०२४ रामस्य युद्धोद्योगः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama perceives good omens of victory, but to safeguard Seetha he sends her away with Lakshmana to take shelter in a mountain’s cave till the war is over. Then he adopts a furious nature to annihilate demons. Gods and divinities watch from heavens as to how a war can occur between one against fourteen thousand demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

24. श्रीरामका तात्कालिक शकुनोंद्वारा राक्षसोंके विनाश और अपनी विजयकी सम्भावना करके सीतासहित लक्ष्मणको पर्वतकी गुफामें भेजना और युद्धके लिये उद्यत होना

आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे ।
तानेवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ १ ॥

आश्रमम् प्रति याते तु खरे खर पराक्रमे । तान् एव औत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ ३-२४-१

प्रचण्ड पराक्रमी खर जब श्रीरामके आश्रमकी ओर चला, तब भाईसहित श्रीरामने भी उन्हीं उत्पात-सूचक लक्षणोंको देखा ॥ १ ॥

प्रचण्ड पराक्रमि खरनु श्रीरामन आश्रमदत्त बरुत्तिरुवाग तम्म सहित श्रीरामनू कूड आ उत्पातसूचक लक्षणगळन्नु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. khara paraakrame khare = of fierce, valour, Khara; aashramam prati yaate tu = hermitage, towards, started, while; raamaH bhraatraa saha = Rama, brother, along with; autpaatikaan = auguries; taan eva = them, only [those that appeared to Khara]; dadarsha ha = seen, indeed.

अनुवादः

While fiercely valorous Khara proceeded towards Rama’s hermitage, Rama along with his brother Lakshmana has indeed seen the very same auguries which have earlier appeared to Khara. [3-24-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानुत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वात्यमर्षणः ।
प्रजानामहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २ ॥

तान् उत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वा अति अमर्षण । प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ ३-२४-२

प्रजाके अहितकी सूचना देनेवाले उन महाभयंकर उत्पातोंको देखकर श्रीरामचन्द्रजी राक्षसोंके उपद्रवका विचार करके अत्यन्त अमर्षमें भर गये और लक्ष्मणसे इस प्रकार बोले— ॥ २ ॥

प्रजॆय अहित सूचकवाद आ महाभयङ्कर उत्पातगळन्नु नोडि श्रीरामनु राक्षसर उपद्रववन्नु विचार माडि अत्यन्त क्रोधगॊण्डु लक्ष्मणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaa ghoraan taan utpaataan dR^iSTvaa = very, gruesome, them, at bad omens, on looking at; [roma harSaNaan = hair raising ones]; dR^iSTvaa prajaanaam a hitaan = on seeing

• perceiving them, for people, to be un, propitious to Lakshmana,; ati amarSaNaH = in high, resent; raamaH lakSmaNam vaakyam abraviit = Rama, sentence, said to.

अनुवादः

On looking at those very gruesomely bad omens, and perceiving them to be unpropitious to people, Rama spoke this sentence to Lakshmana. [3-24-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।
समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ३ ॥

इमान् पश्य महाबाहो सर्व भूत अपहारिणः । समुत्थितान् महा उत्पातान् संहर्तुम् सर्व राक्षसान् ॥ ३-२४-३

‘महाबाहो! ये जो बड़े-बड़े उत्पात प्रकट हो रहे हैं, इनकी ओर दृष्टिपात करो । समस्त भूतोंके संहारकी सूचना देनेवाले ये महान् उत्पात इस समय इन सारे राक्षसोंका संहार करनेके लिये उत्पन्न हुए हैं ॥ ३ ॥

महाबाहो! प्रकटवाद ई महा उत्पातगळ कडॆगॆ दृष्टिहायिसु. समस्त प्राणिगळ संहारवन्नु सूचिसुव ई महाउत्पातगळु ईग राक्षसरॆल्लर संहारक्कागिये उण्टागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. mahaabaahuH = oh, dextrous brother; sarva bhuuta apahaariNaH = all, beings, that can annihilate; sarva raakSasaan = all, demons; sam hartum = complete, to eliminate; samutthitaan = arisen; imaan mahaa utpaataan = these, great, indications; pashya = you see.

अनुवादः

“Oh, dextrous Lakshmana, for the complete elimination of all the demons these great indications have arisen, as though betokening the annihilation of all beings. See them. [3-24-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्ते खरस्वनाः ।
व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ ४ ॥

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्ते खरस्वनाः ।
व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥

अमी रुधिर धाराः तु विसृजंतो खर स्वनाः । व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभ अरुणाः ॥ ३-२४-४

‘आकाशमें जो गधोंके समान धूसर वर्णवाले बादल इधर-उधर विचर रहे हैं, ये प्रचण्ड गर्जना करते हुए खूनकी धाराएँ बरसा रहे हैं ॥ ४ ॥

आकाशदल्लि कत्तॆयन्तॆ बूदु बण्णद मोडगळु प्रचण्डवागि गर्जिसुत्ता रक्तद मळॆयन्नु सुरिसुत्ता अत्त-इत्त विचरिसुत्तिवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. rudhira dhaaraaH = blood, streams, but; vi sR^ijantaH = copiously showering; khara svanaaH = with braying, thunderous; paruSaa gardabha aruNaaH = stark, ass-like, in reddish-grey tint; amii meghaa tu = these, clouds, on their part; vyomni ni vartante = in skies, clouds, moving - hovering.

अनुवादः

“On their part these clouds are hovering on the sky with stark reddish-grey tint, thunderously braying and copiously showering streams of blood. [3-24-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिताः ।
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण ॥ ५ ॥

स धूमाः च शराः सर्वे मम युद्ध अभिनन्दिताः । रुक्म पृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण ॥ ३-२४-५

‘युद्धकुशल लक्ष्मण! मेरे सारे बाण उत्पातवश उठनेवाले धूमसे सम्बद्ध हो युद्धके लिये मानो आनन्दित हो रहे हैं तथा जिनके पृष्ठभागमें सुवर्ण मढ़ा हुआ है, वे मेरे धनुष भी प्रत्यञ्चासे जुड़ जानेके लिये स्वयं ही चेष्टाशील जान पड़ते हैं ॥ ५ ॥

युद्धकुशल लक्ष्मणने! नन्न ऎल्ल बाणगळु उत्पातवश एळुत्तिरुव धूमदॊन्दिगॆ सम्बद्धवागि युद्धक्कागि आनन्दितवादन्तॆ काणुत्तदॆ हागू बॆन्निगॆ सुवर्णवन्नु हॊद्दिद्द नन्न धनुस्सू कूड हॆदॆयेरलु स्वतः चेष्टितवादन्तॆ अनिसुत्तदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. yuddha abhi nanditaaH [mahaa yuddha abhinandinaH] = war, towards, ecstatic; sarve mama sharaaH = all, my, arrows; sa dhuumaaH ca = with, fumes, too - incensed to fuming; * rukma pR^iSThaani caapaani* = golden plated, at their backside, bows; vicakshaNa = telling apart; vi ceSTante [viveSTante] = verily, gesturing - incessantly spurring.

