०२७ त्रिशिरो वधः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Trishira, the demon, supersedes Khara to fight Rama at his turn. He hits Rama with arrows for which Rama says that it is no more than the patting with flowers. Then a combat ensues and Rama becoming infuriated eliminates Trishira in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

27. त्रिशिराका वध

खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः ।
राक्षसस्त्रिशिरा नाम सन्निपत्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥

खरम् तु राम अभिमुखम् प्रयांतम् वाहिनी पतिः । राक्षसः त्रिशिरा नाम संनिपत्य इदम् अब्रवीत् ॥ ३-२७-१

खरको भगवान् श्रीरामके सम्मुख जाते देख सेनापति राक्षस त्रिशिरा तुरंत उसके पास आ पहुँचा और इस प्रकार बोला— ॥ १ ॥

खरनु भगवान् श्रीरामनिगॆ सम्मुखनागि होगुत्तिरुवुदन्नु नोडि सेनापति राक्षस त्रिशिरनु कूडले अवन बळिगॆ होगि ई प्रकार हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raama abhimukham pra yaantam = towards Rama’s, forefront, verily, journeying - lunging at; kharam tu = to Khara, but; vaahinii patiH = forces, commander; trishiraa naama raakSasaH = Trishira, named demons; sam nipatya = on nearing / on saluting; idam abraviit = this, said.

अनुवादः

But when Khara is about to lunge to the forefront of Rama, nearing him the commander of demonic forces named Trishira spoke this to him. [3-27-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां नियोजय विक्रान्तं त्वं निवर्तस्व साहसात् ।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥ २ ॥

‘राक्षसराज! मुझ पराक्रमी वीरको इस युद्धमें लगाइये और स्वयं इस साहसपूर्ण कार्यसे अलग रहिये । देखिये, मैं अभी महाबाहु रामको युद्धमें मार गिराता हूँ ॥

राक्षसराजने! पराक्रमी वीरनाद नन्नन्नु ई युद्धदल्लि तॊडगिसि, नीवु स्वतः ई साहस पूर्ण कार्यदिन्द दूरवुळियिरि. नोडि, नानु ईगले महाबाहु रामनन्नु युद्धदल्लि कॊन्दुबिडुवॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. vikraantam maam niyojaya = invader [such as I am,] me, enjoin; saahasaat tvam ni vartasva = from adventure, you, return - desist from; samyuge = in combat; vi ni paatitam = verily, down, felled; mahaabaahum raamam pashya = mighty-armed, Rama, you [are certain to] see.

अनुवादः

“Desisting from your personal adventure you enjoin me for I am an invader, and then you are certain to see me felling that mighty-armed Rama in combat. [3-27-2]

टिप्पनी

The spirit of soldiery is explained in this verse. When junior rankers are available, they are not supposed to allow higher ups to lunge forward in the first instance. Dharmaakuutam puts it thus, in Maha Bharata war, when Duryodhana himself wanted to deal with Arjuna, Ashvatthaama holds him back saying: mayi jiivati gaandhaare na yuddham kartum arhasi … aham aavaara iSyaami paartham tiSTa suyodhana… ‘when I am alive you are not supposed to combat, I will take over Arjuna, you stay back, oh, Suyodhana…’ But the same Suyodhana does not show this much war-nicety when killing the lone Abhimanyu, the son of Arjuna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे ।
यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम् ॥ ३ ॥

प्रतिजानामि ते सत्यम् आयुधम् च अहम् आलभे । यथा रामम् वधिष्यामि वधार्हम् सर्व रक्षसाम् ॥ ३-२७-३

‘आपके सामने मैं सच्ची प्रतिज्ञा करता हूँ और अपने हथियार छूकर शपथ खाता हूँ कि जो समस्त राक्षसोंके लिये वधके योग्य हैं, उन रामका मैं अवश्य वध करूँगा ॥ ३ ॥

‘समस्त राक्षसरिगागि वधॆगॆ योग्यनाद रामनन्नु नानु अवश्यवागि वधिसुवॆ’ ऎन्दु निम्म मुन्दॆ आयुधद मेलॆ आणॆ माडि, निजवाद प्रतिज्ञॆयन्नु माडुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham te = I, to you; satyam prati jaanaami = truly, promising; aayudham ca aalabhe = weapon, I am, on touching - oath on my weapon, too; yathaa = as to how; * sarva rakSasaam* = for all, demons; vadha arham = kill, meant to - deserves to be killed, killable by all demons; such; *raamam vadhiSyaami *= Rama, I wish to kill.

