०२१ खरान्तिके शूर्पणखाशोकः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Shuurpanakha comes again to her brother Khara to report that all the fourteen demons sent by him are slain by Rama. She persuades him to wage a war against Rama and Lakshmana and annihilate them for they intruded into Dandaka and there is every possibility of onslaught by them on demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

21. शूर्पणखाका खरके पास आकर उन राक्षसोंके वधका समाचार बताना और रामका भय दिखाकर उसे युद्धके लिये उत्तेजित करना

स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां पुनः ।
उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम् ॥ १ ॥

स पुनः पतिताम् दृष्ट्वा क्रोधात् शूर्पणखाम् खरः । उवाच व्यक्तता वाचा ताम् अनर्थ अर्थम् आगताम् ॥ ३-२१-१

शूर्पणखाको पुनः पृथ्वीपर पड़ी हुई देख अनर्थके लिये आयी हुई उस बहिनसे खरने क्रोधपूर्वक स्पष्ट वाणीमें फिर कहा— ॥ १ ॥

शूर्पणखियु पुनः भूमियल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि, अनर्थदिन्द बन्दिरुव आ तङ्गियल्लि खरनु क्रोधदिन्द स्पष्टवाणियल्लि पुनः हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH kharaH = he, Khara; punaH patitaam shuurpaNakhaam dR^iSTvaa = again, fallen

• before him, Shuurpanakha, on seeing; anartha artham aagataam = calamity, for the purpose of, came back - to wreck havoc on; taam = to her; vyaktataa vaacaa = in clear, words; krodhaat uvaaca = furiously, said.

अनुवादः

On seeing Shuurpanakha who came back only to wreck havoc on demonic race and again fell before him as before, Khara spoke this sentence to her in clear terms in all his fury. [3-21-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसाः पिशिताशनाः ।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥ २ ॥

मया त्विदानीं शूरस्ते राक्षसाः पिशिताशनाः ।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥

मया तु इदानीम् शूराः ते राक्षसा पिशित अशनाः । त्वत् प्रियार्थम् विनिर्दिष्टाः किम् अर्थम् रुद्यते पुनः ॥ ३-२१-२

‘बहिन! मैंने तुम्हारा प्रिय करनेके लिये उस समय बहुत-से शूरवीर एवं मांसाहारी राक्षसोंको जानेकी आज्ञा दे दी थी, अब फिर तुम किसलिये रो रही हो? ॥ २ ॥

तङ्गी! नानु निनगॆ प्रियवन्नुण्टुमाडलु अनेक शूर-वीर, मांसाहारी राक्षसरिगॆ होगलु आज्ञॆकॊट्टिद्दॆ. ईग पुनः नीनु एकॆ अळुत्तिरुवॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. mayaa = by me; tvat priya artham = your, wish, to fulfill; idaaniim = just now; pishita ashanaaH = flesh, eating, demons; shuuraaH = fearless ones; * te raakSasaa* = those, demons are; vinirdiSTaaH [vi nir diSTaaH] = very, clearly, directed] commanded; punaH kim artham rudyate = again, what, for, it is wept - you howl.

अनुवादः

“What for your are howling again when I have just now commanded those fearless flesh eating demons in order to fulfill your wish? [3-21-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः ।
हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम ॥ ३ ॥

भक्ताः चैव अनुरक्ताः च हिताः च मम नित्यशः । हन्यमाना अपि न हन्यन्ते न न कुर्युः वचो मम ॥ ३-२१-३

‘मैंने जिन राक्षसोंको भेजा था, वे मेरे भक्त, मुझमें अनुराग रखनेवाले और सदा मेरा हित चाहनेवाले हैं । वे किसीके मारनेपर भी मर नहीं सकते । उनके द्वारा मेरी आज्ञाका पालन न हो, यह भी सम्भव नहीं है ॥ ३ ॥

नन्न भक्तरू, नन्नल्लि अनुरागवुळ्ळवरू, सदा नन्न हितवन्नु बयसुववरू आद राक्षसरन्नु नानु कळिसिद्दॆ. अवरु यारिन्दलू सायलाररु. नन्न आज्ञॆयन्नु पालिसदिरुवुदू अवरिन्द सम्भवविल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. [Those demons are]; bhaktaaH caiva anuraktaaH ca = admirers, also, adherers, also; nityashaH mama hitaaH ca = always, of mine, well-wishers; hanyamaanaa api na hanyante = being killed, even, not, killable; mama vacaH = my, word [order]; na na kuryuH = no, not, doers - no question of not accomplishing my order.

