhaat = one, another, to slay, in excitement; ubhayoH = both; sam pra yudhyatoH = mutually, well, while warring; tadaa = then; shara jaala aavR^itaH = arrows, by mesh, obscured; suuryaH na prakaashate sma = sun, not, shining, he is.

अनुवादः

While both of them are warring with excitement to slay one another, then the sun obscured with the mesh of arrows has not shined. [4-28-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ १० ॥

ततो नालीकनाराजैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अजघान खरो रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥

ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः च विकर्णिभिः । आजघान रणे रामम् तोत्रैर् इव महा द्विपम् ॥ ४-२८-१०

तदनन्तर खरने रणभूमिमें श्रीरामपर नालीक, नाराच और तीखे अग्रभागवाले विकर्णि नामक बाणोंद्वारा प्रहार किया, मानो किसी महान् गजराजको अङ्कुशोंद्वारा मारा गया हो ॥ १० ॥

अनन्तर खरनु रणभूमियल्लि श्रीरामन मेलॆ यावुदादरू महागजवन्नु अङ्कुशदिन्द तिवियुवन्तॆ नालीक, नाराच, तीक्ष्णवाद तुदिगळुळ्ळ विकीर्णवॆम्ब बाण गळिन्द प्रहरिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10.* tataH* = then; Khara; raNe = in combat; naaliika = tubular; naaraacaiH = with iron arrows; tiikSNa agraiH ca = acutely, edged, also; vikarNibhiH = crescent-edged arrows; raamam = Rama is; totraiH mahaa dvipam iva = with a goad, great, elephant, as with; aajaghaana = swatted.

अनुवादः

Then with acutely edged tubular, iron, and crescent-edged arrows Khara swatted Rama in that combat, as a great elephant will be swatted with a goad. [4-28-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ११ ॥

तम् रथस्थम् धनुष् पाणिम् राक्षसम् पर्यवस्थितम् । ददृशुः सर्व भूतानि पाश हस्तम् इव अंतकम् ॥ ४-२८-११

उस समय हाथमें धनुष लेकर रथमें स्थिरतापूर्वक बैठे हुए राक्षस खरको समस्त प्राणियोंने पाशधारी यमराजके समान देखा ॥ ११ ॥

कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु रथदल्लि स्थिरवागि कुळितिद्द राक्षसखरनन्नु पाशधारी यमनन्तॆ समस्त प्राणिगळु नोडिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. ratha stham = who is on chariot; dhanuS paaNim = with bow, in hand; paryavasthitam = who is in the presence, ready for a close combat; tam raakSasam = that, demon; paasha hastam antakam iva = noose, handling, Terminator, as if; sarva bhuutaani dadR^ishuH = all, beings, saw at - appeared to be.

अनुवादः

When charioted Khara came to the presence of Rama with bow in hand and ready for a close combat, that demon appeared to all beings as the Terminator handling his noose. [4-28-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम् ।
परिश्रान्तं महासत्त्वं मेने रामं खरस्तदा ॥ १२ ॥

हन्तारम् सर्व सैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम् । परिश्रन्तम् महासत्त्वम् मेने रामम् खरः तदा ॥ ४-२८-१२

उस वेलामें समस्त सेनाओंका वध करनेवाले तथा पुरुषार्थपर डटे हुए महान् बलशाली श्रीरामको खरने थका हुआ समझा ॥ १२ ॥

आग समस्त सैन्यवन्नु वधिसुव हागू पुरुषार्थदल्लि स्थिरनाद महान् बलशालि श्रीरामनन्नु बळलिदवनन्तॆ खरनु नोडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kharaH = Khara; sarva sainyasya hantaaram = all, [demonic] forces, eliminator of; pauruSe paryavasthitam = in boldness, abiding - shown his mettle with boldness; mahaa sattvam = greatly, indefatigable one; raamam = at Rama; tadaa = then - by now; pari shrantam = wholly, fatigued; mene = presumed to be.

