०२० चतुर्दश खरामात्यवधः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

The fourteen demons arrive at Rama’s cottage guided by Shuurpanakha and they wage a war with Rama in which Rama destructs all their weaponry and eliminates them all. Seeing this defeat Shuurpanakha rushes back to her brother to report the defeat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

20. श्रीरामद्वारा खरके भेजे हुए चौदह राक्षसोंका वध

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥ १ ॥

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥

ततः शूर्पणखा घोरा राघव आश्रमम् आगता । रक्षसान् आचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥ ३-२०-१

तदनन्तर भयानक राक्षसी शूर्पणखा श्रीरामचन्द्रजीके आश्रमपर आयी । उसने सीतासहित उन दोनों भाइयोंका उन राक्षसोंको परिचय दिया ॥ १ ॥

अनन्तर भयानक राक्षसि शूर्पणखियु श्रीरामचन्द्रन आश्रमक्कॆ बन्दु, सीतासहित आ इब्बरु सहोदरर परिचयवन्नु आ राक्षसरिगॆ माडिसिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH ghoraa shuurpaNakhaa = then, ghastly, Shuurpanakha; raaghava aashramam aagataa = Raghava’s, hermitage, on arriving; rakSasaan = to [fourteen] demons; saha siitayaa = with, Seetha; bhraatarau tau aacacakSe = brothers, them two, said - has shown.

अनुवादः

Then on arriving at Raghava’s hermitage that ghastly Shuurpanakha has shown the brothers, Rama and Lakshmana, along with Seetha to the fourteen demons. [3-20-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् ।
ददृशुः सीतया सार्धं लक्ष्मणेनापि सेवितम् ॥ २ ॥

ते रामम् पर्ण शालायाम् उपविष्टम् महाबलम् । ददृशुः सीतया सार्धम् लक्ष्मणेन अपि सेवितम् ॥ ३-२०-२

राक्षसोंने देखा—महाबली श्रीराम सीताके साथ पर्णशालामें बैठे हैं और लक्ष्मण भी उनकी सेवामें उपस्थित हैं ॥ २ ॥

महाबलि श्रीरामनु सीतॆयॊन्दिगॆ पर्णशालॆयल्लि कुळितिरुवनु हागू लक्ष्मणनू अवन सेवॆयल्लि उपस्थितनागिरुवुदन्नु राक्षसरु नोडिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. te = they the demons; siitayaa saardham = with Seetha, along; lakSmaNena api sevitam = by Lakshmana, even, attended by; parNa shaalaayaam = in thatched leaf, cottage; upaviSTam mahaabalam = sitting, great mighty; raamam dadR^ishuH = Rama , they saw.

अनुवादः

They have seen the great-mighty Rama seated in the thatched cottage along with Seetha and Lakshmana attending to him. [3-20-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान् ।
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥ ३ ॥

ताम् दृष्ट्वा राघवः श्रीमान् आगताम् ताम् च राक्षसीम् । अब्रवीत् भ्रातरम् रामो लक्ष्मणम् दीप्त तेजसम् ॥ ३-२०-३

इधर श्रीमान् रघुनाथजीने भी शूर्पणखा तथा उसके साथ आये हुए उन राक्षसोंको भी देखा । देखकर वे उद्दीप्त तेजवाले अपने भाई लक्ष्मणसे इस प्रकार बोले— ॥ ३ ॥

श्रीमान् रघुनाथनू शूर्पणखियॊन्दिगॆ बन्दिरुव आ राक्षसरन्नु नोडिदनु. नोडि अवनु उद्दीप्त तेजवुळ्ळ तन्न सहोदर लक्ष्मणनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. shriimaan raaghavaH = magnificent one, of Raghava dynasty; aagataam taam = those demons, who arrived, them; taam raakSasiim ca = her, the demoness, also; dR^iSTvaa = on seeing; diipta tejasam bhraataram lakSmaNam = to radiantly, brilliant, brother, to Lakshmana; raamaH abraviit = Rama , said.