अनुवादः

“All my arrows too are incensed to fuming in an ecstasy towards a war, and dorsally gold-plated bows of mine are incessantly spurring to hook up those arrows, telling apart the impeding conflict. [3-24-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः ।
अग्रतो नोऽभयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ ६ ॥

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वन चारिणः । अग्रतो नः भयम् प्राप्तम् संशयो जीवितस्य च ॥ ३-२४-६

‘यहाँ जैसे-जैसे वनचारी पक्षी बोल रहे हैं, उनसे हमारे लिये भविष्यमें अभयकी और राक्षसोंके लिये प्राणसंकटकी प्राप्ति सूचित हो रही है ॥ ६ ॥

इल्लि वनचारी पक्षिगळु कूगुत्तिरुवुदु नमगॆ भविष्यदल्लि अभयवन्नु मत्तु राक्षसरिगॆ प्राणसङ्कटवन्नु सूचिसुत्तिवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. iha = here; vana caariNaH pakSiNaH = forest, moving, birds; yaa dR^ishaaH = in which sort of [birds]; kuujanti = [that are] shrieking; by that; naH agrataH bhayam praaptam = for us, up ahead, danger, is coming on; jiivitasya samshayaH ca = of lives, uncertainty, too.

अनुवादः

“Judging by the kind of wild birds that are shrieking here, danger is up ahead and coming upon us, along with uncertainty of our lives. [3-24-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्रहारस्तु सुमहान् भविष्यति न संशयः ।
अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥

‘मेरी यह दाहिनी भुजा बारंबार फड़ककर इस बातकी सूचना देती है कि कुछ ही देरमें बहुत बड़ा युद्ध होगा, इसमें संशय नहीं है ॥ ७ ॥

नन्न बलभुजवु पदे-पदे अदुरुत्तिरुवुदरिन्द स्वल्प हॊत्तिनल्ले दॊड्ड युद्धवागुवुदॆम्बुदन्नु सूचिसुत्तिदॆ. इदरल्लि याव सन्देहवू इल्ल.॥7॥

सन्निकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ ८ ॥

सन्निकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥

‘शूरवीर लक्ष्मण! परंतु निकट भविष्यमें ही हमारी विजय और शत्रुकी पराजय होगी; क्योंकि तुम्हारा मुख कान्तिमान् एवं प्रसन्न दिखायी दे रहा है ॥ ८ ॥

शूरवीर लक्ष्मण! आदरॆ भविष्यदल्लि बेगने नम्म विजय मत्तु शत्रुविन पराजयवागुवुदु. एकॆन्दरॆ निन्न मुखवु कान्तियुक्त मत्तु प्रसन्नवागि कण्डुबरुत्तिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

7, 8. su mahaan sam prahaaraH tu bhaviSyati = very, great - critical riotous, conflict, for its part, will occur; na samshayaH = no, doubt; shuura = oh, brave one; muhuH muhuH = again, again; sphuramaaNaH = throbbing; ayam me baahuH = this, my, arm; sannikarSe = in the vicinity; naH jayam = our, victory; shatroH paraajayam = for enemies, defeat; aakhyaati = telling; tava vaktram = your, face; su prabham ca prasannam ca = well, glowing, also, brightened, also; lakSyate hi = appearing, for sure.

अनुवादः

“This right hand of mine is indicating by its repeated throbbing that a critical and riotous conflict is going to occur, no doubt, but oh brave one, our victory and defeat to the enemies are also in vicinity, and for sure, your face is also appearing brightish and aglow, which itself is a good omen. [3-24-8] [3-24-7, 8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मण ।
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः ॥ ९ ॥

उद्यतानाम् हि युद्धार्थम् येषाम् भवति लक्ष्मणः । निष्प्रभम् वदनम् तेषाम् भवति आयुः परिक्षयः ॥ ३-२४-९

‘लक्ष्मण! युद्धके लिये उद्यत होनेपर जिनका मुख प्रभाहीन (उदास) हो जाता है, उनकी आयु नष्ट हो जाती है ॥

लक्ष्मण! युद्धक्कॆ सिद्धनादाग यार मुखवु म्लानवागुत्तदो अवन आयुस्सु नाशवागुत्तदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. lakSmaNaH = Lakshmana; yuddha artham hi udyataanaam = for conflict, purpose of, indeed, who are poised for; yeSaam vadanam = whose, face; niS prabham bhavati = without, lustre, it becomes; teSaam = their; aayuH pari kSayaH bhavati = longevity, completely, dwindle, it will be - death looms large on their longevity.

अनुवादः

“If the faces of those that are poised for a conflict loose lustre, deem that the death is looming large on their longevity too. [3-24-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसां नर्दतां घोरः श्रूयतेऽयं महाध्वनिः ।
आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ १० ॥

रक्षसाम् नर्दताम् घोरः श्रूयते अयम् महाध्वनिः । आहतानाम् च भेरीणाम् राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥ ३-२४-१०

‘गरजते हुए राक्षसोंका यह घोर नाद सुनायी देता है, तथा क्रूरकर्मा राक्षसोंद्वारा बजायी गयी भेरियोंकी यह महाभयंकर ध्वनि कानोंमें पड़ रही है ॥ १० ॥

राक्षसरु गर्जिसुत्तिरुव घोर शब्दगळु केळिबरुत्तिदॆ हागू क्रूरकर्मि राक्षसरु नुडिसुत्तिरुव भेरिगळ भयङ्कर ध्वनियू किविगॆ बीळुत्तिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. nardataam rakshasaam = uproar, of demons; raakshasaiH kruura karmabhiH = by demons, with fiendish, activities; aahataanaam bheriiNaam ca = drumming, war-drums, also; ghoraH = horrible - ear-splitting; ayam = this; mahaa dhvaniH = great - nasty, noise; * shruuyate ca* = is audible, also.