अनुवादः

“Those demons are my admirers, adherers and they always remained my well-wishers, hence there is no question of their non-accomplishment of my orders. [3-21-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः ।
हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवच्चेष्टसे क्षितौ ॥ ४ ॥

किम् एतत् श्रोतुम् इच्छ्हामि कारणम् यत् कृते पुनः । हा नाथ इति विनर्दन्ती सर्पवत् चेष्टसे क्षितौ ॥ ३-२१-४

‘फिर ऐसा कौन-सा कारण उपस्थित हो गया, जिसके लिये तुम ‘हा नाथ’ की पुकार मचाती हुई साँपकी तरह धरतीपर लोट रही हो । मैं उसे सुनना चाहता हूँ ॥ ४ ॥

हागिरुवाग याव कारण उपस्थितवायितु? ‘हा नाथ!’ ऎन्दुकॊळ्ळुत्ता हाविनन्तॆ नॆलदल्लि बिद्दिरुवुदु यातक्कागि ऎन्दु नानु केळलु बयसुत्तिद्देनॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. yat kR^ite = what, owing to; haa naatha iti = ha, lord, thus; vi nardantii = verily, bawling; punaH sarpa vat = again, serpent, as with; kSitau ceSTase [luThasi] = on ground, gesturing - wriggling; etat kaaraNam = for this, reason; kim = what is it; shrotum icChaami = to listen, I wish to.

अनुवादः

“Owing to what you are highly bawling by saying, ‘haa, lord’ and wriggle on the ground like a snake? I would like to know the reason for all this, what is it? [3-21-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनाथवद् विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति ॥ ५ ॥

अनाथवद् विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते ।
उत्तिष्टोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति ॥

अनाथ वत् विलपसि किम् नु नाथे मयि स्थिते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवम् वैक्लव्यम् त्यज्यताम् इति ॥ ३-२१-५

‘मेरे-जैसे संरक्षकके रहते हुए तुम अनाथकी तरह विलाप क्यों करती हो? उठो! उठो!! इस तरह लोटो मत । घबराहट छोड़ दो’ ॥ ५ ॥

नन्नन्तह रक्षकनु इरुवाग नीनु अनाथळन्तॆ एकॆ विलाप माडुत्तिरुवॆ? एळु! एळु! हीगॆ मलगिरबेड, गाबरिपडबेड.॥5॥

पदच्छेदः

5. naathe mayi sthite = one who cares for, I am, when I am available; maam = to me; kim nu = why, really; a naatha vat vilapasi = un, cared-for, like, you cry out; uttiSTha uttiSTha = get up, get up; evam vaiklavyam tyajyataam = this sort, perplexity, ward off, thus; iti = thus he said.

अनुवादः

“I am here to take care of you, then why should you really cry out like an uncared-for being, get up…get up, and ward off this sort of perplexity.” Thus Khara said to Shuurpanakha. [3-21-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता ।
विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् ॥ ६ ॥

इति एवम् उक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता । विमृज्य नयने स अस्रे खरम् भ्रातरम् अब्रवीत् ॥ ३-२१-६

खरके इस प्रकार सान्त्वना देनेपर वह दुर्धर्षराक्षसी अपने आँसूभरे नेत्रोंको पोंछकर भाई खरसे बोली— ॥

खरनु हीगॆ सान्त्वन माडिदाग आ दुर्धर्ष राक्षसियु कम्बनिगळन्नु ऒरॆसिकॊण्डु अण्णनल्लि हेळिदळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. iti evam uktaa = thus, that way, she is said; khareNa pari saantvitaa = by Khara, wholly, pacified; dur dharSaa = un, assailable one - here, unassuageable one, Shuurpanakha; sa asre nayane = with, tears, eyes; vimR^ijya = on dabbing; bhraataram kharam abraviit = to brother, Khara, she spoke.