अनुवादः

On seeing the arrival of the demons, and the demoness Shuurpanakha too, that magnificent Rama of Raghava dynasty said to the radiantly brilliant Lakshmana. [3-20-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः ।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह ॥ ४ ॥

मुहूर्तम् भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनंतरः । इमान् अस्या वधिष्यामि पदवीम् आगतान् इह ॥ ३-२०-४

‘सुमित्राकुमार! तुम थोड़ी देरतक सीताके पास खड़े हो जाओ । मैं इस राक्षसीके सहायक बनकर पीछे-पीछे आये हुए इन निशाचरोंका यहाँ अभी वध कर डालूँगा’ ॥ ४ ॥

सुमित्राकुमार! नीनु स्वल्प हॊत्तु सीतॆय बळि निन्तिरु. नानु ई राक्षसिय सहायकरागि अवळ हिन्दॆ बन्दिरुव ई निशाचररन्नु ईगले इल्ले वधिसिबिडुवॆनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saumitre = oh, Soumitri; muhuurtam = for a moment; siitaayaaH = with Seetha; prati anantaraH = towards, non-distantly [close by]; bhava = you be; asyaaH = her [Shuurpanakha’s]; padaviim = way - trailing her path; iha aagataan = here, those that have come; imaan vadhiSyaami = these [demons,] I wish to eliminate.

अनुवादः

“Oh, Soumitri, briefly tarry at the close of Seetha as I wish to eliminate these demons who have trailed the path of that demoness to here. [3-20-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाक्यमेतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन् ॥ ५ ॥

वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रपूजयन् ॥

वाक्यम् एतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदित आत्मनः । तथा इति लक्ष्मणो वाक्यम् रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥ ३-२०-५

अपने स्वरूपको समझनेवाले श्रीरामचन्द्रजीकी यह बात सुनकर लक्ष्मणने इसकी भूरि-भूरि सराहना करते हुए ‘तथास्तु’ कहकर उनकी आज्ञा शिरोधार्य की ॥ ५ ॥

आत्मविदनाद श्रीरामन ई मातन्नु केळि लक्ष्मणनु अवनन्नु भूरि-भूरि प्रशंसिसुत्ता ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि अवन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसिकॊण्डनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH lakSmaNaH = then, Lakshmana; vidita aatmanaH = clearly knowing, souled - nimble-souled; raamasya etat vaakyam shrutvaa = Rama ’s, that, word, on hearing; tathaa iti = so be it, thus; raamasya vaakyam prati apuujayat = Rama ’s, sentence, in turn, adored

• honoured.

अनुवादः

On hearing that word of Rama, then the nimble-souled Lakshmana honoured the word of Rama saying “so be it.” [3-20-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् ।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥ ६ ॥

राघवो अपि महत् चापम् चामीकर विभूषितम् । चकार सज्यम् धर्मात्मा तानि रक्षांसि च अब्रवीत् ॥ ३-२०-६

तब धर्मात्मा रघुनाथजीने अपने सुवर्णमण्डित विशाल धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी और उन राक्षसोंसे कहा— ॥

आग धर्मात्मा रघुनाथनु तन्न सुवर्णमण्डित विशाल धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसि युद्धक्कॆ सिद्धनागि राक्षसरल्लि इन्तॆन्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dharmaatmaa raaghavaH api = virtue-souled, Raghava, even; caamiikara vibhuuSitam = gold, decorated with; mahat caapam = awful, bow; sa jyam cakaara = with, bowstring, made [stringed bowstring]; taani rakSaamsi abraviit ca = them, to demons, spoke [as forewarning,] even.

अनुवादः

On taking up his awful bow that is decorated with gold Raghava stringed it with bowstring and even spoke the demons as a forewarning. [3-20-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ ७ ॥
फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥ ८ ॥

पुत्रौ दशरथास्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥

पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । प्रविष्टौ सीतया सार्धम् दुश्चरम् दण्डका वनम् ॥ ३-२०-७ फल मूल अशनौ दांतौ तापसौ धर्म चारिणौ । वसन्तौ दण्डकारण्ये किम् अर्थम् उपहिंसथ ॥ ३-२०-८

‘हम दोनों भाई राजा दशरथके पुत्र राम और लक्ष्मण हैं तथा सीताके साथ इस दुर्गम दण्डकारण्यमें आकर फल-मूलका आहार करते हुए इन्द्रियसंयमपूर्वक तपस्यामें संलग्न हैं और ब्रह्मचर्यका पालन करते हैं । इस प्रकार दण्डकवनमें निवास करनेवाले हम दोनों भाइयोंकी तुम किसलिये हिंसा करना चाहते हो? ॥ ७-८ ॥