अनुवादः

“This nasty noise which we hear pertains to the uproar of demons, and even to the drumming of war drums by the demons of fiendish activities, and this is ear-splitting. [3-24-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता ।
आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ ११ ॥

अनागत विधानम् तु कर्तव्यम् शुभम् इच्छ्हता । आपदम् शंकमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ ३-२४-११

‘अपना कल्याण चाहनेवाले विद्वान् पुरुषको उचित है कि आपत्तिकी आशङ्का होनेपर पहलेसे ही उससे बचनेका उपाय कर ले ॥ ११ ॥

तन्न श्रेयस्सन्नु बयसुव विद्वांसनु आपत्तिन अशङ्कॆ उण्टादाग मॊदलिनिन्दले अदरिन्द बदुकुळियुव उपाय माडिकॊळ्ळबेकु.॥11॥

पदच्छेदः

11. aapadam shankamaanena = danger, misgiving; shubham icChataa = by well, wisher; vi pashcitaa = verily, analysing one - by talented one; puruSeNa = by a person; an aagata vidhaanam = not, come yet - for imminent situation; kartavyam tu = procedure [preventive measures,] alone [be effectuated.]

अनुवादः

“Preventive measures are to be effectuated for any imminent situation by any well-wishing person, or by a person with misgivings about a danger, or by a person of talent. [3-24-11]

टिप्पनी

The meaning can otherwise be rendered as: ‘If any misgivings are caused by an imminent danger a well-wisher and intellectual person shall effectuate preventive measures…’ but this becomes more self-centred and cannot become a maxim or axiom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माद् गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः ।
गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसङ्कुलाम् ॥ १२ ॥

तस्मात् गृहीत्वा वैदेहीम् शर पाणिः धनुर् धरः । गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गाम् पादप संकुलाम् ॥ ३-२४-१२

‘इसलिये तुम धनुष-बाण धारण करके विदेहकुमारी सीताको साथ ले पर्वतकी उस गुफामें चले जाओ, जो वृक्षोंसे आच्छादित है ॥ १२ ॥

अदक्कागि नीनु धनुर्बाणगळन्नु धरिसि विदेहकुमारि सीतॆयन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु वृक्षगळिन्द आच्छादितवाद आ पर्वतद गुहॆगॆ होगु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tasmaat = therefore; vaidehiim gR^ihiitvaa = Vaidehi, on taking; shara paaNiH dhanur dharaH = arrows, [ready at] hand, bow, wielding; shailasya = of mountain; paadapa samkulaam = with trees, overgrown; durgaam guhaam aashraya = impassable, cave, take shelter.

अनुवादः

“Hence, wield your bow, keep arrows ready at hand, and taking Vaidehi with you seek shelter in a impassable cave of a mountain overgrown with trees. [3-24-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया ।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा चिरम् ॥ १३ ॥

प्रतिकूलितुम् इच्छ्हामि न हि वाक्यम् इदम् त्वया । शापितो मम पादाभ्याम् गम्यताम् वत्स मा चिरम् ॥ ३-२४-१३

‘वत्स! तुम मेरे इस वचनके प्रतिकूल कुछ कहो या करो, यह मैं नहीं चाहता । अपने चरणोंकी शपथ दिलाकर कहता हूँ, शीघ्र चले जाओ ॥ १३ ॥

वत्स! नीनु नन्न मातिगॆ प्रतिकूलनागि एनू हेळबेड, तडमाडबेड, नन्न पादगळ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ, बेगनॆ हॊरटुहोगु.॥13॥

पदच्छेदः

13. idam vaakyam= this, word; tvayaa prati kuulitum = by you, to be gainsaid; na icChaami hi = not, I wish, indeed; vatsa = oh, boy; mama paadaabhyaam shaapitaH [asi = you are] = by my, pair of feet, you are sworn - have honour on my feet; gamyataam maa ciram = be gone, not, lately.

अनुवादः

“I wish you to gainsay me for this word of mine, my boy, have honour on my feet and be gone not before long. [3-24-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं हि शूरश्च बलवान् हन्या एतान् न संशयः ।
स्वयं निहन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान् ॥ १४ ॥

त्वम् हि शूरः च बलवान् हन्या एतान् न संशयः । स्वयम् निहन्तुम् इच्छ्हमि सर्वान् एव निशाचरान् ॥ ३-२४-१४

‘इसमें संदेह नहीं कि तुम बलवान् और शूरवीर हो तथा इन राक्षसोंका वध कर सकते हो; तथापि मैं स्वयं ही इन निशाचरोंका संहार करना चाहता हूँ (इसलिये तुम मेरी बात मानकर सीताको सुरक्षित रखनेके लिये इसे गुफामें ले जाओ)’ ॥ १४ ॥

नीनु बलवन्त, शूर-वीरनागिद्दु, राक्षसरन्नु वधिसबल्लॆ, इदरल्लि संशयवे इल्ल; हागिद्दरू नानु ऒब्बने स्वतः ई निशाचररन्नु संहरिसलु बयसुत्तेनॆ. (अदक्कागि नीनु नन्न मातन्नु मन्निसि सीतॆयन्नु सुरक्षितवागिडलु ईकॆयन्नु गुहॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tvam shuuraH ca = you, are a stalwart, also; balavaan = forceful one; etaan hanyaa hi = them [demons,] you can eliminate, for sure; na samshayaH = no, doubt; * tu* = but; sarvaan nishaacaraan eva = all of the, night-walkers demons, thus; svayam nihantum icChami = personally, to eliminate, I long to.

अनुवादः

“You are a stalwart, a forceful one, and for sure you can eliminate them all, it is doubtless, but I long to eliminate all of the nightwalkers, personally” Rama said thus to Lakshmana. [3-24-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया ।
शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ १५ ॥

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया । शरान् आदाय चापम् च गुहाम् दुर्गाम् समाश्रयत् ॥ ३-२४-१५

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर लक्ष्मण धनुष-बाण ले सीताके साथ पर्वतकी दुर्गम गुफामें चले गये ॥

श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणनु धनुर्बाणगळन्नु धरिसिकॊण्डु सीतॆयॊन्दिगॆ पर्वतद दुर्गम गुहॆगॆ हॊरटुहोदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raameNa evam uktaH = by Rama, thus, one who is said; lakSmaNaH = Lakshmana; sharaan caapam ca = arrows, bow, also; aadaaya = on taking; saha siitayaa = along with, Seetha; durgaam guhaam samaashrayat = unreachable, in cave, took shelter.