अनुवादः

“Taking oath on my weapon I promise to you that I truly wish to kill this Rama, as he deserves ill of all the demons by killing. [3-27-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम ।
विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥ ४ ॥

अहम् वा अस्य रणे मृत्युः एष वा समरे मम । विनिवर्त्य रण उत्साहम् मुहूर्तम् प्राश्निको भव ॥ ३-२७-४

‘इस युद्धमें या तो मैं इनकी मृत्यु बनूँगा, या ये ही समराङ्गणमें मेरी मृत्युका कारण होंगे । आप इस समय अपने युद्धविषयक उत्साहको रोककर एक मुहूर्तके लिये जय-पराजयका निर्णय करनेवाले साक्षी बन जाइये ॥ ४ ॥

ई युद्धदल्लि ऒन्दो ननगॆ मृत्यु बन्दीतु अथवा इदे समराङ्गणदल्लि नन्निन्द रामन मृत्युवागुवुदु. नीवु ईग निम्म युद्धोत्साहवन्नु तडॆदु मुहूर्त काल जय-पराजय निर्णयिसुव साक्षियागिरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. raNa utsaaham vinivartya [vi ni vartya] = combat, adventurism, hold back; raNe aham asya mR^ityuH vaa = in conflict, I [will become,] his, death, whether; samare eSa mama vaa = in combat, he, mine, or; muhuurtam praashnikaH bhava = for a while, examiner, you become.

अनुवादः

“Hold back your combative-adventurism and become an examiner to decide whether I am going to become his god of death in this combat, or he becomes mine. [3-27-4]

टिप्पनी

The word praashnikaH is said to a rare expression meaning ‘one who asks questions, an examiner, a judge…’ in its fine sense. Secondarily, it is ‘a witness’ ‘a spectator.’ [After Prof. Satya Vrat.]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि ।
मयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि ॥ ५ ॥

पहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि ।
मयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि ॥

‘यदि मेरे द्वारा राम मारे गये तो आप प्रसन्नतापूर्वक जनस्थानको लौट जाइये अथवा यदि रामने ही मुझे मार दिया तो आप युद्धके लिये इनपर धावा बोल दीजियेगा’ ॥

नन्निन्द रामनु सत्तुहोदरॆ नीवु सन्तोषवागि जनस्थानक्कॆ मरळि होगिरि, अथवा रामने नन्नन्नु कॊन्दुहाकिदरॆ नीवु युद्धक्कागि इवन मेलॆ आक्रमण माडिरि.॥5॥

पदच्छेदः

5. raame hate = while Rama, is killed; pra hR^iSTaH janasthaanam pra yaasyasi = very gladly, to Janasthaana, you may proceed; vaa = else if; mayi nihate = when I am, killed; samyugaaya raamam prayaasyasi [upa yaasyasi] = to combat, towards Rama, you can proceed.

अनुवादः

“If I were to kill Rama you may gladly proceed to Janasthaana, else if Rama kills me then you can adventurously proceed against him for a combat.” Thus Trishira spoke to Khara. [3-27-5]

टिप्पनी

These verses have commentary in depth. sarva raakshasaam vadhaa artham ‘he who is meant to kill all the demons…’ raamam ‘about that Rama…’ yathaa - yathaa vat ‘as it is, in his true form; aham prati jaanaami ’ I am in the full know of him…’ ‘I know fully well that this Rama has come to eliminate all the demons…’ These are the same words told by Sage Vishvamitra to Dasharatha when he came to take Rama and Lakshmana. tam vadhiSyaami ’ him, I shall kill…’ for that only sarvam aayudham aalabhe… ‘all weaponry I am handling…’ ‘However, knowing him well I am handling these weapons for sake of show, only entice him to accord salvation to me firstly…’ because aham vaa raNe mR^ityuH? ‘can I be his death in war? No I cannot… eSa vaa samre mama mR^ityuH ‘he is my death in combat…’ muhur praasniko bhava for a while you become an examiner, and examine and know it yourself; raame a + hate sati, mayi ca nihate sati ‘if Rama is not killed by me, or if I am killed by Rama, then you can adventurously proceed to him, and have your turn to get salvation at Rama’s arrows…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात् प्रसादितः ।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥ ६ ॥

खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात् प्रासादितः ।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥

खरः त्रिशिरसा तेन मृत्यु लोभात् प्रसादितः । गच्छ्ह युध्य इति अनुज्ञातो राघव अभिमुखो ययौ ॥ ३-२७-६

भगवान् के हाथसे मृत्युका लोभ होनेके कारण जब त्रिशिराने इस प्रकार खरको राजी किया, तब उसने आज्ञा दे दी—‘अच्छा जाओ, युद्ध करो । आज्ञा पाकर वह श्रीरामचन्द्रजीकी ओर चला ॥ ६ ॥

भगवन्तन कैयिन्द मृत्युविन लोभविद्द कारण त्रिशिरनु हीगॆ खरनन्नु ऒप्पिसिदाग अवनु ‘सरि, होगु युद्धमाडु’ ऎन्दु आज्ञापिसिदनु. अप्पणॆ पडॆदु अवनु रामन कडॆगॆ हॊरटनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. kharaH = Khara; tena trishirasaa = by him, that Trishira; mR^ityu lobhaat = death, greedy demon; prasaaditaH = manoeuvred; gacCha yudhya = go, combat; iti anuj~naataH = thus, when permitted; raaghava abhimukhaH yayau = to Raghava’s, forefront, proceeded.

अनुवादः

By that death-greedy demon Trishira, Khara is manoeuvred and Khara to him said ‘begone… combat…’ and thus permitted, Trishira proceeded to the forefront of Rama. [3-27-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशिरास्तु रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता ।
अभ्यद्रवद् रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ७ ॥

त्रिशिराः तु रथेन एव वाजि युक्तेन भास्वता । अभ्यद्रवत् रणे रामम् त्रि शृंग इव पर्वतः ॥ ३-२७-७

घोड़े जुते हुए एक तेजस्वी रथके द्वारा त्रिशिराने रणभूमिमें श्रीरामपर आक्रमण किया । उस समय वह तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान जान पड़ता था ॥ ७ ॥

कुदुरॆगळन्नु हूडिद ऒन्दु तेजस्वी रथदल्लि त्रिशिरनु रणभूमियल्लि श्रीरामन मेलॆ आक्रमिसिदनु. आग अवनु मूरु शिखरगळुळ्ळ पर्वतदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. trishiraaH tu = Trishira, on his part; vaaji yuktena = horses, yoked; bhaasvataa rathena eva = with lustrous, chariot, thus; tri shR^inga parvataH iva = tri, peaked, mountain, as if; raNe raamam abhyadravat = in war, to Rama, hurried.

अनुवादः

Trishira with a lustrous chariot that is yoked with equally lustrous horses hurried towards Rama in that war, like a tri-peaked mountain, for they say, he is a tri-headed demon. [3-27-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरधारासमूहान् स महामेघ इवोत्सृजन् ।
व्यसृजत् सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः ॥ ८ ॥

शर धारा समूहान् स महामेघ इव उत्सृजन् । व्यसृजत् सदृशम् नादम् जल आर्द्रस्य इव दुन्दुभेः ॥ ३-२७-८

उसने आते ही बड़े भारी मेघकी भाँति बाणरूपी धाराओंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी और वह जलसे भीगे हुए नगाड़ेकी तरह विकट गर्जना करने लगा ॥ ८ ॥

बरुत्तले अवनु भारी मोडदन्तॆ बाणगळ मळॆगरॆयलु प्रारम्भिसिदनु मत्तु अवनु ऒद्दॆयाद नगारियन्तॆ विकटवागि गर्जिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH mahaa megha iva = he, hefty, cloud, as with; shara dhaaraa samuuhaan = arrow, torrents, hosts of; utsR^ijan = while discharging; jala aardrasya dundubheH sadR^isham iva = with water, wet, war-drum, in similarity, like; naadam vyasR^ijat [vi ava sR^ijat] = sound, readily discharged.