नावु इब्बरु दशरथ महाराजर पुत्ररु राम-लक्ष्मणरागिद्देवॆ. सीतॆयॊन्दिगॆ ई दुर्गम दण्डकारण्यक्कॆ बन्दु फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता इन्द्रिय संयमपूर्वक तपस्सिनल्लि तॊडगि, ब्रह्मचर्यवन्नु पालिसुत्तिद्देवॆ. हीगॆ दण्डकारण्यदल्लि वासिसुव नम्मिब्बरु सहोदररन्नु एकॆ हिंसिसलु बयसुत्तिरुविरि.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. aavaam putrau dasharathasya = we are, sons, of Dasharatha; bhraatarau raama lakSmaNau = brothers, Rama, Lakshmana; siitayaa saardham = Seetha, along with; duH caram daNDakaa vanam praviSTa = not, passable, Dandaka, forest, we entered.

अनुवादः

“We the sons of Dasharatha are brothers named Rama and Lakshmana, and we entered the impenetrable forests Dandaka along with Seetha. [3-20-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. phala muula ashanau = fruits, tubers, eaters; daantau = dispassionate; dharma caariNau = virtue, treaders in; daNDaka araNye vasantau = in Dandaka, forest, residents; taapasau = being sages; kim artham = what, for; upa himsatha = you outrage us.

अनुवादः

“We the dispassionate subsist on fruits and tubers treading in the path of virtue, and we being the sages resident in Dandaka forest what for you outrage us. [3-20-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

युष्मान् पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान् महाहवे ।
ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः ॥ ९ ॥

युष्मान् पापात्मकान् हन्तु विप्रकारान्महाहवे ।
ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः ॥

युष्मान् पाप आत्मकान् हंतुम् विप्रकारान् महाहवे । ऋषीणाम् तु नियोगेन प्राप्तो अहम् सशर आसनः ॥ ३-२०-९

‘देखो, तुम सब-के-सब पापात्मा तथा ऋषियोंका अपराध करनेवाले हो । उन ऋषि-मुनियोंकी आज्ञासे ही मैं धनुष-बाण लेकर महासमरमें तुम्हारा वध करनेके लिये यहाँ आया हूँ ॥ ९ ॥

नोडि, नीवॆल्लरू पापात्मरागिद्दु, ऋषिगळ अपराध माडुववरागिद्दीरि. आ ऋषि-मुनिगळ आज्ञॆयिन्दले नानु धनुष्य-बाणगळन्नु धरिसि महासमरदल्लि निम्मन्नु वधिसलॆन्दे इल्लिगॆ बन्दिरुवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. paapa aatmakaan = evil, souled ones; vi prakaaraan = not, righteous ones; yuSmaan mahaa ahave hantum = you, in a crucial clash, to eliminate; sa shara aasanaH = with, arrows, bow; R^iSiiNaam tu niyogena = by sages, but, assigned; aham = I; praaptaH = chanced [here.]

अनुवादः

“As assigned by the sages I chanced here with bow and arrows to decimate you evil-souled and unrighteous beings in a crucial clash. [3-20-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठतैवात्र सन्तुष्टा नोपवर्तितुमर्हथ ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥ १० ॥

तिष्ठत एव अत्र संतुष्टा न उपवरितितुम् अर्हथ । यदि प्राणैः इह अर्थो वो निवर्तध्वम् निशा चराः ॥ ३-२०-१०

‘निशाचरो! यदि तुम्हें युद्धसे संतोष प्राप्त होता हो तो यहाँ खड़े ही रहो, भाग मत जाना और यदि तुम्हें प्राणोंका लोभ हो तो लौट जाओ (एक क्षणके लिये भी यहाँ न रुको)’ ॥ १० ॥

निशाचररे! निमगॆ युद्धदिन्द सन्तोष सिगुवुदिद्दरॆ इल्लिन्द ओडि होगदॆ निन्तुकॊळ्ळिरि. निमगॆ प्राणगळ मेलॆ आसॆ इद्दरॆ मरळि होगि (ऒन्दु क्षणवू इल्लि इरबेडि).॥10॥

पदच्छेदः

10. nishaa caraaH = oh, night, walkers; santuSTaaH [samduSTaaH] atra eva tiSThata = be satisfied [very abominable ones,] there, only, stay; upaavarititum na arhatha = to return, not, fit - impossible to return; vaa yadi = else, if; praaNaiH arthaH = with lives, purpose [if you desire your lives]; iha nivartadhvam = now, return.

