०१९ खराय अङ्गवैरूप्यकथनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Shuurpanakha narrates her woeful story to her brother Khara ncriminating Seetha in particular. She wants Khara to wage a war so that she could drink Seetha’s blood. Khara in order to appease his sister sends fourteen demons to eliminate Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

19. शूर्पणखाके मुखसे उसकी दुर्दशाका वृत्तान्त सुनकर क्रोधमें भरे हुए खरका श्रीराम आदिके वधके लिये चौदह राक्षसोंको भेजना

तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् ।
भगिनीं क्रोधसन्तप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥ १ ॥

ताम् तथा पतिताम् दृष्ट्वा विरूपाम् शोणित उक्षिताम् । भगिनीम् क्रोध संतप्तः खरः पप्रच्छ्ह राक्षसः ॥ ३-१९-१

अपनी बहिनको इस प्रकार अङ्गहीन और रक्तसे भीगी हुई अवस्थामें पृथ्वीपर पड़ी देख राक्षस खर क्रोधसे जल उठा और इस प्रकार पूछने लगा— ॥ १ ॥

ई प्रकार अङ्गहीन मत्तु रक्तदिन्द तोय्द अवस्थॆयल्लि नॆलदल्लि बिद्दिरुव तन्न तङ्गियन्नु नोडि राक्षस खरनु सिट्टिनिन्द उरिदॆद्दु हीगॆ केळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tathaa = then; patitaam = she who fell [before Khara]; vi ruupaam = misshapen; shoNita ukSitaam = by blood, soaked; taam bhaginiim dR^iSTvaa = that, sister, on seeing; raakSasaH kharaH = demon, Khara; krodha sam taptaH = by anger, well, burnt; papracCha = asked.

अनुवादः

On seeing her who fell before him in a misshapen and blood-soaked condition, demon Khara is all stewed up and asked her. [3-19-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि सम्भ्रमम् ।
व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवंरूपा विरूपिता ॥ २ ॥

उत्तिष्ठ तावत् आख्याहि प्रमोहम् जहि संभ्रमम् । व्यक्तम् आख्याहि केन त्वम् एवम् रूपा विरूपिता ॥ ३-१९-२

‘बहिन उठो और अपना हाल बताओ । मूर्च्छा और घबराहट छोड़ो तथा साफ-साफ कहो, किसने तुम्हें इस तरह रूपहीन बनाया है? ॥ २ ॥

तङ्गी एळु, निन्न अवस्थॆयन्नु हेळु, गाबरियन्नु, मूर्छॆ बिट्टु यारु निन्नन्नु हीगॆ रूपहीन माडिदरु? ऎल्लवन्नू सरियागि तिळिसु.॥2॥

पदच्छेदः

2. uttiSTha = rise up; aakhyaahi taavat = tell, firstly; pramoham sambhramam jahi = fluster, flurry, put away; tvam kena evam ruupaa viruupitaa = you, by whom, this way, by form, disfigured; vyaktam aakhyaahi = clearly, tell.

अनुवादः

“Rise up, first tell me clearly putting away your flurry and fluster, who disfigured your form in this way. [3-19-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कः कृष्णसर्पमासीनमाशीविषमनागसम् ।
तुदत्यभिसमापन्नमङ्गुल्यग्रेण लीलया ॥ ३ ॥

कः कृष्ण सर्पम् असीनम् आशी विषम नागसम् । तुदति अभिसमापन्नम् अ.ंगुलि अग्रेण लीलया ॥ ३-१९-३

‘कौन अपने सामने आकर चुपचाप बैठे हुए निरपराध एवं विषैले काले साँपको अपनी अँगुलियोंके अग्रभागसे खेल-खेलमें पीड़ा दे रहा है? ॥ ३ ॥

तन्न मुन्दॆ बन्दु सुम्मनॆ कुळितिरुव निरपराधि विषसर्पवन्नु यारु ताने बॆरळतुदियिन्द आटक्कागि तॊन्दरॆपडिसिरुवनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. abhi sam aapannam = nearby, well, available - that has chanced in close proximity; aashii viSam = in fangs, with venom; an aagasam = without, offence - inoffensive; asiinam = sitting - slouched down; kR^iSNa sarpam = black, cobra; kaH liilayaa anguli agreNa tudati = who, for sport, by finger, tip, poking.

अनुवादः

“Who for sport is poking his fingertip at a venomously fanged black-cobra that has chanced in his close proximity but slouching down inoffensively. [3-19-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालपाशं समासज्य कण्ठे मोहान्न बुध्यते ।
यस्त्वामद्य समासाद्य पीतवान् विषमुत्तमम् ॥ ४ ॥

काल पाशम् समासज्य कण्ठे मोहात् न जानते । यः त्वाम् अद्य समासाद्य पीतवान् विषम् उत्तमम् ॥ ३-१९-४

‘जिसने आज तुमपर आक्रमण करके तुम्हारे नाक-कान काटे हैं, उसने उच्चकोटिका विष पी लिया है तथा अपने गलेमें कालका फंदा डाल लिया है, फिर भी मोहवश वह इस बातको समझ नहीं रहा है ॥ ४ ॥