अनुवादः

Discharging hosts of arrow-torrents like a hefty-arrow-cloud, he readily discharged a noise similar to the thudding drumbeat when a water-wet war-drum is beaten, rather than a blast from a heated drum. [3-27-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः ।
धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन् सायकान् शितान् ॥ ९ ॥

आगच्छ्हंतम् त्रिशिरसम् राक्षसम् प्रेक्ष्य राघवः । धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन् सायकान् शितान् ॥ ३-२७-९

त्रिशिरा नामक राक्षसको आते देख श्रीरघुनाथजीने धनुषके द्वारा पैने बाण छोड़ते हुए उसे अपने प्रतिद्वन्द्वीके रूपमें ग्रहण किया (अथवा उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया) ॥ ९ ॥

त्रिशिरनॆम्ब राक्षसनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरघुनाथनु धनुस्सिनिन्द हरितवाद बाणगळन्नु बिडुत्ता अवनन्नु स्वागतिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raaghavaH = Raghava; aagacChantam raakSasam trishirasam = oncoming, demon, of Trishira; prekSya = on seeing; shitaan saayakaan = smarting, arrows; dhanuSaa vi dhunvan = with bow, speedily, shoving - winnowing; prati jagraaha = in turn received -welcomed him.

अनुवादः

On seeing the oncoming of that demon Trishira, Raghava welcomed him by speedily winnowing smarting arrows from his bow. [3-27-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्रहारस्तुमुलो रामत्रिशिरसोस्तदा ।
सम्बभूवातिबलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव ॥ १० ॥

स संप्रहारः तुमुलो राम त्रिशिरसोः तदा । संबभूव अतीव बलिनोः सिंह कुं~जरयोः इव ॥ ३-२७-१०

अत्यन्त बलशाली श्रीराम और त्रिशिराका वह संग्राम महाबली सिंह और गजराजके युद्धकी भाँति बड़ा भयंकर प्रतीत होता था ॥ १० ॥

अत्यन्त बलशालि श्रीराम मत्तु त्रिशिरन आ सङ्ग्रामवु महाबलि सिंह मत्तु गजराजन युद्धदन्तॆ भारी भयङ्करवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. raama trishirasoH = of Rama, of Trishira; tumulaH = tumultuous one; saH sam prahaaraH = that, grave, encounter; atiiva balinoH = extremely, forceful ones; simha kun~jarayoH iva = lion, elephant, like that of; tadaa = then; sam babhuuva = chanced.

अनुवादः

That grave and tumultuous encounter chanced between Rama and Trishira is like the extremely forceful encounter between a loin and an elephant. [3-27-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः ।
अमर्षी कुपितो रामः संरब्ध इदमब्रवीत् ॥ ११ ॥

ततः त्रिशिरसा बाणैः ललाटे ताडितः त्रिभिः । अमर्षी कुपितो रामः संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-२७-११

उस समय त्रिशिराने तीन बाणोंसे श्रीरामचन्द्रजीके ललाटको बींध डाला । श्रीराम उसकी यह उद्दण्डता सहन न कर सके । वे कुपित हो रोषावेशमें भरकर इस प्रकार बोले— ॥ ११ ॥

आग त्रिशिरनु मूरु बाणगळन्नु श्रीरामचन्द्रन हणॆगॆ हॊडॆदनु. श्रीरामनु अवन उद्धटतनवन्नु सहिसदादनु. अवनु कुपितनागि रोषावेशगॊण्डु इन्तॆन्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = later; a + marSii raamaH = not, happy - highly, enraged, Rama is; * trishirasaa* = by Trishira; tribhiH baaNaiH = with three, arrows; lalaaTe = on forehead [of Rama]; taaDitaH = when smote; Rama; kupitaH = is [further] ireful - ire intensified; *samrabdham idam abraviit *= franticly, this, [Rama] said.