अनुवादः

“Stay there obligingly or you should not be able to return, else if you desire your lives, oh, nightwalkers, you may return now. [3-20-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
ऊचुर्वाचं सुसङ्क्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः ॥ ११ ॥
संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम् ।
परुषा मधुराभाषं हृष्टा दृष्टपराक्रमम् ॥ १२ ॥

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा राक्षसाः ते चतुर्दश । ऊचुर् वाचम् सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूल पाणयः ॥ ३-२०-११ संरक्त नयना घोरा रामम् रक्तांत लोचनम् । परुषा मधुर आभाषम् हृष्टाः अदृष्ट पराक्रमम् ॥ ३-२०-१२

श्रीरामकी यह बात सुनकर वे चौदहों राक्षस अत्यन्त कुपित हो उठे । ब्राह्मणोंकी हत्या करनेवाले वे घोर निशाचर हाथोंमें शूल लिये क्रोधसे लाल आँखें करके कठोर वाणीमें हर्ष और उत्साहके साथ स्वभावतः लाल नेत्रोंवाले मधुरभाषी श्रीरामसे, जिनका पराक्रम वे देख चुके थे, यों बोले— ॥ ११-१२ ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि आ हदिनाल्कु राक्षसरु अत्यन्त कुपितरादरु. ब्राह्मणर हत्यॆमाडुव आ घोर निशाचररु कैयल्लि शूल वन्नॆत्तिकॊण्डु क्रोधदिन्द कण्णु कॆम्पागिसि कठोरवागि हर्ष मत्तु उत्साहदिन्द ऎदुराळिय पराक्रमवन्नु मनगॊण्डिद्दवनू, स्वभावतः कॆम्पाद कण्णुगळुळ्ळ मधुरभाषियू आद श्रीरामनल्लि हेळिदरु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11, 12. tasya tat vacanam shrutvaa = his [Rama’s,] that, sentence, on hearing; brahma ghnaH = Brahman, slayers; shuula paaNayaH = spears, handlers; te catur dasha raakSasaaH = those, fourteen, demons; ghoraa = ghoulish ones; sam rakta nayanaa = highly, bloodshot, eyed; su sam kruddhaa = very, highly, infuriated; paruSaa = with harsh [words]; raamam rakta anta locanam = to Rama, blood streaks, at ends, eyed; madhura aabhaaSam = to sweet, talker; a dR^iSTa paraakramam = un, seen, [whose] valour [is, of Rama]; hR^iSTaH = happily [self-confidently, demons]; vaacam uucuH = words, said.

अनुवादः

On hearing that sentence of Rama they the fourteen ghoulish demons who are the slayers of Brahmans and handlers of spears have become highly infuriated, and they with their bloodshot eyes and with harsh words said these words to Rama, whose eyes are with blood streaks at their ends, and who also is a sweet talker, and whose valour is yet unseen by those fourteen demons. [3-20-11, 12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः ।
त्वमेव हास्यसे प्राणान् सद्योऽस्माभिर्हतो युधि ॥ १३ ॥

क्रोधम् उत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः । त्वम् एव हास्यसे प्राणान् अद्य अस्माभिर् हतो युधि ॥ ३-२०-१३

‘अरे! तूने हमारे स्वामी महाकाय खरको क्रोध दिलाया है; अतः हमलोगोंके हाथसे युद्धमें मारा जाकर तू स्वयं ही तत्काल अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठेगा ॥ १३ ॥

ऎलवो! नीनु नम्म ऒडॆय महाकाय खरनिगॆ क्रोधवन्नुण्टुमाडिरुवॆ. आद्दरिन्द नम्म कैगळिन्द युद्धदल्लि मडिदु नीनु स्वतः प्राणगळन्नु कळॆदुकॊळ्ळुवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. naH bhartuH = to our, lord; su maha aatmanaH kharasya = a very, highly, souled one, to Khara; krodham utpaadya = fury, on inciting; adya asmaabhiH yudhi hataH = now, by us, in war, when dead; tvam eva = you, alone; haasyase praaNaan = release, lives.