अनुवादः

She that Shuurpanakha who is otherwise an unassuageable one is wholly pacified when Khara spoke to her thus that way, and she on dabbing her tearful eyes then spoke to her brother Khara. [3-21-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मीदानीमहं प्राप्ता हतश्रवणनासिका ।
शोणितौघपरिक्लिन्ना त्वया च परिसान्त्विता ॥ ७ ॥

अस्मि इदानीम् अहम् प्रप्ता हत श्रवण नासिका । शोणित ओघ परिक्लिन्ना त्वया च परिसमन्विता ॥ ३-२१-७

‘भैया मैं इस समय फिर तुम्हारे पास क्यों आयी हूँ—यह बताती हूँ, सुनो—मेरे नाक-कान कट गये और मैं खूनकी धारासे नहा उठी, उस अवस्थामें जब पहली बार मैं आयी थी, तब तुमने मुझे बड़ी सान्त्वना दी थी ॥ ७ ॥

अण्णा! नानु ईग पुनः निन्न बळिगॆ एकॆ बन्दिरुवॆनु - इदन्नु तिळिसुत्तेनॆ, केळु नन्न मूगु-किविगळु तुण्डागि नानु रक्तद धारॆयिन्द मिन्दुहोदॆ. आ अवस्थॆयल्लि मॊदल सल नानु बन्दाग नीनु बहळ समाधानपडिसिद्दॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. hata shravaNa naasikaa = having chopped, ears, nose; aham = I; shoNita ogha pari klinnaa = gushes, blood, fully, wetted with; idaaniim = now - just a while back; praaptaa asmi = came here, I am; tvayaa parisaanvitaa [pari saantvitaa] ca = by you, completely, comforted, also - isn’t it.

अनुवादः

“I came to you just a while back with my ears and nose chopped off and wet with gushes of blood, and you too have comforted me, isn’t it. [3-21-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
निहन्तुं राघवं घोरं मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् ॥ ८ ॥
ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः ।
समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः ॥ ९ ॥

प्रेषिताः च त्वया शूरा राक्षसाः ते चतुर् दश । निहन्तुम् राघवम् घोराम् मत् प्रियार्थम् स लक्ष्मणम् ॥ ३-२१-८ ते तु रामेण सामर्षाः शूल पट्टिस पाणयः । समरे निहताः सर्वे सायकैः मर्म भेदिभिः ॥ ३-२१-९

‘तत्पश्चात् मेरा प्रिय करनेके लिये लक्ष्मणसहित रामका वध करनेके उद्देश्यसे तुमने जो वे चौदह शूरवीर राक्षस भेजे थे, वे सब-के-सब अमर्षमें भरकर हाथोंमें शूल और पट्टिश लिये वहाँ जा पहुँचे, परंतु रामने अपने मर्मभेदी बाणोंद्वारा उन सबको समराङ्गणमें मार गिराया ॥ ८-९ ॥

अनन्तर नन्न प्रियवन्नुण्टुमाडलु लक्ष्मण सहित श्रीरामनन्नु वधिसुव उद्देशदिन्द नीनु कळिसिद शूर-वीर राक्षसरॆल्लरू क्रोधगॊण्डु कैयल्लि शूलपट्टिश धरिसि अल्लिगॆ होदरु, आदरॆ रामनु तन्न मर्मभेदि बाणगळिन्द अवरॆल्लरन्नु समराङ्गणदल्लि कॊन्दुहाकिदनु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. shuuraa = oh, valiant one; tvayaa = by you; mat priya artham = to my, delight, for the reason of; sa lakSmaNam = with, Lakshmana; ghoram raaghavam nihantum = atrocious, Raghava, to eliminate; te catur dasha raakSasaaH preSitaaH ca = by you, fourteen, demons, sent, isn’t it.

अनुवादः

“Oh, valiant brother, for my delight you too have sent fourteen demons to eliminate that atrocious Rama along with Lakshmana, isn’t it? [3-21-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. sa amarSaaH = with, envious anger; shuula paTTisa paaNayaH = spears, bolts, in hands; te sarve = they, all; raameNa = by Rama; marma bhedibhiH saayakaiH = crucial-parts, cleavers, with arrows; samare nihataaH = in war, killed.