अनुवादः

Later when Trishira smote on the forehead of highly enraged Rama with three arrows, Rama’s ire is intensified and he franticly said this to that demon. [3-27-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैरिव शरैर्योऽहं ललाटेऽस्मि परिक्षतः ॥ १२ ॥
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणाच्च्युतान् ।

अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैरिव शरैर्योऽहं ललाटेऽस्मि परिक्षतः ॥
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणाच्युतान् ।

अहो विक्रम शूरस्य राक्षसस्य ईदृशम् बलम् । पुष्पैः इव शरैः यस्य ललाटे अस्मि परिक्षतः ॥ ३-२७-१२ मम अपि प्रतिगृह्णीष्व शरान् चाप गुण च्युतान् ।

‘अहो! पराक्रम प्रकट करनेमें शूरवीर राक्षसका ऐसा ही बल है, जो तुमने फूलों-जैसे बाणोंद्वारा मेरे ललाटपर प्रहार किया है । अच्छा, अब धनुषकी डोरीसे छूटे हुए मेरे बाणोंको भी ग्रहण करो’ ॥ १२ १/२ ॥

ऎलवो! पराक्रम प्रकटिसुव शूरवीर राक्षसनिगॆ इन्तह बलविद्दु नीनु हूविनन्तह बाणगळिन्द नन्न ललाटक्कॆ प्रहरिसिदॆ. सरि, ईग धनुस्सिनिन्द चिम्मुव नन्न बाणगळन्नु स्वीकरिसु.॥12½॥

पदच्छेदः

12. aho = oho; vikrama shuurasya = triumphing, of adventurer; raakSasasya balam = demon’s, energy; iidR^isham! = just this?; yasya sharaiH = whose, with arrows; puSpaiH iva lalaaTe = with flowers, as if, on forehead; pari kSataH asmi = peripherally, struck - rap, I am.

अनुवादः

“Oho! What an energy of a triumphing adventurer is this! A demon with this sort of energy is adventuring me, whose arrows rap my forehead peripherally, like flowers! [3-27-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा सुसंरब्धः शरानाशीविषोपमान् ॥ १३ ॥
त्रिशिरोवक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ।

एवम् उक्त्वा सुसंरब्धः शरान् आशीविष उपमान् । ३-२७-१३ त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर् दश ।

ऐसा कहकर रोषमें भरे हुए श्रीरामने त्रिशिराकी छातीमें क्रोधपूर्वक चौदह बाण मारे, जो विषधर सर्पोंके समान भयंकर थे ॥ १३ १/२ ॥

हीगॆ हेळि रोषगॊण्डु श्रीरामनु त्रिशिरन ऎदॆगॆ क्रोधदिन्द विषधर सर्पदन्तह भयङ्करवाद हदिनाल्कु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13, 14a. mama caapa guNa cyutaan = mine, bow’s, from bowstring, falling - plunging; sharaan api = arrows, even; prati gR^ihNiiSva = in return, you acknowledge - accept - withstand; evam uktvaa = thus, saying; su sam rabdhaH = one who has very, high - alacritous, swiftness; kruddhaH = infuriated; aashiiviSa upamaan = with venomous snakes, like; catur dasha sharaan four, ten [fourteen,] arrows; *trishiraH vakSasi *= Trishira’s, on chest; *nijaghaana *= hit; [nicakhaana = staved in.]

अनुवादः

“Now you accept arrows plunging from the string of my bow…” saying thus, that infuriated Rama with his alacritous swiftness hit the chest of Trishira with fourteen arrows similar to venomous snakes. [3-27-13, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ १४ ॥
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ।
अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत् ॥ १५ ॥

चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ।
अष्टभिः सायकैः सूतं रथोस्थ्ये न्यपातयत् ॥

चतुर्भिः तुरगान् अस्य शरैः संनत पर्वाभिः ॥ ३-२७-१४ न्यपातयत तेजस्वी चतुरः तस्य वाजिनः । अष्टभिः सायकैः सूतम् रथ उपस्थे न्यपातयत् ॥ ३-२७-१५ रामः चिच्छ्हेद बाणेन ध्वजम् च अस्य समुच्छ्ह्रितम् ।

तदनन्तर तेजस्वी रघुनाथजीने झुकी गाँठवाले चार बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको मार गिराया । फिर आठ सायकोंद्वारा उसके सारथिको भी रथकी बैठकमें ही सुला दिया ॥ १४-१५ ॥

अनन्तर तेजस्वी रघुनाथनु बागिद गिण्णुगळिन्द कूडिद्द नाल्कु बाणगळिन्द नाल्कु कुदुरॆगळन्नु हॊडॆदु उरुळिसिदनु. मत्तॆ ऎण्टु बाणगळिन्द सारथियन्नु कुळितल्ले मलगिसिदनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tejasvii = resplendent [Rama]; sam nata parvaabhiH = hook, barbed, straight-shooting ones; caturbhiH sharaiH = with four, arrows; tasya = such [kind of arrows]; asya = his [Trishira’s]; turagaan = speedy going; caturaH vaajinaH = four, horses - of chariot; nyapaatayata = fell down - hewed down.