अनुवादः

Khara presumed that greatly indefatigable Rama is wholly fatigued by now, though he has shown his mettle of boldness in eliminating all of the demonic forces, all the while. [4-28-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ १३ ॥

तम् सिंहम् इव विक्रान्तम् सिंह विक्रान्त गामिनम् । दृष्ट्वा न उद्विजते रामः सिंहः क्षुद्र मृगम् यथा ॥ ४-२८-१३

यद्यपि वह सिंहके समान चलता और सिंहके ही तुल्य पराक्रम प्रकट करता था तो भी उस खरको देखकर श्रीराम उसी तरह उद्विग्न नहीं होते थे, जैसे छोटे-से मृगको देखकर सिंह भयभीत नहीं होता है ॥

अवनु सिंहदन्तॆ नडॆयुळ्ळ, सिंहदन्तॆ पराक्रमवन्नु प्रकटिसुत्तिद्दरू आ खरनन्नु नोडि सण्णदाद जिङ्कॆयन्नु नोडिद सिंहवु भयगॊळ्ळदन्तॆ श्रीरामनु यावरीतियिन्दलू उद्विग्ननागलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. simham iva vikraantam = at him [Khara,] like, prancing; simha vikraanta gaaminam = one who is - lion, pace, with the gait; tam dR^iSTvaa = him [Khara,] on seeing; raamaH = Rama; simhaH kSudra mR^igam yathaa = lion, at least, beat, as with; na udvijate = not, agitated - unruffled.

अनुवादः

On seeing Khara who is prancing like a lion with a gait of a lion, Rama is unruffled like a lion that sees a least beast. [4-28-13]

टिप्पनी

For the last compound in second foot the other versions contain siMhaH siMham iva aparam ‘a lion on seeing another lion…’ Firstly comparing Khara with lion and later comparing him with kshudra mR^iga ‘petty animal…’ is not found aesthetic by some scholars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः ।
आससादाथ तं रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥ १४ ॥

ततः सूर्य निकाशेन रथेन महता खरः । आससाद अथ तम् रामम् पतंग इव पावकम् ॥ ४-२८-१४

तत्पश्चात् जैसे पतिङ्गा आगके पास जाता है, उसी प्रकार खर अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी विशाल रथके द्वारा श्रीरामचन्द्रजीके पास गया ॥ १४ ॥

अनन्तर पतङ्गवु बॆङ्किय बळिगॆ होगुवन्तॆ खरनु तन्न सूर्यतुल्य तेजस्वि विशाल रथदिन्द श्रीरामन बळिगॆ बन्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = then; kharaH = Khara; suurya nikaashena= sun, equalling; mahataa rathena = by great - radiant one, by chariot; raamam = to Rama; patanga paavakam iva = a moth, towards fire, as with; tam aasasaada = him - Rama, reached - attacked.

अनुवादः

In a chariot that equals the sun in its radiance then Khara reached Rama as a moth reaches fire. [4-28-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः ।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन् हस्तलाघवम् ॥ १५ ॥

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टि देशे महात्मनः ।
खरच्चिच्छेद रामस्य दर्शयन् हस्तलाघवम् ॥

ततो अस्य सशरम् चापम् मुष्टि देशे महात्मनः । खरः चिच्छ्हेद रामस्य दर्शयन् हस्त लाघवम् ॥ ४-२८-१५

वहाँ जाकर उस राक्षस खरने अपने हाथकी फुर्ती दिखाते हुए महात्मा श्रीरामके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट डाला ॥ १५ ॥

अल्लिगॆ होगि आ राक्षस खरनु तन्न कैचळकवन्नु तोरुत्ता महात्मा श्रीरामन धनुस्सिन नडुभागवन्नु कत्तरिसि बिट्टनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tataH = then; kharaH = Khara; hasta laaghavam = hand’s, skill - sleight of hand; darshayan = showing; mahaatmanaH asya raamasya = great-souled one, that, Rama’s; sa sharam caapam = with, arrow, bow; muSTi deshe = at the fist, place- at handgrip; cicCheda = broke.