अनुवादः

“Killed in conflict by us you alone will set your lives loose as an inciter of fury in our highly great souled lord Khara. [3-20-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे ॥ १४ ॥

का हि ते शक्तिर् एकस्य बहूनाम् रण मूर्धनि । अस्माकम् अग्रतः स्थातुम् किम् पुनर् योद्धुम् आहवे ॥ ३-२०-१४

‘हम बहुत-से हैं और तू अकेला, तेरी क्या शक्ति है कि तू हमारे सामने रणभूमिमें खड़ा भी रह सके, फिर युद्ध करना तो दूरकी बात है ॥ १४ ॥

नावु अनेकरागिद्दु नीनु ऒब्बण्टिगनागिरुवॆ. नीनु नम्म मुन्दॆ रणभूमियल्लि निल्लुवुदक्कू निनगेनु शक्ति इदॆ? मत्तॆ युद्धमाडुवुदु दूर उळियितु.॥14॥

पदच्छेदः

14. bahuunaam asmaakam agrataH = many, of us, before; raNa muurdhani sthaatum = in forefront, of war, to stay; ekasya te kaa shaktiH hi = for lone one, to you, what, capability, indeed; aahave yoddhum kim punaH = in battle, [ability] to battle against, why, again.

अनुवादः

“Indeed, what capability you have as a lone one to stand against many of us in the forefront of war, and why tell again about your battling ability in a given battle. [3-20-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्च परिघैः शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम् ॥ १५ ॥

एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्चः परिघैः शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्चकरपीडितम् ॥

एभिः बाहु प्रयुक्तैः नः परिघैः शूल पट्टिशैः । प्राणाम् त्यक्ष्यसि वीर्यम् च धनुः च कर पीडितम् ॥ ३-२०-१५

‘हमारी भुजाओंद्वारा छोड़े गये इन परिघों, शूलों और पट्टिशोंकी मार खाकर तू अपने हाथमें दबाये हुए इस धनुषको, बल-पराक्रमके अभिमानको तथा अपने प्राणोंको भी एक साथ ही त्याग देगा’ ॥ १५ ॥

नम्म भुजगळिन्द प्रयोगिसिद परि, शूल-पट्टिशगळ एटन्नु तिन्दु नीनु निन्न कैयल्लि हिडिदिरुव ई धनुस्सिन बल पराक्रमद अभिमानवन्नु मत्तु तन्न प्राणगळन्नु ऒट्टिगॆ त्यजिसुव.॥15॥

पदच्छेदः

15. ebhiH naH baahu prayuktaiH = by these, by our, arms, projected - launched by our might; parighaiH shuula paTTishaiH = by maces, spears, broad blade swords; praaNaam viiryam ca = lives, mettle, also; kara piiDitam dhanuH ca = by hand, clasped, bow, also; tyakSyasi = you will forgo.

अनुवादः

“When we launch maces, spears and swords by our might you will forgo your lives, mettle, and even the bow now clasped in your hand.” So said the demons to Rama. [3-20-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः ॥ १६ ॥

इति एवम् उक्त्वा संरब्धा राक्षसाः ते चतुर्दश । उद्यत आयुध निस्त्रिंशा रामम् एव अभिदुद्रुवुः ॥ ३-२०-१६ चिक्षिपुः तानि शूलानि राघवम् प्रति दुर्जयम् ।

ऐसा कहकर क्रोधमें भरे हुए वे चौदहों राक्षस तरह-तरहके आयुध और तलवारें लिये श्रीरामपर ही टूट पड़े ॥ १६ ॥

हीगॆ हेळि क्रोधगॊण्डु आ हदिनाल्कु राक्षसरु बगॆ-बगॆय आयुधगळिन्द मत्तु खड्गगळिन्द श्रीरामन मेलॆ आक्रमिसिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16, 17a. samrabdhaa te caturdasha raakSasaaH = clamorously, they, fourteen, demons; iti evam uktvaa = thus, that way, saying; nistrimshaa aayudha udyata = unhesitatingly, weapons, on upraising; raamam eva abhi dudruvuH = to, Rama, alone, towards, rushed; taani shuulaani = them, the spears; dur jayam = un, conquerable; raaghavam prati = Raghava, towards; cikSipuH = they hurled.