अनुवादः

When Rama said to him that way, Lakshmana picked up his bow and arrows, and together with Seetha he took shelter in an unreachable cave. [3-24-15]

टिप्पनी

This episode of sending away Seetha and Lakshmana has got three reasons in the complex of She-He-Me. 1] One is that this Seetha is to be sent away from that prospective battlefield, because Seetha is untrained for warfare like Rama’s third mother Kaikeyi. Secondly, whenever Seetha is present we see no killings or slayings in Ramayana, because she, as Goddess Lakshmi, condones any sinner and accords salvation. As such, there may be a probability of not only hindering war, but there may be her blessing to every demon with a free passage to heaven, of which Rama becomes a helpless onlooker. 2] Second reason is that this Lakshmana is intolerant of any assault on his brother or sister-in-law and colloids head-on with the aggressors, which may lead Lakshmana up to Lanka to confront even Ravana. That being the snakily aggressive nature of Lakshmana, Rama bids him to go away before any happening, or any further dialogue is given to Lakshmana. 3] Third is that Rama is the first one to promise the sages and saints to eradicate demons for himself, for which Seetha nags him not to wage a causeless war. Therefore, if Rama is going to hide in any cave camouflaged by trees along with Seetha, and Lakshmana goes on warring, the very character of Rama is at stake. Thus, as promised to sages and saints Rama alone wanted to trigger off the elimination process of demons. That is why Rama breathes fresh air saying “good riddance” in next verse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया ।
हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् ॥ १६ ॥

तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहाम् लक्ष्मणे सह सीतया । हन्त निर्युक्तम् इति उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥ ३-२४-१६

सीतासहित लक्ष्मणके गुफाके भीतर चले जानेपर श्रीरामचन्द्रजीने ‘हर्षकी बात है, लक्ष्मणने शीघ्र मेरी बात मान ली और सीताकी रक्षाका समुचित प्रबन्ध हो गया’ ऐसा कहकर कवच धारण किया ॥ १६ ॥

सीता सहित लक्ष्मणनु गुहॆयॊळगॆ होद बळिक श्रीरामचन्द्रनु-‘लक्ष्मणनु कूडले नन्न मातन्नु मन्निसिदनु मत्तु सीतॆय रक्षणॆय सरियाद व्यवस्थॆयादुदु हर्षद मातागिदॆ ऎन्दु हेळि कवचवन्नु धरिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tasmin lakSmaNe = that, Lakshmana; siitayaa saha guhaam praviSTe tu = Seetha, along with, in cave, on entering, but; raamaH = Rama; hanta = thank goodness; * nir yuktam* = minus, with them - good riddance, good idea; iti uktvaa = thus, saying [to himself]; kavacam aavishat = armour, shield, entered - donned.

अनुवादः

On Lakshmana’s entering into cave along with Seetha, Rama said to himself, “thank goodness, it is a good-idea!” and thus saying he donned his shield. [3-24-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः ।
बभूव रामस्तिमिरे महानग्निरिवोत्थितः ॥ १७ ॥

स तेन अग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः । बभूव रामः तिमिरे महान् अग्निर् इव उत्थितः ॥ ३-२४-१७

प्रज्वलित आगके समान प्रकाशित होनेवाले उस कवचसे विभूषित हो श्रीराम अन्धकारमें प्रकट हुए महान् अग्निदेवके समान शोभा पाने लगे ॥ १७ ॥

प्रज्वलित अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुव आ कवचदिन्द विभूषितनाद श्रीरामनु अन्धकारदल्लि प्रकटवाद महायज्ञेश्वरनन्तॆ शोभिसतॊडगिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. agni nikaashena = fire, in brilliance; tena kavacena vi bhuuSitaH = by that, armour, well, bedecked - which actually is a meaningless protection for Rama; saH raamaH = he, that Rama; timire utthitaH = in utter darkness, up-shot; vi dhuumaH = without, fumes; agniH iva = fire, as with; babhuuva = he became - shone forth.

अनुवादः

Well bedecked in a shield that has fire-like brilliance that Rama shone forth like a fumeless conflagration up-shot in utter darkness. [3-24-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् ।
सम्बभूवास्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ॥ १८ ॥

स चापम् उद्यम्य महत् शरान् आदाय वीर्यवान् । संबभूव अवस्थितः तत्र ज्या स्वनैः पूरयन् दिशः ॥ ३-२४-१८

पराक्रमी श्रीराम महान् धनुष एवं बाण हाथमें लेकर युद्धके लिये डटकर खड़े हो गये और प्रत्यञ्चाकी टंकारसे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजाने लगे ॥ १८ ॥

पराक्रमि श्रीरामनु महान् धनुस्सु हागू बाणवन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु युद्धक्कागि सिद्धनागि निन्तुकॊण्डनु हागू धनुष्टङ्कादिन्द ऎल्ल दिक्कुगळु प्रतिध्वनिसिदवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. viiryavaan = valorous one; saH = he that Rama; mahat caapam udyamya = imposing bow, on raising up; sharaan aadaaya arrows, drawing up; jyaa svanaiH = bowstring, by sound of; dishaH puurayan = directions, while filling; tatra avasthitaH = there, he stood; sam babhuuva = he became - he firmed up.

अनुवादः

On raising his imposing bow and drawing arrows, that valorous Rama firmed up and stood there, filling all the directions with the tinny sounds of bowstring. [3-24-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षया ॥ १९ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः । समेयुः च महात्मनो युद्ध दर्शन कांक्षया ॥ ३-२४-१९

तदनन्तर श्रीराम और राक्षसोंका युद्ध देखनेकी इच्छासे देवता, गन्धर्व, सिद्ध और चारण आदि महात्मा वहाँ एकत्र हो गये ॥ १९ ॥

अनन्तर श्रीराम मत्तु राक्षसर युद्धवन्नु नोडुव इच्छॆयिन्द देवतॆगळु, गन्धर्वरु, सिद्धरु, चारणरु मॊदलाद महात्मरु अल्लि बन्दु सेरिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; sa gandharvaaH devaaH = with, gandharva-s gods; mahaatmanaH siddhaaH ca caaraNaiH saha = great-souls, siddha-s, carana-s, along with; yuddha darshana kaankshayaa = war, to see, aspiring to; sam eyuH ca = together, came, also.