अनुवादः

Showing sleight of hand Khara then broke the handgrip of the bow of that great-souled Rama along with an arrow fitted on it. [4-28-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुनस्त्वपरान् सप्त शरानादाय मर्मणि ।
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ १६ ॥

स पुनः तु अपरान् सप्त शरान् आदाय वर्मणि । निजघान रणे क्रुद्धः शक्र अशनि सम प्रभान् ॥ ४-२८-१६

फिर इन्द्रके वज्रकी भाँति प्रकाशित होनेवाले दूसरे सात बाण लेकर रणभूमिमें कुपित हुए खरने उनके द्वारा श्रीरामके मर्मस्थलमें चोट पहुँचायी ॥ १६ ॥

मत्तॆ इन्द्रन वज्रदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुव एळु बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु खरनु रणभूमियल्लि कुपितनागि श्रीरामन मर्मस्थानक्कॆ प्रयोगिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = he, Khara; kruddhaH = infuriated; punaH = again - still; shakra ashani sama prabhaan = Indra’s, thunderbolt, equalling, in radiance; aparaan sapta sharaan aadaaya = other, seven arrows, on drawing; raNe varmaNi nijaghaana = in war, armour, hit at.

अनुवादः

Still infuriated Khara has drawn seven more arrows that equal the radiance of Indra’s thunderbolts and hit Rama’s armour in that war. [4-28-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥ १७ ॥

ततः शर सहस्रेण रामम् अप्रतिम ओजसम् । अर्दयित्वा महानादम् ननाद समेरे खरः ॥ ४-२८-१७

तदनन्तर अप्रतिम बलशाली श्रीरामको सहस्रों बाणोंसे पीड़ित करके निशाचर खर समरभूमिमें जोर-जोरसे गर्जना करने लगा ॥ १७ ॥

अनन्तर अप्रतिम बलशाली श्रीरामनन्नु साविरारु बाणगळिन्द नोयिसिद निशाचर खरनु समर भूमियल्लि जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; kharaH = Khara; a pratima ojasam = not, equalling, in vitality; raamam = Rama is; shara sahasreNa = with arrows, a thousand; ardayitvaa = on distressing; samere mahaa naadam nanaada = in war, great blare, blared.

अनुवादः

Then, on distressing Rama of unequalled vitality with a thousand arrows in that combat Khara blared a loud blare. [4-28-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः ।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसम् ॥ १८ ॥

ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः ।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः ॥

ततः तत् प्रहतम् बाणैः खर मुक्तैः सुपर्वभिः । पपात कवचम् भूमौ रामस्य आदित्य वर्चसः ॥ ४-२८-१८

खरके छोड़े हुए उत्तम गाँठवाले बाणोंद्वारा कटकर श्रीरामका सूर्यतुल्य तेजस्वी कवच पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ १८ ॥

खरनु बिट्ट उत्तम गण्टुगळिद्द बाणगळिन्दागि श्रीरामन सूर्यतुल्य तेजस्वी कवचवु तुण्डागि नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = then; khara muktaiH = by Khara, released; su parvabhiH = those with great, egress; baaNaiH = with arrows; raamasya aaditya varcasaH = of Rama, sun-like, in resplendence; tat kavacam = that, armour; pra hatam = completely, destroyed; bhuumau papaata = on field, fell down.