यारु इन्दु निन्न मेलॆ आक्रमण माडि निन्न मूगु-किवियन्नु कत्तरिसिरुवनो, अवनु उच्च कोटिय विषवन्नु कुडिदिरुवनु. तन्न कॊरळल्लि काल पाशवन्नु हाकिकॊण्डिरुवनु, हीगिद्दरू मोहवश अवनु ई मातन्नु तिळियुत्तिल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. yaH adya = who, now; tvaam samaasaadya = you, having reached - on harrowing you; uttamam viSam piitavaan = best [deadly,] poison, gulped; [kaH = who is he]; kaala paasham = Time’s, noose; mohaat = foolishly; kaNThe samaasajya = around neck, bracing; na jaanate = not, [he is able to] know - heedless.

अनुवादः

“Who on harrowing you is now heedless about his gulping a deadly poison, or about his foolish bracing the noose of Time around his own neck. [3-19-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी ।
इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमागता ॥ ५ ॥

बल विक्रम संपन्ना कामगा काम रूपिणी । इमाम् अवस्थाम् नीता त्वम् केन अंतक समा गता ॥ ३-१९-५

‘तुम तो स्वयं ही दूसरे प्राणियोंके लिये यमराजके समान हो, बल और पराक्रमसे सम्पन्न हो तथा इच्छानुसार सर्वत्र विचरने और अपनी रुचिके अनुसार रूप धारण करनेमें समर्थ हो, फिर भी तुम्हें किसने इस दुरवस्थामें डाला है; जिससे दुःखी होकर तुम यहाँ आयी हो? ॥ ५ ॥

नीनादरो स्वतः बेरॆ प्राणिगळिगॆ यमनन्तॆ इरुवॆ. बल-पराक्रमदिन्द सम्पन्नळागि इच्छानुसार ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्ता, तनगॆ बेकाद रूपवन्नु धरिसलु समर्थळागिरुवॆ, हीगिद्दरू निन्नन्नु यारु ई दुरवस्थॆगॆ नूकिदरु? यारिन्द दुःखियागि नीनु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. bala vikrama sampannaa = boldness, braveness, gifted with; kaama gaa = whim, goer

• a whimsical rover; kaama ruupiNii = by wish, guise changer; antaka samaa = Terminator, coequal; gataa = having gone; kena imaam avasthaam tvam niitaa = by whom, this kind of, plight, you are, lead into.

अनुवादः

“You are gifted with boldness and braveness, a whimsical rover, a guise changer by your wish, a coequal of Terminator, but to whom you have gone and by whom you are led into this kind of plight. [3-19-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
कोऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह ॥ ६ ॥

देव गन्धर्व भूतानाम् ऋषीणाम् च महात्मनाम् । को अयम् एवम् महावीर्यः त्वाम् विरूपाम् चकार ह ॥ ३-१९-६

‘देवताओं, गन्धर्वों, भूतों तथा महात्मा ऋषियोंमें यह कौन ऐसा महान् बलशाली है, जिसने तुम्हें रूपहीन बना दिया? ॥ ६ ॥

निन्नन्नु रूपहीननागिसुव देवतॆगळल्लि, गन्धर्वरल्लि, भूतरल्लि, महात्म ऋषिगळल्लि यारु ताने महाबलियागिरबल्लनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. deva gandharva bhuutaanaam R^iSiiNaam ca mahaatmanaam = among gods, celestials, other beings, sages, even, high-souled ones; kaH ayam evam mahaa viiryaH = who, is he, that kind of, highly intrepid individual; tvaam viruupaam cakaara ha = you, shapeless, rendered into, indeed.

अनुवादः

“Who is that kind of highly intrepid warper, either from gods, or from celestials or from high-souled sages who indeed rendered you shapeless. [3-19-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् ।
अमरेषु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥ ७ ॥

नहि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्ममविप्रयम् ।
अन्तरेषु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥

न हि पश्यामि अहम् लोके यः कुर्यात् मम विप्रियम् । अमरेषु सहस्राक्षम् महएन्द्रम् पाकशासनम् ॥ ३-१९-७

‘संसारमें तो मैं किसीको ऐसा नहीं देखता, जोमेरा अप्रिय कर सके । देवताओंमें सहस्रनेत्रधारी पाकशासन इन्द्र भी ऐसा साहस कर सकें, यह मुझे नहीं दिखायी देता ॥

नन्न अप्रिय माडबल्लवनु जगत्तिनल्लि नानु यारन्नु नोडलिल्ल. देवतॆगळल्लि सहस्राक्ष पाकशासन इन्द्रनू कूड इन्तह साहस माडुवनु ऎन्दु ननगॆ तोरुवुदिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7.* loke yaH mama vipriyam kuryaat* = in world, who, to me, displeasure, he who causes; such a one; amareSu sahasra akSam mahaendram paaka shaasanam = among divinities, thousand, eyed one, Indra, Paaka [demon] controller; aham na hi pashyaami = I, do not, indeed, see - find.