अनुवादः

With four of his straight shooting arrows that have hook-like barbs, that resplendent Rama hewed down four of the speedy horses of Trishira’s chariot. [3-27-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15b, 16a. raamaH aSTabhiH saayakaiH = Rama, with eight, arrows; suutam = charioteer is; ratha upasthe nyapaatayat = from chariot’s, seat, fell down; baaNena = with one arrow; asya = his [Trishira’s]; sam ucChritam = hoisted high; dhvajam ca = flag, also; cicCheda = ripped off.

अनुवादः

With eight arrows Rama felled the charioteer from his settle on the chariot, and with one arrow ripped off the high flying flag on that chariot. [3-27-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ।
ततो हतरथात् तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ॥ १६ ॥
चिच्छेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः ।

रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ।
हतो हतरथात् तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ॥
बिभेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः ।

ततो हत रथात् तस्मात् उत्पतंतम् निशाचरम् ॥ ३-२७-१६ चिच्छ्हेद रामः तम् बाणैः हृदये सो अभवत् जडः ।

इसके बाद श्रीरामने एक बाणसे उसकी ध्वजा भी काट डाली । तदनन्तर जब वह उस नष्ट हुए रथसे कूदने लगा, उसी समय श्रीराघवेन्द्रने अनेक बाणोंद्वारा उस निशाचरकी छाती छेद डाली । फिर तो वह जडवत् हो गया ॥ १६ १/२ ॥

बळिक श्रीरामनु ऒन्दु बाणदिन्द ध्वजवन्नु कत्तरिसिबिट्टनु. अनन्तर अवनु नाशवाद रथदिन्द हारलु तॊडगिदाग श्रीराघवेन्द्रनु अनेक बाणगळिन्द आ निशाचरन ऎदॆयन्नु भेदिसिदनु मत्तॆ अवनु जडदन्तादनु.॥16॥

पदच्छेदः

16b, 17a. tataH = then; raamaH = Rama; tasmaat hata rathaat = from that, smashed, chariot; ut patantam = up, falling - vaulting; tam nishaacaram = that, nightwalker is; baaNaiH hR^idaye cicCheda = with arrows, at heart’s place, tore to shreds; saH jaDaH abhavat = he [Trishira,] became, inert.

अनुवादः

When that nightwalker is vaulting from that smashed chariot Rama with his arrows tore his chest to shreds and he that Trishira became inert. [3-27-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः ॥ १७ ॥
शिरांस्यपातयत् त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः ।

सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः ॥
शिरांस्यपातयत् त्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः ।

सायकैः च अप्रमेय आत्मा सामर्षः तस्य रक्षसः ॥ ३-२७-१७ शिरांसि अपातयत् त्रीणि वेगवद्भिः त्रिभिः शतैः ।

इसके बाद अप्रमेयस्वरूप श्रीरामने अमर्षमें भरकर तीन वेगशाली एवं विनाशकारी बाणोंद्वारा उस राक्षसके तीनों मस्तक काट गिराये ॥ १७ १/२ ॥

अनन्तर अप्रमेय स्वरूप श्रीरामनु क्रोधगॊण्डु मूरु वेगशाली हागू विनाशकारी बाणगळिन्द आ राक्षसन मूरु तलॆगळन्नु कडिदु उरुळिसिदनु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. a prameya aatmaa = not, estimable, with aptitude - Rama; sa amarSaH = with, exasperation; vegavadbhiH tribhiH = rapid ones, wit three; sharaiH = arrows; as in other mms - shitaiH = sharp ones; saayakaiH = with arrows; tasya rakSasaH = of that, demon; triiNi shiraamsi apaatayat = three, heads, made to fall - rolled.