अनुवादः

Gods with gandharva-s and great-souled siddha-s along with carana-s have then met one another and came there aspiring to see the war. [3-24-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः ॥ २० ॥
स्वस्ति गोब्राह्मणानां च लोकानां चेति संस्थिताः ।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् ॥ २१ ॥
चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुङ्गवान् ।

ऋषयः च महात्मनो लोके ब्रह्मर्षि सत्तमाः । समेत्य च ऊचुः सहिताः ते अन्योन्यम् पुण्य कर्मणः ॥ ३-२४-२० स्वस्ति गो ब्राह्मणानाम् च लोकानाम् च इति संस्थिताः । जयताम् राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनी चरान् ॥ ३-२४-२१ चक्र हस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुर पु.ंगवान् ।

इनके सिवा, जो तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध ब्रह्मर्षि-शिरोमणि पुण्यकर्मा महात्मा ऋषि हैं, वे सभी वहाँ जुट गये और एक साथ खड़े हो परस्पर मिलकर यों कहने लगे—‘गौओं, ब्राह्मणों और समस्त लोकोंका कल्याण हो । जैसे चक्रधारी भगवान् विष्णु युद्धमें समस्त श्रेष्ठ असुरोंको परास्त कर देते हैं, उसी प्रकार इस संग्राममें श्रीरामचन्द्रजी पुलस्त्यवंशी निशाचरोंपर विजय प्राप्त करें’ ॥ २०-२१ १/२ ॥

इवरल्लदॆ मूरु लोकगळल्लि प्रसिद्धराद श्रेष्ठ ब्रह्मर्षिगळू, पुण्यकर्म महात्मा ऋषिगळू अल्लि बन्दु ऒट्टिगॆ निन्तुकॊण्डु परस्पर हीगॆ मातनाडिकॊण्डरु - गोवु, ब्राह्मणरु हागू समस्त लोकगळ मङ्गळवागली. चक्रधारी महाविष्णु युद्धदल्लि समस्त श्रेष्ठ असुररन्नु सोलिसिदन्तॆये ई सङ्ग्रामदल्लि श्रीरामनु पुलस्त्यवंशी राक्षसरन्नु जयिसलि.॥20-21½॥

पदच्छेदः

20. mahaatmanaH R^iSayaH ca = great-souls, sages, also; loke brahmarSi sattamaaH = those that are there in worlds, Brahma-sages, eminent ones; puNya karmaNaH = those with pious, exploits; sametya = came together; anyaH anyam = other, to other [one another]; sahitaaH = on meeting; uucuH = they talked.

अनुवादः

The great-souled sages and those that are known in worlds as eminent Brahma-sages, on their coming together those beings of pious exploits spoke to one another, among themselves. [3-24-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21, 22a. go braahmaNebhyaH = for cows, Brahmans; ye lokaanaam sam sthitaaH = those, in worlds, well, abiding in; svasti astu = good, may betide; raaghavaH = Raghava [sankhye = in war]; rajanii caraan paulastyaan = [these] night walkers, belonging to Pulastya dynasty; jayataam = shall triumph over; cakra hastaH viSNuH = disc, handler, Vishnu; yuddhe sarvaan asura pungavaan = in war, all, demons, mighty ones; iti uucuH = thus, said.

अनुवादः

“Let good betide cows, Brahmans and those people that are abiding in all the worlds. Raghava shall be victorious in the war over the clansmen of Sage Paulastya, the nightwalkers.” Thus they talked among themselves. [3-24-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम् ॥ २२ ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ २३ ॥

एवम् उक्त्वा पुनः प्र ऊचुः आलोक्य च परस्परम् ॥ ३-२४-२२ चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् । एकः च रामो धर्मात्मा कथम् युद्धम् भविष्यति ॥ ३-२४-२३

ऐसा कहकर वे पुनः एक-दूसरेकी ओर देखते हुए बोले—‘एक ओर भयंकर कर्म करनेवाले चौदह हजार राक्षस हैं और दूसरी ओर अकेले धर्मात्मा श्रीराम हैं, फिर यह युद्ध कैसे होगा?’ ॥ २२-२३ ॥

हीगॆ हेळि अवरु पुनः ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु नोडुत्ता नुडिदरु - ऒन्दु कडॆ भयङ्कर कर्म माडुव हदिनाल्कु साविर राक्षसरिद्दरॆ, मत्तॊन्दु कडॆ ऒब्बण्टिग धर्मात्मा श्रीरामनिद्दानॆ, हीगिरुवाग ई युद्ध हेगॆ नडॆयुवुदु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22b, 23. evam uktvaa = thus, on saying; aalokya ca parasparam = on seeing, at each other; punaH pra uuchuH = again, they well, said; bhiima karmaNaam rakSasaam = of fiendish, deeds, demons [force is]; catur dasha sahasraaNi = four, ten, thousand [fourteen thousand]; dharmaatmaa raamaH ca ekaH = virtue-souled, Rama, also, one [only]; yuddham katham bhaviSyati = war, how, results in.

अनुवादः

Thus speaking they also well-said again, looking at each other “the demons of fiendish deeds are fourteen thousand in number and this virtue-souled Rama is solitary… what would be the result of this war!” Thus the sages discussed among themselves. [3-24-22b, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति राजर्षयः सिद्धाः सगणाश्च द्विजर्षभाः ।
जातकौतूहलास्तस्थुर्विमानस्थाश्च देवताः ॥ २४ ॥

इति राजर्षयः सिद्धाः स गणाः च द्विजर्षभाः । जात कौतूहलात् तस्थुर् विमानस्थाः च देवता ॥ ३-२४-२४

ऐसी बातें करते हुए राजर्षि, सिद्ध, विद्याधर आदि देवयोनिगणसहित श्रेष्ठ ब्रह्मर्षि तथा विमानपर स्थित हुए देवता कौतूहलवश वहाँ खड़े हो गये ॥ २४ ॥

हीगॆ मातनाडुत्ता राजर्षिगळु, सिद्धरु, विद्याधररु मॊदलाद देवयोनिगळ सहित श्रेष्ठ ब्रह्मर्षिगळु हागू विमानगळल्लि कुळितिरुव देवतॆगळु कुतूहलदिन्द अल्लि निन्तुकॊण्डर.॥24॥

पदच्छेदः

24. raaja rSayaH = kingly-sages; sa gaNaaH siddhaaH = with, assemblages, siddha-s; dvija rSabhaaH = Brahmans, the eminent ones; vimaana sthaaH devataaH ca = on aircraft, staying, gods, also; jaata kautuuhalaat tasthuH = originated, inquisitiveness, tarried there.