अनुवादः

Thus saying that way clamorously they the fourteen demons, upraising their weapons they unhesitatingly rushed towards Rama alone, and they hurled lances towards that unconquerable Raghava. [3-20-16, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ।
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश ॥ १७ ॥
तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषितैः ।

तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश ॥ ३-२०-१७ तावद्भिः एव चिच्छ्हेद शरैः कांचन भूषितैः ।

उन राक्षसोंने दुर्जय वीर श्रीराघवेन्द्रपर वे शूल चलाये, परंतु ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामचन्द्रजीने उन समस्त चौदहों शूलोंको उतने ही सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा काट डाला ॥ १७ १/२ ॥

आ राक्षसरु दुर्जय श्रीरामन मेलॆ शूलगळन्नु प्रयोगिसिदरु, आदरॆ ककुत्स्थकुल भूषण श्रीरामचन्द्रनु अवॆल्ल हदिनाल्कु शूलगळन्नु आष्टे सुवर्णभूषित बाणगळिन्द कत्तरिसिबिट्टनु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. kaakutsthaH = Rama; caturdasha taani shuulaani = fourteen, those, lances; samastaani = all of them; taavadbhiH eva = as many of them, only; kaancana bhuuSitaiH = in gold, adorned; sharaiH = with arrows; cicCheda = shredded.

अनुवादः

Rama in turn shredded all of those fourteen lances only with as many arrows that are adorned in gold. [3-20-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसन्निभान् ॥ १८ ॥
जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ।
गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् ॥ १९ ॥
मुमोच राघवो बाणान् वज्रानिव शतक्रतुः ।

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसन्निभान् ॥ जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ।
गृहीत्वाधनुरुद्यम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् ॥
मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः ।

ततः पश्चात् महातेजा नाराचान् सूर्य संनिभान् ॥ ३-२०-१८ जग्राह परम क्रुद्धः चतुर्दश शिल अशितान् । गृहीत्वा धनुः आयम्य लक्ष्यान् उद्दिश्य राक्षसान् ॥ ३-२०-१९ मुमोच राघवो बाणान् वज्रान् इव शतक्रतुः ।

तत्पश्चात् महातेजस्वी रघुनाथजीने अत्यन्त कुपित हो शानपर चढ़ाकर तेज किये गये सूर्यतुल्य तेजस्वी चौदह नाराच हाथमें लिये । फिर धनुष लेकर उसपर उन बाणोंको रखा और कानतक खींचकर राक्षसोंको लक्ष्य करके छोड़ दिया । मानो इन्द्रने वज्रोंका प्रहार किया हो ॥ १८-१९ १/२ ॥

अनन्तर महातेजस्वी रघुनाथनु अत्यन्त कुपितनागि हरितवाद सूर्यतुल्य तेजस्वी हदिनाल्कु नाराचगळन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु धनुस्सिगॆ हूडि आकर्णान्तवागि सॆळॆदु, इन्द्रनु वज्रद प्रहार माडिदन्तॆ राक्षसरिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु.॥18-19½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. tataH pashcaat = there after; mahaatejaa = great resplendent Rama; parama kruddhaH = highly, wrathfully one; shila ashitaan = on stone, sharpened ones; suurya samnibhaan = sun, equalling in dazzle; caturdasha naaraacaan jagraaha = fourteen, iron bolts [like arrows,] took up.

अनुवादः

Next that great resplendent Rama in high wrath took up fourteen iron bolt like arrows that are whetted on whetstone and equalling the sun in their dazzle. [3-20-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19b, 20a. raaghavaH dhanuH gR^ihiitvaa = Raghava, bow, on taking; aayamya = arched [the bow]; lakSyaan raakSasaan uddishya = targets, demons, aiming at; shatakratuH vajraan iva = Indra [releasing,] thunderbolt, like; baaNaan mumoca = arrows, released.