अनुवादः

“But they all who handled their spears and bolts along with an envious anger are killed in a fight with Rama by his arrows that cleave the crucial parts of his opponents. [3-21-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा क्षणेनैव महाजवान् ।
रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम ॥ १० ॥

तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा क्षणेन एव महाजवान् । रामस्य च महत् कर्म महान् त्रासो अभवन् मम ॥ ३-२१-१०

‘उन महान् वेगशाली निशाचरोंको क्षणभरमें ही धराशायी हुआ देख रामके उस महान् पराक्रमपर दृष्टिपात करके मेरे मनमें बड़ा भय उत्पन्न हो गया ॥

आ महावेगशाली निशाचररु क्षणार्धदल्लि धराशायियागिरुवुदन्नु नोडि रामन आ महापराक्रमवन्नु नोडि नन्न शरीरदल्लि भारी भय उण्टायितु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kSaNena eva = in a trice; bhuumau patitaan = on earth, fallen; mahaa javaan = highly impetuous ones; taan = them, the demons; raamasya mahat karma ca = Rama’s, unusual, deed, also; dR^iSTvaa = on seeing; mama = to me; mahaan traasaH abhavat = great, alarm, became - fell upon me.

अनुवादः

“On seeing those highly impetuous demons falling to earth in a trice, and even on seeing the unusual deed of Rama in felling them, I am highly alarmed. [3-21-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर ।
शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी ॥ ११ ॥

सा अस्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर । शरणम् त्वाम् पुनः प्राप्ता सर्वतो भय दर्शिनी ॥ ३-२१-११

‘निशाचरराज! मैं भयभीत, उद्विग्न और विषादग्रस्त हो गयी हूँ । मुझे सब ओर भय-ही-भय दिखायी देता है, इसीलिये फिर तुम्हारी शरणमें आयी हूँ ॥ ११ ॥

निशाचरराजने! नानु भय-भीत, उद्विग्न, विषादग्रस्तळागिरुवॆनु. ननगॆ ऎल्लॆडॆ भयवे भयवु कण्डुबरुत्तिदॆ, अदक्कागि पुनः निनगॆ शरणु बन्दिरुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. nishaacara = oh, nightwalker [Khara]; saa = such as I am; bhiitaa sam udvignaa = scared, fully, frenzied; viSaNNaa ca = despaired, also; *asmi *= I became; sarvataH bhaya darshinii = from everywhere, dread, beholding; punaH tvaam sharaNam praaptaa = again, you, for refuge, I sought.

अनुवादः

“Oh me! I am alarmed, fully frenzied, and even despaired, oh, nightwalker Khara, and beholding dread everywhere again I have come seeking your refuge. [3-21-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि ।
किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥ १२ ॥

विषाद नक्र अध्युषिते परित्रास ऊर्मि मालिनि । किम् माम् न त्रायसे मग्नाम् विपुले शोक सागरे ॥ ३-२१-१२

‘मैं शोकके उस विशाल समुद्रमें डूब गयी हूँ, जहाँ विषादरूपी मगर निवास करते हैं और त्रासकी तरङ्गमालाएँ उठती रहती हैं । तुम उस शोकसागरसे मेरा उद्धार क्यों नहीं करते हो? ॥ १२ ॥

विषादरूपी मॊसळॆगळु वासिसुव, भयवॆम्ब अलॆगळिन्द तुम्बिरुव, शोकसमुद्रदल्लि नानु मुळुगिरुवॆनु. नीनु ई शोक समुद्रदिन्द नन्नन्नु एकॆ उद्धरिसुवुदिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. viSaada nakra adhyuSite = despair, [called] crocodile, pervasive; paritraasa uurmi maalini = overly frightening, waves, undulation - a roller = a long swelling wave; vipule shoka = vast, sorrow; saagare magnaam = [called] ocean, drowned; maam kim na traayase = me, why, not, rescue.

अनुवादः

“Why do not you rescue me when I am drowned in a vast ocean called grief, wherein each pervasive crocodile is despair and each swelling wave is fright. [3-21-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः ।
ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ १३ ॥

एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः । ये च मे पदवीम् प्राप्ता राक्षसाः पिशित अशनाः ॥ ३-२१-१३

‘जो मांसभक्षी राक्षस मेरे साथ गये थे, वे सब-के-सब रामके पैने बाणोंसे मारे जाकर पृथ्वीपर पड़े हैं ॥

मांसभक्षि राक्षसरु नन्नॊडनॆ होदवरॆल्लरू रामन निशित शरगळिन्द सत्तु भूमियल्लि बिद्दिरुवर.॥13॥

पदच्छेदः

13. pishita ashanaaH = flesh, eaters; ye raakSasaaH = which, demons; me padaviim praaptaa = my, on path, treaded - followed me; ete ca = they, also; raameNa = by Rama; bhuumau = on earth; nishitaiH sharaiH nihataa = with sharp, arrows, felled [adding to my problems, for which I have a contrite spirit.]