अनुवादः

Thus the assemblages of kingly-sages, siddha-s and the eminent Brahmans, along with gods that are staying in their aircrafts, tarried there in the firmament peering inquisitively at Rama. [3-24-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आविष्टं तेजसा रामं सङ्ग्रामशिरसि स्थितम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयाद् विव्यथिरे तदा ॥ २५ ॥

आविष्टम् तेजसा रामम् स.ंग्राम शिरसि स्थितम् । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे तदा ॥ ३-२४-२५

युद्धके मुहानेपर वैष्णव तेजसे आविष्ट हुए श्रीरामको खड़ा देख उस समय सब प्राणी (उनके प्रभावको न जाननेके कारण) भयसे व्यथित हो उठे ॥ २५ ॥

युद्धद सन्दर्भ वैष्णव तेजदिन्द कूडिद श्रीरामनु निन्तिरुवुदन्नु नोडि आग ऎल्ल प्राणिगळु (अवन प्रभाववन्नु तिळियदिद्दुदरिन्द) भयदिन्द व्यथितरादवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa = then; sangraama shirasi sthitam = war’s, head of [forefront,] standing up to; tejasaa aaviSTam raamam = by aura ]of invincibility,] immured, at Rama; dR^iSTvaa = on seeing; sarvaaNi bhuutaani = all, beings; bhayaat vivyathire [vi vyathire] = by dread, verily, in throes of.

अनुवादः

Immured in an aura of invincibility Rama is standing up to the war in its vanguard, and then on seeing at him all beings went into the throes of dread. [3-24-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः ॥ २६ ॥

रूपम् अप्रतिमम् तस्य रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । बभूव रूपम् क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव महात्मनः ॥ ३-२४-२६

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले तथा रोषमें भरे हुए महात्मा श्रीरामका वह रूप कुपित हुए रुद्रदेवके समान तुलनारहित प्रतीत होता था ॥ २६ ॥

आयासविल्लदॆ महान् कर्म माडुव हागू रोषगॊण्ड महात्मा श्रीरामन आ रूपवु कुपितनाद रुद्रदेवरन्तॆ तुलनारहितवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

26. a kliSTa karmaNaH = without, causing difficulties, lone with such deeds - Rama with unharmful deeds; tasya raamasya = that, Rama’s; a pratimam ruupam = un, equalling [nonesuch,] aspect; kruddhasya = infuriated; mahaatmanaH = supreme-souled; rudrasya ruupam iva = Rudra’s, aspect, as with; babhuuva = became.

अनुवादः

That nonesuch aspect of Rama whose deeds are unharmful to any, has become the aspect of wrathful supreme-souled Rudra. [3-24-26]

टिप्पनी

The wrathful aspect of Rudra at the time of era ending has chanced on Rama to start the elimination of demonic clan and this is as observed by caaraNaa-s in firmament. caaraNaa-s are those divine beings that journey in heavens in their auspicious paths. Hanuma while jumping the ocean to Lanka treads the path of caaraNaa-s because their footpath is so auspicious. For this skaanda puraaNa has something to tell: rudra tejo vilasitam dR^iShTvaa raama kalebaram | sa~Nkham cakra shuulam ca pinaakam kheTam eva ca | khaTvaam ca ghanTaam Damaru baaNa paasha ankusham tathaa | caapam vajram khaDgam ca parashum traasa kaaraNam | jaya shriyam ca gangaam ca dadR^ishuH siddha caaraNaaH | skaandda puraaNa According to Maheshvara Tiirtha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सम्भाष्यमाणे तु देवगन्धर्वचारणैः ।
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरचर्मायुधध्वजम् ॥ २७ ॥
अनीकं यातुधानानां समन्तात् प्रत्यपद्यत ।

जब देवता, गन्धर्व और चारण पूर्वोक्तरूपसे श्रीरामकी मङ्गलकामना कर रहे थे, उसी समय भयंकर ढाल-तलवार आदि आयुधों और ध्वजाओंसे उपलक्षित होनेवाली निशाचरोंकी वह सेना गम्भीर गर्जना करती हुई चारों ओरसे श्रीरामजीके पास आ पहुँची ॥ २७ १/२ ॥

देवतॆगळु, गन्धर्वरु, चारणरु हिन्दिनन्तॆ श्रीरामन मङ्गलकामनॆ माडुत्तिद्दाग, भयङ्कर कत्ति-गुराणि मॊदलाद आयुधगळिन्द मत्तु ध्वजगळिन्द कूडिद निशाचरर आ सैन्यवु गम्भीरवागि गर्जिसुत्ता नाल्कु कडॆगळिन्द श्रीरामन बळिगॆ बन्तु.॥27॥

वीरालापान् विसृजतामन्योन्यमभिगच्छताम् ॥ २८ ॥
चापानि विस्फारयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः ।
विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम् ॥ २९ ॥
तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् ।

वे राक्षस-सैनिक वीरोचित वार्तालाप करते, युद्धका ढंग बतानेके लिये एक-दूसरेके सामने जाते, धनुषोंको खींचकर उनकी टंकार फैलाते, बारंबार मदमत्त होकर उछलते, जोर-जोरसे गर्जना करते और नगाड़े पीटते थे । उनका वह अत्यन्त तुमुल नाद उस वनमें सब ओर गूँजने लगा ॥ २८-२९ १/२ ॥

आ राक्षस सैनिकरु वीरोचित वार्तालाप माडुत्ता, युद्धद अणकु प्रदर्शन माडुत्ता परस्पर ऎदुरागि धनुष्टङ्कार माडुत्ता, पदे-पदे उन्मत्तरागि कुणियुत्ता, जोरागि गर्जिसुत्ता, डॊळ्ळुगळन्नु बारिसुत्तिद्दरु. अवर आ तुमुलनादवु आ वनदल्लि ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु.॥28-29½॥

पदच्छेदः

27, 28, 29. iti sam bhaaSyamaaNaH tu = thus, while conversing, but; deva gandharva caaraNaiH = by gods, gandharva-s, carana-s; tataH = then; gambhiira nirhraadam = with boisterous, noise; ghora [varama] carma aayudha dhvajam = having grisly, [shields] skin [shields,] weaponry, war-flags; yaatudhaanaanaam aniikam samantaat = of demons, legions, all over; pratyadR^ishyata = are seen [by gods]; viira aalaapaan visR^ijataam = bravo, cries, spouting out; anyonyam abhigacChataam [abhigarjataam] = at each other, rushing [bawling]; caapaani vispharayataam = with bows, making brassy noise; abhiikSNashaH = too much for; jR^imbhataam ca api = jumping by leaps and bounds, also, even; dundubhiim ca api = drums, also, even; nighnataam = while drumming vi pra ghuSTa = with verily, loud, clamorous; svanaanaam ca = with noise, also [filled the area.]