अनुवादः

And with three sharp and rapid arrows, and even with his own exasperation, Rama of inestimable aptitude rolled the three heads that demon. [3-27-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स धूमशोणितोद‍्गारी रामबाणाभिपीडितः ॥ १८ ॥
न्यपतत् पतितैः पूर्वं समरस्थो निशाचरः ।

स धूम शोणित उद्गारी राम बाण अभिपीडितः ॥ ३-२७-१८ न्यपतत् पतितैः पूर्वम् समरस्थो निशाचरः ।

समराङ्गणमें खड़ा हुआ वह निशाचर श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंसे पीड़ित हो अपने धड़से भापसहित रुधिर उगलता हुआ पहले गिरे हुए मस्तकोंके साथ ही धराशायी हो गया ॥ १८ १/२ ॥

समराङ्गणदल्लि निन्तिरुव आ निशाचरनु श्रीरामचन्द्रन बाणगळिन्द पीडितनागि तन्न मुण्डदिन्द हॊगॆयाडुत्तिद्द रक्तवन्नु उगुळुत्ता मॊदले बिद्द मस्तकगळॊन्दिगॆ धराशायियादनु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. raama baaNa abhi piiDitaH = Rama’s, arrow, highly, tortured; saH nishaacaraH = that, nightwalker; dhuuma shoNita udgaarii = fumes, blood, spewing; puurvam patitaiH = earlier - just now, fallen; samara sthaH = in war, standing; nyapatat = fell down.

अनुवादः

When that nightwalker is highly tortured with Rama’s arrows he collapsed spewing blood with fumes, whereat he is standing in war, at where his three heads rolled just now. [3-27-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः ॥ १९ ॥
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव ।

हत शेषाः ततो भग्ना राक्षसाः खर संश्रयाः ॥ ३-२७-१९ द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्र त्रस्ता मृगा इव ।

तत्पश्चात् खरकी सेवामें रहनेवाले राक्षस, जो मरनेसे बचे हुए थे, भाग खड़े हुए । वे व्याघ्रसे डरे हुए मृगोंके समान भागते ही चले जाते थे, खड़े नहीं होते थे ॥

अनन्तर खरन सेवॆयल्लिद्द सायदॆ इद्द राक्षसरु ओडिहोदरु. अवरु हुलिगॆ हॆदरिद जिङ्कॆयन्तॆ ओडुत्ता होगुत्तिद्दरु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tataH = then; khara samshrayaaH = by Khara, so far protected; hata sheSaaH raakSasaaH = on killing - liquidation, remaining ones, demons; bhagnaa = with shattered [confidence]; vyaaghra trastaa mR^igaaH iva = by tiger, alarmed, deer, as with; dravanti sma = running away; na tiSThanti = they are, not, standing - defecting Khara.

अनुवादः

As with the fleeing of deer alarmed by a tiger, the demons remaining after liquidation, whom Khara has protected so far and whose confidence is now shattered, are running away, and they gave Khara the run-around. [3-27-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितस्त्वरन् ।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा ॥ २० ॥

तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितस्त्वरन् ।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चनन्द्रमसं यथा ॥

तान् खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितः त्वरन् । रामम् एव अभिदुद्राव राहुः चन्द्रमसम् यथा ॥ ३-२७-२०

उन्हें भागते देख रोषमें भरे हुए खरने तुरंत लौटाया और जैसे राहु चन्द्रमापर आक्रमण करता है, उसी प्रकार उसने श्रीरामपर ही धावा किया ॥ २० ॥

अवरु ओडुत्तिरुवुदन्नु नोडि रोषगॊण्ड खरनु कूडले हिन्दिरुगिसिनु. राहुवु चन्द्रन मेलॆ आक्रमण माडुवन्तॆ अवनु श्रीरामन मेलॆ आक्रमण माडिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20b, c. ruSitaH kharaH = piqued Khara; dravataH taan dR^iSTvaa = runners - deserters, them, on seeing; tvaran nivartya = quickly, bringing them back; raahuH candramasam yathaa = planet Rahu, to Moon, as with; raamam eva abhi dudraava = to Rama, alone, towards, scurried.

अनुवादः

On seeing at those deserters Khara is piqued and quickly brought them back to his control, and then as with the scampering of eclipsing planet Rahu towards moon during lunar-eclipse, he scurried towards Rama alone. [3-27-20b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥ २७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २७ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि इप्पत्तेळनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥27॥