अनुवादः

“Besides, those flesh-eating demons that have followed me are also felled by Rama with his sharp arrows, for whom I have a contrite heart. [3-21-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च ।
रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर ॥ १४ ॥
दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ।

मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षस्सु तेषु च ।
रामेण यदि ते शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर ॥
दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ।

मयि ते यदि अनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च । रामेण यदि शक्तिः ते तेजो वा अस्ति निशा चर ॥ ३-२१-१४ दण्डकारण्य निलयम् जहि राक्षस कण्टकम् ।

‘राक्षसराज! यदि मुझपर और उन मरे हुए राक्षसोंपर तुम्हें दया आती हो तथा यदि रामके साथ लोहा लेनेके लिये तुममें शक्ति और तेज हो तो उन्हें मार डालो; क्योंकि दण्डकारण्यमें घर बनाकर रहनेवाले राम राक्षसोंके लिये कण्टक हैं ॥ १४ १/२ ॥

राक्षसराजने! नन्न मेलॆ हागू सत्तिरुव आ राक्षसर मेलॆ निनगॆ अनुकम्प इद्दरॆ, रामनिगॆ प्रतिकार माडुव शक्ति-तेज निन्नल्लि इद्दरॆ, अवनन्नु कॊन्दु हाकु, एकॆन्दरॆ दण्डकारण्यदल्लि मनॆमाडि नॆलॆ इरुव रामनु राक्षसरिगागि कण्टकप्रायनागिद्दानॆ.॥14½॥

पदच्छेदः

14, 15a. nishaa cara = oh, night, walker Khara; te mayi = to you, on me; teSu rakSaHsu ca = on those, demons, also; anukroshaH asti yadi = mercy, is there, if; * te raameNa* = to you, with Rama [to fight]; shaktiH = ability; tejoaH vaa = animation, or; asti yadi = is there, if; daNDaka araNya nilayam = in Dandaka, forest, dwellers of; raakSasa kaNTakam = for demons, a thorn; jahi = kill.

अनुवादः

“If you have mercy on me, and even on those dead demons, and if ability and animation are still left in you to cope with Rama, oh, nightwalker, kill that Rama who is a thorn in the side of demons dwelling in Dandaka forest. [3-21-14, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि रामममित्रघ्नं न त्वमद्य वधिष्यसि ॥ १५ ॥
तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ।

यदि रामम् अमित्रघ्नम् न त्वम् अद्य वधिष्यसि ॥ ३-२१-१५ तव चैव अग्रतः प्राणान् त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ।

‘यदि तुम आज ही शत्रुघाती रामका वध नहीं कर डालोगे तो मैं तुम्हारे सामने ही अपने प्राण त्याग दूँगी; क्योंकि मेरी लाज लुट चुकी है ॥ १५ १/२ ॥

नीनु इन्दे शत्रुघाति रामनन्नु वधिसदिद्दरॆ नानु निन्न मुन्दॆये प्राणत्याग माडुवॆनु, एकॆन्दरॆ नन्न लज्जॆ सूरॆगॊण्डिदॆ.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. * a+mitra ghnam* = un, friendly ones, destroyer; raamam tvam adya = Rama, you, now itself; na vadhiSyasi yadi = not, going to kill, if; nir apatrapaa = lexically: without, shame; here - unhesitatingly; tava agrataH caiva = in your, before, thus - that too; [adya = now itself]; praaNaan tyakSyaami = lives, I leave off.

अनुवादः

“If you are not going to kill that enemy destroyer Rama now itself, I will give up my life unhesitatingly, that too in your fore, that too now itself.