अनुवादः

While gods, gandharva-s, carana-s are conversing thus, then they have seen there the legions of the demons arriving from all over with boisterous noises, spouting cries of bravo, handling their grisly skins, shields, weaponry and war-flags, and onrushing at each other in disarray. With brassy twanging of bows, with the drumming of war drums, and even by their jumping, leaping and bouncing that area is filled with very loud and clamorous noise. [3-24-27, 28, 29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः ॥ ३० ॥
दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ।

तेन शब्देन वित्रस्ता श्वापदा वनचारिणः ॥
दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो न व्यवलोकयन् ।

३-२४-३० दुद्रुवुः यत्र निःशब्दम् पृष्ठतो न अवलोकयन् ।

उस शब्दसे डरे हुए वनचारी हिंसक जन्तु उस वनमें गये, जहाँ किसी प्रकारका कोलाहल नहीं सुनायी पड़ता था । वे वन्यजन्तु भयके मारे पीछे फिरकर देखते भी नहीं थे ॥ ३० १/२ ॥

आ शब्धदिन्द हॆदरिद काडिन हिंसक जन्तुगळु यावुदे कोलाहलविल्लद अरण्यक्कॆ ओडिहोदवु. आ वन्यजन्तुगळु भयदिन्दागि तिरुगियू नोडुत्तिरलिल्ल.॥30½॥

पदच्छेदः

30, 31a.* teSaam su tumulaH shabdaH* = their, highly, brutish, noise; tat vanam puurayaamaasa = that, forest, started to fill; tena shabdena vi trastaaH = by that, noise, verily, panicked; vana caariNaH = forest, ranging; shvaapadaa = brutes; yatra = where; * niH shabdam* = without, noise - silence is there; to there; pR^iSThataH na avalokayan = at back, not, looking; dudruvuH = dashed off.

अनुवादः

When highly brutish cacophony of demons started to fill the forest, that jangling even panicked the brutes ranging in that forest, and those beasts dashed off to other places where silence prevailed, without looking back. [3-24-30, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चानीकं महावेगं रामं समनुवर्तत ॥ ३१ ॥
धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ।

तच्चनीकं महावेगं रामं समनुवर्तत ॥
धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ।

तत् च अनीकम् महावेगम् रामम् समनुवर्तत ॥ ३-२४-३१ घृत नाना प्रहरणम् गंभीरम् सागरोपमम् ।

वह सेना बड़े वेगसे श्रीरामकी ओर चली । उसमें नाना प्रकारके आयुध धारण करनेवाले सैनिक थे । वह समुद्रके समान गम्भीर दिखायी देती थी ॥ ३१ १/२ ॥

आ सैन्यवु बहळ वेगवागि श्रीरामन कडॆगॆ बन्तु. अदरल्लि नाना प्रकारद आयुधगळन्नु धरिसिद सैनिकरु इद्दरु. अदु समुद्रदन्तॆ गम्भीरवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥31½॥

पदच्छेदः

31b, 32a. mahaa vegam = highly, speedy - temerarious; ghR^ita naanaa praharaNam = taking, many, assault weapons; gambhiiram saagara upamam = unfathomable - unnavigable [tumultuous,] ocean, in simile; tat aniikam = that, army; raamam = towards Rama; sam anu vartata [sam upa sarpata] = well, near to, steered.

अनुवादः

And that foolhardy army of demons which in simile is like an unnavigable ocean steered towards Rama handling many assault weapons. [3-24-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः ॥ ३२ ॥
ददर्श खरसैन्यं तद् युद्धायाभिमुखो गतः ।

रामो अपि चारयन् चक्षुः सर्वतो रण पण्डितः ॥ ३-२४-३२ ददर्श खर सैन्यम् तत् युद्ध अभिमुखो गतः ।

युद्धकलाके विद्वान् श्रीरामचन्द्रजीने भी चारों ओर दृष्टिपात करते हुए खरकी सेनाका निरीक्षण किया और वे युद्धके लिये उसके सामने बढ़ गये ॥ ३२ १/२ ॥

युद्धकला विशारद श्रीरामचन्द्रनु सुत्तलू कण्णाडिसुत्ता खरन सैन्यवन्नु निरीक्षिसिदनु हागू अवनु युद्धक्कागि अदर कडॆगॆ मुन्दरिदनु.॥32½॥

पदच्छेदः

32b, 33a. raNa paNDitaH = war, expert - Rama; raamaH api = Rama, even; cakSuH sarvataH caarayan = eyes [sight,] all over, spreading - casting; yuddha abhi mukhaH gataH = war, towards, going - lunging at; tat khara sainyam dadarsha = that, Khara’s, army, [Rama] has seen.

अनुवादः

Casting his sight all-over even that war-expert Rama has seen that army of Khara lunging at a conflict. [3-24-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्‍धृत्य सायकान् ॥ ३३ ॥
क्रोधमाहारयत् तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।
दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत् क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ३४ ॥

वितत्य च धनुर् भीमम् तूण्याः च उद्धृत्य सायकान् ॥ ३-२४-३३ क्रोधम् आहारयत् तीव्रम् वधार्थम् सर्व रक्षसाम् । दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत्क्रुद्धोयुगान्ताग्निरिवज्वलन् - यद्वा - दुष्प्रेक्ष्यः च अभवत् क्रुद्धो युगान्त अग्निः इव ज्वलन् ॥ ३-२४-३४ तम् दृष्ट्वा तेजसा आविष्टम् प्राव्यथन् वन देवताः ।

फिर उन्होंने तरकससे अनेक बाण निकाले और अपने भयंकर धनुषको खींचकर सम्पूर्ण राक्षसोंका वध करनेके लिये तीव्र क्रोध प्रकट किया । कुपित होनेपर वे प्रलयकालिक अग्निके समान प्रज्वलित होने लगे । उस समय उनकी ओर देखना भी कठिन हो गया ॥ ३३-३४ ॥

मत्तॆ अवनु बत्तळिकॆ यिन्द अनेक बाण तॆगॆदुकॊण्डु, तन्न भयङ्कर धनुष्यवन्नु सॆळॆदु समस्त राक्षसरन्नु वधिसलु तीव्रवाद क्रोधवन्नु प्रकटिसिदनु. कुपितनाद अवनु प्रळयकालद अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसतॊडगिदनु. आग अवन कडॆगॆ नोडुवुदू कठिणवागित्तु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. bhiimam dhanuH vitatya ca = awesome, bow, on stretching, also; tuuNyaaH saayakaan uddhR^itya ca = from quiver, arrows, on whipped out; sarva rakSasaam vadhaartham = all, demons, to eliminate; tiivram krodham aahaarayat = extreme, wrath, he called forth - [adopted a mask.]