अनुवादः

With the arrows released by Khara that have a great egress, then that armour of Rama that has a sun-like resplendence is completely destroyed and fell on the field. [4-28-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १९ ॥

स शरैः अर्पितः क्रुद्धः सर्व गात्रेषु राघवः । रराज समरे रामो विधूमो अग्निर् इव ज्वलन् ॥ ४-२८-१९

उनके सभी अङ्गोंमें खरके बाण धँस गये थे । उस समय कुपित हो समरभूमिमें खड़े हुए श्रीरघुनाथजी धूमरहित प्रज्वलित अग्निकी भाँति शोभा पा रहे थे ॥ १९ ॥

अवन सर्वाङ्गदल्लि खरन बाणगळु नॆट्टिद्दवु. आग कुपितनागि रणरङ्गदल्लि निन्तिद्द श्रीरघुनाथनु हॊगॆयिल्लदॆ उरियुव बॆङ्कियन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sharaiH sarva gaatreSu arpitaH = with arrows, in all, limbs, given to - hit; raaghavaH saH raamaH = one from Raghu’s dynasty, he that, Rama; kruddhaH = is enraged; vi dhuumaH agniH iva jvalan = without, fume, fire, like, flaring; samare raraaja = in war, flared up.

अनुवादः

When all his limbs are hit with arrows Rama is enraged and in that war Rama flared up like a fumeless flaring fire. [4-28-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः ।
चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥ २० ॥

ततो गंभीर निर्ह्रादम् रामः शत्रु निबर्हणः । चकार अंताय स रिपोः सज्यम् अन्यन् महत् धनुः ॥ ४-२८-२०

तब शत्रुओंका नाश करनेवाले भगवान् श्रीरामने अपने विपक्षीका विनाश करनेके लिये एक-दूसरे विशाल धनुषपर, जिसकी ध्वनि बहुत ही गम्भीर थी, प्रत्यञ्चा चढ़ायी ॥ २० ॥

आग शत्रुनाशक भगवान् श्रीरामनु तन्न विपक्षियन्नु नाशगॊळिसलु मत्तॊन्दु विशाल धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसिदनु. अदर ध्वनियु बहळ गम्भीरवागित्तु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; shatru nibarhaNaH = enemy, blaster; *saH raamaH= *he that, Rama; ripoH antaaya = of enemy, for ending; gambhiira nirhraadam = thunderously, blasting [bow that has]; anyat mahat dhanuH = another, great, bow; sa jyam = with bowstring; cakaara = made - strung.

अनुवादः

Then Rama, the blaster of enemies, strung bowstring to another thunderously blasting bow, to end the enemy. [4-28-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमहद् वैष्णवं यत् तदतिसृष्टं महर्षिणा ।
वरं तद् धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥ २१ ॥

सुमहत् वैष्णवम् यत् तत् अतिसृष्टम् महर्षिणा । वरम् तत् धनुः उद्यम्य खरम् समभिधावत ॥ ४-२८-२१

महर्षि अगस्त्यने जो महान् और उत्तम वैष्णव धनुष प्रदान किया था, उसीको लेकर उन्होंने खरपर धावा किया ॥ २१ ॥

महर्षि अगस्त्यरु कॊट्टिद्द महोत्तम वैष्णव धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु अवनु खरनन्नु ऎदुरिसलु होदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tat = that one - renowned bow; yat = which one; su mahat vaiSNavam dhanuH = verily, admirable, Vishnu’s, bow; maharSiNaa ati sR^iSTam = by great-sage [Agastya,] well, released [awarded]; varam = the best one; tat udyamya = that, on upraising; kharam = to Khara; sam abhi dhaavata = verily, towards, rushed [rushed at.]

अनुवादः

That which is a very admirable bow of Vishnu and that which is awarded by great-sage Agastya, upraising that choicest bow Rama rushed towards Khara. [4-28-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः सन्नतपर्वभिः ।
चिच्छेद रामः सङ्क्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ २२ ॥

ततः कनक पुंखैः तु शरैः संनत पर्वभिः । चिच्छ्हेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ ४-२८-२२

उस समय अत्यन्त क्रोधमें भरकर श्रीरामने सोनेकी पाँख और झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा समराङ्गणमें खरकी ध्वजा काट डाली ॥ २२ ॥