If you are not going to kill that enemy destroyer Rama now itself, now itself I will give up my life than living a shameless life with these lopped ears and nose. [3-21-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे ॥ १६ ॥
स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सबलोऽपि महारणे ।

‘मैं बुद्धिसे बारंबार सोचकर देखती हूँ कि तुम महासमरमें सबल होकर भी रामके सामने युद्धमें नहीं ठहर सकोगे ॥ १६ १/२ ॥

नीनु महासमरदल्लि बलाढ्यनागिद्दरू रामन ऎदुरिगॆ युद्धदल्लि निल्ललारॆ ऎन्दे ननगॆ बुद्धिपूर्वकवागि पदे-पदे अनिसुत्तिदॆ.॥16½॥

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः ॥ १७ ॥
अपयाहि जनस्थानात् त्वरितः सहबान्धवः ।
जहि त्वं समरे मूढान्यथा तु कुलपांसन ॥ १८ ॥

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः ॥ अपयाहि जनस्थानात् त्व्रिरितः सहबान्धवः ।
जहित्वं समरे मूढान्यथा न कुलपांसन ॥

‘तुम अपनेको शूरवीर मानते हो, किंतु तुममें शौर्य है ही नहीं । तुमने झूठे ही अपने-आपमें पराक्रमका आरोप कर लिया है । मूढ़! तुम समराङ्गणमें उन दोनोंको मार डालो अन्यथा अपने कुलमें कलङ्क लगाकर भाई-बन्धुओंके साथ तुरंत ही इस जनस्थानसे भाग जाओ ॥ १७-१८ ॥

नीनु तन्नन्नु शूर-वीरनॆन्दु तिळियुत्ति, आदरॆ निन्नल्लि शौर्यवे इल्ल. नीनु सुम्मने तन्नल्लि पराक्रमवन्नु आरॊपिसिकॊण्डिरुवॆ. मूढने! नीनु रणरङ्गदल्लि अवरिब्बरन्नु कॊन्दु हाकु इल्लदिद्दरॆ तन्न कुलक्कॆ कलङ्कवन्नु हच्चि बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कूडले ई जनस्थानदिन्द ओडि होगु.॥17-18॥

पदच्छेदः

16b, 17. tvam = you; sa balaH api samyuge = with, forces, even with, on battlefield; mahaa raNe = in a crucial, war; raamasya prati mukhe sthaatum = Rama’s, opposite faced [affront,] to stay; na shaktaH = not, capable; thus; shuura maanii = as valiant one, you assert; na shuuraH = valiant one, [but you are] not; mithyaa aaropita vikramaH = dubiously, imposed, valour [vainglorious]; aham buddhyaa anupashyaami = I, with my perception, I am discerning - instinctually perceiving.

अनुवादः

“I can perceive instinctually that you are incapable of affronting Rama in a given crucial battle, even if your are with all your forces on the battlefield, and you assert yourself a valiant, but you are just vainglorious. [3-21-16b, 17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मानुषौ तौ न शक्नोषि हन्तुं वै रामलक्ष्मणौ ।
निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह ॥ १९ ॥

‘राम और लक्ष्मण मनुष्य हैं, यदि उन्हें भी मारनेकी तुममें शक्ति नहीं है तो तुम्हारे-जैसे निर्बल और पराक्रमशून्य राक्षसका यहाँ रहना कैसे सम्भव हो सकता है? ॥ १९ ॥

राम-लक्ष्मणरु मानवरागिद्दारॆ, अवरन्नु कॊल्लुव शक्ति निन्नल्लि इल्लदिद्दरॆ निन्नन्तह निर्बल, पराक्रम शून्य राक्षसनु इल्लि इरलु हेगॆ साध्य.॥19॥

पदच्छेदः

18, 19. tvam samare jahi = you, kill, in war; maanuSau tau raama lakSmaNau = who are just humans, those two, Rama, Lakshmana; if; hantum na shaknoSi vai = to kill, [if] you are not, capable, really; niH sattvasya = with trivial, stamina; alpa viiryasya = trifling, sinews; te iha vaasaH tu kiidR^ishaH = your, here, living, but, what for; kula paamsana muuDhaan yathaa [??] = clan, blemisher, as like, a stupid fellow; tvaritaH janasthaanaat apayaahi = instantly, from Janasthaana, be gone - get out; saha baandhavaH = with, relatives [hench-demons.]