अनुवादः

Rama stretched his awesome bow to examine the taut of bowstring, and even whipped arrows out of quiver, and then adopted a mask of extreme wrath to eliminate all the demons. [3-24-33]

टिप्पनी

Rama has no built-in feature of ire or wrath. He has to whip it up at times to show divine fury as a mask. From the start Vishnu is changing get-ups and when Milky Ocean was churned, He became Mohini, and from then on his role-play is continuous in al the incarnations. As said in Bala Kanda 1-1-18: kaalaagni sadR^ishaH krodhe ‘resembles like fierce fire in anger…’ thus it is a resemblance, not an actuality, even that is unbearable for a glance. atha yuddha samudyata yaatudhaanaanidhaanaaya satvaram udagra kopam aaviShTasya pracaNDa anila dodhuuyamaana jvaalaakalaapa yugaanta anala kalpasya sakala jana duShprekShyasya - - dharmaakuutam Even now, on seeing Rama’s unsightly aspect, should these demons fall prostrate before him, there would no loss to their lives. But Khara, as his name itself indicates that he has an asinine mentality, will not yield.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. kruddhaH = one who is enraged; that Rama; jvalan = while blazing; yuga anta agniH iva = era, ending, Fire, like, blazing; duS prekSyaH = un, sightly - frightful-looking; abhavat ca = he became, also; tejasaa aaviSTam = by conflagration, when pervaded; tam dR^iSTvaa = at him [Rama,] on seeing; vana devataaH = pastoral, deities; praa vyathan = very much, annoyed.

अनुवादः

And when he is enraged and blazing he became frightful-looking like the blazing Fire at the end of era, and on seeing such a Rama when he is pervaded with conflagration like anger, the pastoral deities are very much annoyed. [3-24-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा तेजसाऽऽविष्टं प्राव्यथन् वनदेवताः ।
तस्य रुष्टस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा ।
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः ॥ ३५ ॥

तस्य रुष्ट्स्य रूपम् तु रामस्य ददृशे तदा । दक्षस्य इव क्रतुम् हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनी ॥ ३-२४-३५

तेजसे आविष्ट हुए श्रीरामको देखकर वनके देवता व्यथित हो उठे । उस समय रोषमें भरे हुए श्रीरामका रूप दक्षयज्ञका विनाश करनेके लिये उद्यत हुए पिनाकधारी महादेवजीके समान दिखायी देने लगा ॥ ३५ ॥

तेजदिन्द कूडिद श्रीरामनन्नु नोडि वनद देवतॆगळु व्यथितरादरु. आग रोषगॊण्ड श्रीरामन रूपवु दक्षयज्ञवन्नु विनाश माडलु हॊरट पिनाकधारी महादेवनन्तॆ कण्डु बरतॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tataH = then; ruSTsya tasya raamasya ruupam = exasperated, his, that Rama’s, aspect; dakshasya kratum hantum = Daksha’s, ritual, to destroy; udyatasya = embarked; * pinaakinii iva* = one who wields Pinaaka bow - namely Rudra, as with; dadR^ishe = appeared.

अनुवादः

The all-pacific aspect of that Rama then in his exasperation appeared to be like that of the all-ruinous Rudra, the wielder of bow called Pinaki, namely peaceful Shiva when enraged, at the time of Rudra’s embarking on to ruin the Vedic ritual of Daksha Prajaapati. [3-24-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्कार्मुकैराभरणै रथैश्च
तद्वर्मभिश्चाग्निसमानवर्णैः ।
बभूव सैन्यं पिशिताशनानां
सूर्योदये नीलमिवाभ्रजालम् ॥ ३६ ॥

तत् कार्मुकैः आभरणैः रथैः च तत् वर्माभिः च अग्नि समान वर्णैः । बभूव सैन्यम् पिशित अशनिनाम् सूर्य उदये नीलम् इव अभ्र जालम् ॥ ३-२४-३६

धनुषों, आभूषणों, रथों और अग्निके समान कान्तिवाले चमकीले कवचोंसे युक्त वह पिशाचोंकी सेना सूर्योदयकालमें नीले मेघोंकी घटाके समान प्रतीत होती थी ॥ ३६ ॥

धनुष्यगळिन्द, ऒडवॆगळिन्द, रथगळिन्द, अग्नियन्तॆ कान्तियुक्तहॊळॆयुव कवच गळिन्द कूडिद आ पिशाचिगळ सैन्यवु सूर्योदय कालदल्लिन कप्पु मॊडगळन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥36॥

पदच्छेदः

36. pishita ashaninaam tat sainyam = of raw-flesh, eaters, that, army; kaarmukaiH aabharaNaiH rathaiH ca = with bows, embellishments, chariots, also; agni samaana varNaiH = fire, equalling, in colour; tat [taiH] varmaabhiH ca = that, [with those,] armours, also; suurya udaye = of sun, at dawn time; niilam = blue-black; abhra jaalam [abhra bR^indam] = clouds, cluster of; iva = as with; babhuuva = became - varied.

अनुवादः

That army of raw-flesh eaters with their bows, embellishments, and chariots, and also with their armours, all glittering with the dazzle of flaming fire, varied into a sky-blue coloured cluster of clouds on which the dazzling sunrays will be glittering at the dawning of the sun. [3-24-36]

टिप्पनी

The metaphor of cloud-clusters with the demons is to explain that the clouds will evaporate on the advent of fire-like sun at his dawn or rising of Rama to war. The night-walking demons have their powers increased in evening times and dwindled in morning. Thus their fire-like armours will cease to exist when the real Sun’s fire [or fire of Rama’s arrows] starts to flame, their bows cease to exits if the rainbow-giver comes in, and their flagging ensigns will cease with the ensigncy of raising sun in sky, and ill becomes of them, the evil-doers, after a short while.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥ २४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चौबीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २४ ॥

श्री वाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि इप्पत्तनाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥24॥