अनुवादः

Then Raghava took up his bow, arched it, and aiming at the targeted demons released arrows as Indra would release his Thunderbolts. [3-20-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद् वक्षांसि रुधिरप्लुताः ॥ २० ॥
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः ।

ते भित्त्वारक्षसां वेगद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः ॥
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः ।

ते भित्त्वा रक्षसाम् वेगात् वक्षांसि रुधिर आप्लुताः ॥ ३-२०-२० विनिष्पेतुः तदा भूमौ वल्मीकात् इव पन्नगाः ।

वे बाण बड़े वेगसे उन राक्षसोंकी छाती छेदकर रुधिरमें डूबे हुए निकले और बाँबीसे बाहर आये हुए सर्पोंकी भाँति तत्काल पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २० १/२ ॥

आ बाणगळु अतिवेगदिन्द आ राक्षसर ऎदॆयन्नु सीळि रक्तसिक्तवागि हुत्तदिन्द हॊरगॆ बन्द सर्पदन्तॆ तत्काल भूमिगॆ बिद्दवु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. te vegaat = they, by the [force of] speed; rakSasaam vakSaamsi bhittvaa = demons, in chests, on goring; rudhira aaplutaaH = with blood, bedaubed; tadaa = then; viniSpetuH [vi niS petuH] = swiftly coming out; bhuumau = into earth [nyamajjanta = subsided, penetrated into earth]; pannagaaH valmiikaat iva = snakes, from snake pit, as with.

अनुवादः

And by the force of their speed those arrows gored the chests of those demons, and then on coming out bedaubed with blood they swiftly penetrated into earth like snakes into snake pit. [3-20-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्भग्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः ॥ २१ ॥
निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः ।

तैर्भग्न हृदया भूमौ च्छिन्नमूला इव द्रुमाः ॥
निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः ।

तैः भग्न हृदया बूमौ छ्हिन्न मूला इव द्रुमाः ॥ ३-२०-२१ निपेतुः शोणित स्नाता विकृता विगत असवः ।

उन नाराचोंसे हृदय विदीर्ण हो जानेके कारण वे राक्षस जड़से कटे हुए वृक्षोंकी भाँति धराशायी हो गये । वे सब-के-सब खूनसे नहा गये थे । उनके शरीर विकृत हो गये थे । उस अवस्थामें उनके प्राणपखेरू उड़ गये ॥ २१ १/२ ॥

आ नाराचगळिन्द हृदय विदीर्णवाद्दरिन्द आ राक्षसरु बुडकडिद मरदन्तॆ धराशायिगळादरु. अवरॆल्लरू रक्तदिन्द तोय्दु होगिद्दरु. अवर शरीरगळु विकतवागि प्राणपक्षिगळु हारि होदव.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. taiH bhagna hR^idayaa = with them [arrows,] burst, hearts; shoNita snaataa = in blood, bathed; vi kR^itaa = verily, mangled; vi gata asavaH = verily, gone, lives; Chinna muulaa drumaaH iva = cut down, at base [rooted out], trees, like; buumau nipetuH = on earth, fell.

अनुवादः

Those arrows bursting their hearts they are blood bathed, mangled, and utterly dead, and like the uprooted trees they fell onto the ground. [3-20-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता ॥ २२ ॥
उपगम्य खरं सा तु किञ्चित्संशुष्कशोणिता ।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी ॥ २३ ॥

तान्भूमौ पतिता न् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता ॥ उपगम्य खरं सा तु किञ्चित्संशुष्कशोणिता ।
सपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लकी ॥

तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोध मूर्च्छ्हिता ॥ ३-२०-२२ उपगम्य खरम् सा तु किंचित् संशुष्क शोणिता । पपात पुनः एव आर्ता सनिर्यासा इव वल्लरी ॥ ३-२०-२३

उन सबको पृथ्वीपर पड़ा देख वह राक्षसी क्रोधसे मूर्च्छित हो गयी और खरके पास जाकर पुनः आर्तभावसे गिर पड़ी । उसके कटे हुए कानों और नाकोंका खून सूख गया था, इसलिये गोंदयुक्त लताके समान प्रतीत होती थी ॥ २२-२३ ॥