अनुवादः

“Kill those two, Rama and Lakshmana, as they are just humans, or else, if you are incapable of doing so, really what for is your stay here in Janasthaana with your trivial stamina and trifling sinews like a stupid blemishing his clan, then get out of this Janasthaana at once along with your hench-demons. [3-21-18, 19]

टिप्पनी

The order of the verses from 16 to the last varies with versions and verbatim meanings differ. This is a kind of intimidation Shuurpanakha hurling at Khara. Besides being her brothers, Khara, Trishira and Duushana are the provincial governors of Janasthaana, nominated by Ravana. If they do not come to the rescue of Shuurpanakha, or to that matter of fact should they not eliminate intruders into Janasthaana, there is every possibility of their ouster from their posts by Ravana, because Shuurpanakha has more access to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि ।
स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः ॥ २० ॥
भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ।

राम तेजो अभिभूतो हि त्वम् क्षिप्रम् विनशिष्यसि । स हि तेजः समायुक्तो रामो दशरथात्मजः ॥ ३-२१-२० भ्राता च अस्य महा वीर्यो येन च अस्मि विरूपिता ।

‘तुम रामके तेजसे पराजित होकर शीघ्र ही नष्ट हो जाओगे; क्योंकि दशरथकुमार राम बड़े तेजस्वी हैं । उनका भाई भी महान् पराक्रमी है, जिसने मुझे नाक-कानसे हीन करके अत्यन्त कुरूप बना दिया’ ॥ २० १/२ ॥

नीनु रामन तेजदिन्द पराजितनागि बेगने नाशवागि होगुवॆ, एकॆन्दरॆ दशरथकुमार रामनु बहळ तेजस्वियागिद्दानॆ. अवन तम्मनू महा पराक्रमियागिद्दानॆ, अवने नन्न मूगन्नु किविगळन्नु इल्लवागिसि अत्यन्त कुरूपियागिसिरुवनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tvam = you; raama tejaH abhibhuutaH = by Rama’s, resplendence, subjugated; * kSipram vi nashiSyasi hi* = quickly, completely evanish, indeed; dasharatha aatmajaH saH raamaH = Dasharatha’s, son, he, that Rama; tejaH samaayuktaH = resplendence, possesses; hi = in effect.

अनुवादः

“You will completely and quickly evanish, indeed, subjugated by resplendence of Rama, for that Dasharatha’s son Rama possess that kind of resplendence, in effect. [3-21-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विलप्य बहुशो राक्षसी प्रदरोदरी ॥ २१ ॥
भ्रातुः समीपे शोकार्ता नष्टसञ्ज्ञा बभूव ह ।
कराभ्यामुदरं हत्वा रुरोद भृशदुःखिता ॥ २२ ॥

एवम् विलाप्य बहुशो राक्ष्सी प्रदरोदरी । कराभ्याम् उदरम् हत्वा रुरोद भृश दुःखिता । ३-२१-२१ भ्रातुः समीपे शोक आर्ता नष्ट संज्ञा बभूव ह ।

इस प्रकार बहुत विलाप करके गुफाके समान गहरे पेटवाली वह राक्षसी शोकसे आतुर हो अपने भाईके पास मूर्च्छित-सी हो गयी और अत्यन्त दुःखी हो दोनों हाथोंसे पेट पीटती हुई फूट-फूटकर रोने लगी ॥ २१-२२ ॥

ई प्रकार बहळ विलाप माडि गुहॆयन्तिरुव हॊट्टॆयुळ्ळ आ राक्षसियु शोकातुरळागि तन्न अण्णन बळि मूर्छितळन्तादळु मत्तु अत्यन्त दुःखियागि ऎरडू कृत्यगळिन्द हॊट्टॆयन्नु बडिदुकॊण्डु जोरागि अळतॊडगिदळु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21, 22. yena = by whom; viruupitaa asmi = misshapen, I am; such; asya bhraata ca = his, brother, too; mahaa viiryaH = highly, vigorous one; evam = this way; shoka aartaa = by affliction, anguished; pradara udarii raakshsii = cave like, bellied, demoness; bhraatuH samiipe = in brother’s, presence,; bahushaH vilaapya = variously, on bawling; karaabhyaam udaram hatvaa = with both hands, on paunch, hitting; ruroda bhR^isha duHkhitaa = cried out, loudly, in her distress; naSTa sanj~naa babhuuva ha = lost, awareness, she became - swooned, really.

अनुवादः

“And, by whom I am misshapen that brother of Rama too is a highly vigorous one…” in this way on saying Shuurpanakha bawled variously in the presence of her brother, Khara, and then anguished by her own affliction that demoness with a cave like belly started hitting her paunch with both of her hands, and what is more, she swooned. [3-21-21, 22]

टिप्पनी

The name Khara also stands for a he-ass

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥ २१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें इक्कीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २१ ॥

श्री वाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि इप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥21॥