आग अत्यन्त क्रोधगॊण्डु श्रीरामनु चिन्नद गरिगळिद्द बागिद गण्टुगळिद्द बाणगळ मूलक समराङ्गणदल्लि खरन ध्वजवन्नु तुण्डरिसिबिट्टनु.॥22॥

पदच्छेदः

22.* tataH* = then; raamaH sam kruddhaH = Rama, highly infuriated; kanaka punkhaiH = with golden, finned ones; sannata parvabhiH = with curved, barbs; sharaiH = with such arrows; *samare kharasya dhvajam *= in that war, Khara’s, flag; cicCheda = fragmented.

अनुवादः

With arrows that have golden fins and curved barbs that highly infuriated Rama then fragmented Khara’s flagstaff with flag in that war. [4-28-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः ।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥ २३ ॥

स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चिनो ध्वजः ।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥

स दर्शनीयो बहुधा विच्छ्हिन्नः कांचनो ध्वजः । जगाम धरणीम् सूर्यो देवतानाम् इव आज्ञया ॥ ४-२८-२३

वह दर्शनीय सुवर्णमय ध्वज अनेक टुकड़ोंमें कटकर धरतीपर गिर पड़ा, मानो देवताओंकी आज्ञासे सूर्यदेव भूमिपर उतर आये हों ॥ २३ ॥

आ दर्शनीय सुवर्णमय ध्वजवु देवतॆगळ आज्ञॆयन्तॆ सूर्यनु धरॆगॆ इळिदुबन्दन्तॆ, अनेक तुण्डु-तुण्डुगळागि नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. bahudhaa vicChinnaH = severally, shattered; darshaniiyaH = seeable - good looking; saH kaancanaH dhvajaH = that, golden, flagstaff with flag; devataanaam aaj~nayaa = by god’s, order - damnation; suuryaH iva = sun, as with; dharaNiim jagaama = to earth, went - fallen on earth.

अनुवादः

That eye-pleasing golden flagstaff with flag is severally shattered and fell onto ground as if it is god-damned sun fallen on earth. [4-28-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः ।
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥ २४ ॥

तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः ।
विव्याध युधि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥

तम् चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामम् गात्रेषु मार्गणैः । विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातंगम् इव तोमरैः ॥ ४-२८-२४

क्रोधमें भरे हुए खरको मर्मस्थानोंका ज्ञान था । उसने श्रीरामके अङ्गोंमें, विशेषतः उनकी छातीमें चार बाण मारे, मानो किसी महावतने गजराजपर तोमरोंसे प्रहार किया हो ॥ २४ ॥

क्रोधतुम्बिद खरनिगॆ मर्मस्थानगळ ज्ञानवित्तु. मावुतनु गजराजनन्नु तॊमरदिन्द प्रहरिसुवन्तॆ अवनु श्रीरामन शरीरक्कॆ विशेषवागि ऎदॆगॆ नाल्कु बाणगळन्नु हॊडॆदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. kruddhaH = enraged [by fall of flag]; marma j~naH = crucial points, knower [or, knower of war tactics]; kharaH = Khara; tam raamam = at that, Rama; hR^idi = on chest; caturbhiH maargaNaiH = with four, arrows; maatangam tomaraiH iva = elephant, with lancets as if [one would prod]; gaatreSu = on limbs of Rama; vivyaadha = assaulted.