अवरॆल्लरू भूमियल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि राक्षसियु मूर्छितळादळु मत्तॆ खरन बळिगॆ होगि पुनः आर्तभावदिन्द कुसिदु बिद्दळु. आकॆय तुण्डाद किवि मूगिन रक्तवु ऒणगि होगिद्दरिन्द, कॆम्पाद रस ऒसरुत्तिद्द लतॆयन्तॆ अवळु कण्डुबरुत्तिद्दळु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22. bhuumau patitaan taan dR^iSTvaa = on ground, fallen, them, on seeing; raakshasii krodha muurcChitaa = demoness, in rage, convulsed; kimcit sam shuSka shoNitaa = a little, well, dried out, blood [blanched aspect]; sa niryaasaa = with, exuded - with resin; vallarii iva = creeper, like; saa tu = she, but; aartaa = agonised; kharam upagamya = to Khara, going nearby; punaH eva papaata = again, like that, fell [as before.]

अनुवादः

On seeing the demons falling onto ground that demoness Shuurpanakha is convulsed in rage, and she with a blanched aspect returned to the near of Khara in an agonising manner like a creeper exuding resin on incision, and fell before him as before. [3-20-22b, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातुः समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं महत् ।
सस्वरं मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा ॥ २४ ॥

भ्रातुः समीपे शोक आर्ता ससर्ज निनदम् महत् । सस्वरम् मुमोच बाष्पम् विवर्ण वदना तदा ॥ ३-२०-२४

भाईके निकट शोकसे पीड़ित हुई शूर्पणखा बड़े जोरसे आर्तनाद करने और फूट-फूटकर रोने तथा आँसू बहाने लगी । उस समय उसके मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी ॥ २४ ॥

अण्णन बळि शोकदिन्द शूर्पणखियु जोरागि आर्तनाद माडुत्ता, बिक्कि-बिक्कि अळुत्ता कम्बनि हरिसतॊडगिदळु. आग आकॆय मुख बाडिहोगित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa shoka aartaa = then, by anguish, afflicted; bhraatuH samiipe = brother’s, presence; sasarja ninadam mahat = discharged, outcry, great [outcry]; vi varNa vadanaa = without, colour, faced [bloodless face]; sa svaram = with, tune [attuning with the strains of a whiner]; baaSpam mumoca = tears, released.

अनुवादः

Then she in the presence of her brother Khara discharged a great outcry, and with a bloodless face she spilled tears attuning the strains of a whiner. [3-20-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्
प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः ।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां
शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ २५ ॥

निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान् प्रधाविता शूर्पणखा पुनः ततः । वधम् च तेषाम् निखिलेन रक्षसाम् शशंस सर्वम् भगिनी खरस्य सा ॥ ३-२०-२५

रणभूमिमें उन राक्षसोंको मारा गया देख खरकी बहिन शूर्पणखा पुनः वहाँसे भागी हुई आयी । उसने उन समस्त राक्षसोंके वधका सारा समाचार भाईसे कह सुनाया ॥ २५ ॥

रणभूमियल्लि ऎल्ला राक्षसरु सत्तु होगिरुवुदन्नु नोडि, खरन तङ्गि शूर्पनखियु पुनः अल्लिन्द ओडुत्ता बन्दळु. आकॆयु समस्त राक्षसर वधॆय समाचारवन्नु अण्णनिगॆ तिळिसिदळु.॥25॥

पदच्छेदः

25. shuurpaNakhaa raNe ni paatitaan = Shuurpanakha, in war, felled down; raakSasaan prekSya = demons, having seen; punaH tataH = again, from there; pra dhaavitaa = quickly, fled; bhaginii saa = sister, she [she being]; teSaam rakSasaam vadham = those, of demons, destruction; sarvam nikhilena = all about, in entirety; kharasya shashamsa = to Khara, reported.

अनुवादः

Shuurpanakha having seen the fall of demons quickly fled from Panchavati of Rama to trikanTaka, the capital of Khara, and she being the sister of Khara she reported to Khara all about the destruction of those demons, in its entirety. [3-20-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशः सर्गः ॥ २० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि इप्पत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥20॥