अनुवादः

By that Khara is enraged, and as one who is aware of striking crucial parts/war tactics assaulted on the chest of Rama with four arrows, and even on other limbs, as one would prod an elephant with lancets. [4-28-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः ।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ २५ ॥

स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः ।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृतम् ॥

स रामो बहुभिः बाणैः खर कार्मुक निःसृतैः । विद्धो रुधिर सिक्तांगो बभूव रुषितो भृशम् ॥ ४-२८-२५

खरके धनुषसे छूटे हुए बहुसंख्यक बाणोंसे घायल होकर श्रीरामका सारा शरीर लहूलुहान हो गया । इससे उनको बड़ा रोष हुआ ॥ २५ ॥

खरन धनुस्सिनिन्द चिम्मिद असङ्ख्यबाणगळिन्द गायगॊण्ड श्रीरामन शरीरवॆल्ल रक्तसिक्तवायितु. इदरिन्द अवनिगॆ भारी रोष उण्टायितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saH raamaH = he, that Rama; khara kaarmuka niHsR^itaiH = from Khara’s, bow, unloosened; bahubhiH baaNaiH = with various, arrows; viddhaH = when impacted; rudhira sikta angaH = with blood, drenched, limbs; bhR^isham ruSitaH babhuuva = highly, indignant, he became.

अनुवादः

Impacted with various arrows unloosened from the bow of Khara, limbs of Rama are drenched in blood and he became highly indignant. [4-28-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः सङ्गृह्य परमाहवे ।
मुमोच परमेष्वासः षट् शरानभिलक्षितान् ॥ २६ ॥

स धनुर् धन्विनाम् श्रेष्ठः प्रगृह्य परम आहवे । मुमोच परम इष्वासः षट् शरान् अभिलक्षितान् ॥ ४-२८-२६

धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ महाधनुर्धर श्रीरामने युद्धस्थलमें पूर्वोक्त श्रेष्ठ धनुषको हाथमें लेकर लक्ष्य निश्चित करके खरको छः बाण मारे ॥ २६ ॥

धनुर्धरल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामनु युद्धरङ्गदल्लि हिन्दॆ हेळिद श्रेष्ठ धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु सरियाद गुरियन्निट्टु खरनिगॆ आरु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. parama aahave = in that great, war; dhanvinaam shreSThaH = among archers, ablest one; parama iSvaasaH = one who got great, bow; saH = he that Rama; dhanuH pragR^ihya = bow, on taking - on aiming; abhi lakSitaan = the arrow that have already targeted their targets

• targeting pointedly; SaT sharaan mumoca = six, arrows, released.

अनुवादः

On aiming his great bow that ablest one among archers, namely Rama, then in that war released six arrows targeting pointedly. [4-28-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् ।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥ २७ ॥

शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् ।
त्रिभिश्चनन्द्रार्धवक्त्रॆೖश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥

शिरसि एकेन बाणेन द्वाभ्याम् बाह्वोर् अथ आर्पयत् । त्रिभिः चन्द्र अर्ध वक्त्रैः च वक्षसि अभिजघान ह ॥ ४-२८-२७

उन्होंने एक बाण उसके मस्तकमें, दोसे उसकी भुजाओंमें और तीन अर्धचन्द्राकार बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ २७ ॥

अवनु ऒन्दु बाणवन्नु अवन तलॆगॆ, ऎरडरिन्द भुजगळिगॆ, मूरु अर्धचन्द्राकार बाणगळिन्द ऎदॆगॆ आळवागि एटन्नु माडिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. ekena baaNena shirasi = only one, with arrow, on head; atha = next; dvaabhyaam baahvoH = with two, on hands; aarpayat = given, hit; tribhiH candra ardha vaktraiH ca = with three, moon, half, faced ones, also [crescent shaped arrows]; vakSasi abhijaghaana ha = on chest, toward, hit, indeed.

अनुवादः

Rama indeed hit Khara’s head with one arrow, with two his hands, and next with three crescent shaped arrows he hit his chest. [4-28-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् भास्करोपमान् ।
जघान राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ २८ ॥

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् भास्करोपमान् ।
जघान राक्षसं क्रुद्धोस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥

ततः पश्चात् महातेजा नाराचान् भास्कर उपमान् । जघान राक्षसम् क्रुद्धः त्रयोदश शिला अशितान् ॥ ४-२८-२८

तत्पश्चात् महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रजीने कुपित होकर उस राक्षसको शानपर तेज किये हुए और सूर्यके समान चमकनेवाले तेरह बाण मारे ॥ २८ ॥

अनन्तर महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रनु कुपितनागि आ राक्षसनिगॆ हरितगॊळिसिद, सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुव हदिमूरु बाणगळन्नु हॊडॆदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH pashcaat = then, afterwards; mahaatejaa kruddhaH = great-resplendent Rama, infuriately; raakSasam jaghaana [jighaaMsu] = demon, to kill; bhaaskara upamaan = sun, similar to [in dazzle]; trayaH dasha naaraacaan = three, ten [thirteen,] iron arrows; shilaa ashitaan = on stone, grind - sharply whetted; [launched.]

अनुवादः

Then afterwards that great-resplendent Rama wishing to eliminate the demon, infuriately launched thirteen iron arrows that are sharply whetted and similar to the dazzle of sun. [4-28-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथस्य युगमेकेन चतुर्भिः शबलान् हयान् ।
षष्ठेन च शिरः सङ्ख्ये चिच्छेद खरसारथेः ॥ २९ ॥

रथस्य युगमेकेन चतुर्भिः शबलान् हयान् ।
षष्ठेन च शिरः सङ्ख्ये खरस्य खरसारथेः ॥

एक बाणसे तो उसके रथका जूआ काट दिया, चार बाणोंसे चारों चितकबरे घोड़े मार डाले और छठे बाणसे युद्धस्थलमें खरके सारथिका मस्तक काट गिराया ॥ २९ ॥

ऒन्दु बाणदिन्द अवन रथद नॊगवन्नु तुण्डरिसि, नाल्कु बाणगळिन्द नाल्कु कुदुरॆगळन्नु कॊन्दुहाकि, आरनॆय बाणदिन्द खरन सारथिय तलॆयन्नु कत्तरिसिबिट्टनु.॥29॥

त्रिभिस्त्रिवेणून् बलवान् द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ॥ ३० ॥
छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥ ३१ ॥

त्रिभिस्त्रिवेणून् बलवान् द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ॥ छित्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥

तत्पश्चात् तीन बाणोंसे त्रिवेणु (जूएके आधारदण्ड) और दोसे रथके धुरेको खण्डित करके महान् शक्तिशाली और बलवान् श्रीरामने बारहवें बाणसे खरके बाणसहित धनुषके दो टुकड़े कर दिये । इसके बाद इन्द्रके समान तेजस्वी श्रीराघवेन्द्रने हँसते-हँसते वज्रतुल्य तेरहवें बाणके द्वारा समराङ्गणमें खरको घायल कर दिया ॥ ३०-३१ ॥

मूरु बाणगळिन्द नॊगक्कॆ आधारवाद दण्डवन्नू, मत्तॆरडु बाणगळिन्द चक्रगळ अच्चु मरवन्नू, हन्नॆरडनॆय बाणदिन्द खरन शरसहित धनुस्सन्नु कत्तरिसि इन्द्रनन्तॆ तेजस्वी श्रीरामनु नगु-नगुत्ता हदिमूरनॆय बाणदिन्द समराङ्गणदल्लि खरनन्नु घासिगॊळिसिदनु.॥30-31॥

पदच्छेदः

29, 30, 31.* samare* = in combats; indra samaH = Indra, one who is equal to [Rama]; * balavaan* = mighty one; raaghavaH = Raghava; prahasan iva = laughing at [making a sport of,] as though; samkhye = in combat; ekena = with one [arrow]; asya rathasya = his [Khara’s,] of chariot; yugam = yoke; and then; caturbhiH shabalaan [caturaH] hayaan = with four, dappled, [four] horses; SaSThena = with sixth [arrow]; khara saaratheH shiraH = Khara’s, charioteer’s, head; tribhiH triveNuum = with three [arrows,] three-pronged shaft [from yoke to body of chariot]; dvaabhyaam akSam = with two, the axle; cicCheda = fragmented [the chariot]; dvaa dashena tu baaNena = two, ten [twelve,] but, with arrows; kharasya sa sharam dhanuH [cicCheda] = Khara’s, together with, arrow, bow; Chittvaa = on wrecking; mahaabalaH = great-mighty [Rama]; vajra nikaashena = thunderbolt, similar [with arrows]; trayodashena = with thirteenth arrow; kharam bibheda = Khara, is impaled.

अनुवादः

That mighty Raghava who equals Indra in combats, smiling at the warfare of Khara, smashed the yoke of the chariot with one arrow; with four, four of the dappled horses; with the sixth, the head of the charioteer of Khara; with three, the three-pronged shaft from yoke to the base of chariot; with two the axels, thus that chariot is fragmented. Then, on wrecking Khara’s bow on which an arrow is placed with the twelfth, that mighty one Rama impaled Khara with the thirteenth arrow that is similar to a thunderbolt. [4-28-29, 30, 31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥ ३२ ॥

प्रभग्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः । गदा पाणिः अवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरः तदा ॥ ४-२८-३२

धनुषके खण्डित होने, रथके टूटने, घोड़ोंके मारे जाने और सारथिके भी नष्ट हो जानेपर खर उस समय हाथमें गदा ले रथसे कूदकर धरतीपर खड़ा हो गया ॥ ३२ ॥

धनुस्सु तुण्डागि, रथवु मुरिदु, कुदुरॆगळु सत्तुहोगि, सारथियू मडिदाग खरनु कैयल्लि भारी गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु रथदिन्द हारि भूमिय मेलॆ निन्तुकॊण्डनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tadaa = then; pra bhagna dhanvaa = one with utterly, shattered, bow; vi rathaH = one without, chariot; hata ashvaH hata saarathiH = with killed, horses, killed, charioteer; kharaH = Khara; gadaa paaNiH = mace, in hand - wielding it; ava plutya = hopped down; bhuumau = on ground; tasthau = stood fast.

अनुवादः

With his bow utterly shattered, chariot fragmented, horses killed, and charioteer felled, that Khara then hopped down to ground from the dilapidated chariot wielding a mace, and stood fast. [4-28-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् कर्म रामस्य महारथस्य
समेत्य देवाश्च महर्षयश्च ।
अपूजयन् प्राञ्जलयः प्रहृष्टा-
स्तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ ३३ ॥

तत् कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाः च महर्षयः च । अपूजयन् प्रांजलयः प्रहृष्टाः तदा विमान अग्र गताः समेताः ॥ ४-२८-३३

उस अवसरपर विमानपर बैठे हुए देवता और महर्षि हर्षसे उत्फुल्ल हो परस्पर मिलकर हाथ जोड़ महारथी श्रीरामके उस कर्मकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ॥ ३३ ॥

आ समयदल्लि विमानदल्लि कुळितिरुव देवतॆगळु मत्तु महर्षिगळु हर्षोल्लासदिन्द परस्पर सेरि कैगळन्नु मुगिदु महारथि श्रीरामन आ कर्मवन्नु भूरि-भूरि प्रशंसिसिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. devaaH ca maharSayaH ca = gods, also, great-sages, too; tadaa = then; sametaaH = assembling; vimaana agra gataaH = on aircrafts, tops, staying; sametyaH = coming together; pra hR^iSTaaH = highly, gladdened; praanjalayaH = with adjoined palms; mahaarathasya raamasya tat karma = great chariot-fighter, Rama’s, that, deed; apuujayan = worshipped.

अनुवादः

The gods as well as great-sages have then came together and assembled in heavens, and those assemblies that are aboard their aircrafts are highly gladdened at the exploit of the great chariot-fighter Rama, and they worshipped him with their adjoined palms. [4-28-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः ॥ २८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें अट्ठाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २८ ॥

श्री वाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि इप्पत्तॆण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥28॥