अनुवादः

“Indeed, I do not find anyone who causes displeasure to me in this world, even among divinities including the thousand eyed Indra, the controller of demon Paaka. [3-19-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तगैः ।
सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥ ८ ॥

अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तगैः ।
सलीले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥

अद्य अहम् मार्गणैः प्राणान् आदास्ये जीवितांतगैः । सलिले क्षीरम् आसक्तम् निष्पिबन् इव सारसः ॥ ३-१९-८

‘जैसे हंस जलमें मिले हुए दूधको पी लेता है, उसी प्रकार मैं आज इन प्राणान्तकारी बाणोंसे तुम्हारे अपराधीके शरीरसे उसके प्राण ले लूँगा ॥ ८ ॥

हंसवु नीरिनल्लि सेरिद हालन्नु बेर्पडिसि कुडियुवन्तॆ नानु इन्दे ई प्राणान्तकारि बाणगळिन्द निन्न अपराधिय शरीरदिन्द प्राणगळन्नु बेर्पडिसुवॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. adya aham = now, I; salile aasaktam kSiiram = in water, mingled with, milk; * niS piban saarasaH iva* = drinking to dregs, swan, as with; jiivita antagaiH maargaNaiH = life, terminating, with arrows; praaNaan aadaasye = lives [of that miscreant,] take away.

अनुवादः

“Now, I will take away the lives of that miscreant with my arrows that are terminators of lives, as a swan would drink milk to dregs even if it is mingled in water, duly separating milk from water. [3-19-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहतस्य मया सङ्ख्ये शरसङ्कृत्तमर्मणः ।
सफेनं रुधिरं कस्य मेदिनी पातुमिच्छति ॥ ९ ॥

निहतस्य मया सङ्ख्ये शरसङ्कृत्तमर्मणः ।
सेनं रुधिरं कस्य मेदिनी पातुमिच्छति ॥

निहतस्य मया संख्ये शर संकृत्त मर्मणः । सफेनम् रुधिरम् कस्य मेदिनी पातुम् इच्छ्हसि ॥ ३-१९-९

‘युद्धमें मेरे बाणोंसे जिसके मर्मस्थान छिन्न-भिन्न हो गये हैं तथा जो मेरे हाथों मारा गया है, ऐसे किस पुरुषके फेनसहित गरम-गरम रक्तको यह पृथ्वी पीना चाहती है? ॥ ९ ॥

युद्धदल्लि नन्न बाणगळिन्द यार मर्मस्थान छिन्न-भिन्नवागिदॆयो नन्न कैयिन्द हतनागिरुवनो, आ पुरुषन नॊरॆयिन्द कूडिद बिसिरक्तवन्नु पृथ्वियु कुडियलु बयसुत्तिरुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mayaa sankhye nihatasya = by me, in combat, he who is drop dead; shara samkR^itta marmaNaH = by arrows, totally cut-off, having crucial organs; kasya = whose; sa phenam rudhiram = with, froth, blood; medinii paatum icChasi = earth, to quaff, wishes to.

अनुवादः

“Whose frothy blood is it that the earth wishes to quaff when I cut off his crucial organs by my arrows and drop him dead in a combat. [3-19-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य सङ्गताः ।
प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥ १० ॥

कस्य पत्ररथाः कायात् मांसम् उत्कृत्य संगताः । प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥ ३-१९-१०

‘रणभूमिमें मेरे द्वारा मारे गये किस व्यक्तिके शरीरसे मांस कुतर-कुतरकर ये हर्षमें भरे हुए झुंड-के-झुंड पक्षी खायँगे? ॥ १० ॥

रणभूमियल्लि नन्निन्द हतनाद आ व्यक्तिय शरीरद मांसवन्नु पक्षिगळु गुम्पु-गुम्पागि कित्तु तिन्नुवरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mayaa raNe hatasya = by me, in war, who is slain; kasya kaayaat = whose, from body; patra rathaaH sangataaH = winged, chariots [birds,] pressing round; pra hR^iSTaa = gladly; maamsam = flesh; ut kR^itya = up, lifting - rip to pieces; bhakSayiSyanti = wish to eat.

अनुवादः

“Whose body is it from which birds pressing round gladly wish to wring flesh to pieces for eating when I slay him in war. [3-19-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ॥ ११ ॥

तम् न देवा न गंधर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । मया अपकृष्टम् कृपणम् शक्ताः त्रातुम् इह आहवे ॥ ३-१९-११

‘जिसे मैं महासमरमें खींच लूँ, उस दीन अपराधीको देवता, गन्धर्व, पिशाच और राक्षस भी नहीं बचा सकते ॥

महासमरदल्लि नन्निन्द आक्रमिसल्पट्ट कपणनाद आ दुष्टनन्नु देव-गन्धर्वरागली, पिशाच-राक्षसरागली रक्षिसलु समर्थरल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. iha = now; aahave mayaa apakR^iSTam = in battle, by me, easily hauled [on ground]; tam kR^ipaNam = that, villain; traatum = to redeem; devaaH na shaktaaH = gods, not, capable; pishaacaa na = evil spirits, not; gandharvaa na = celestials, not; raakSasaaH na = demons, not.

अनुवादः

“Now, when I haul him easily on the ground in a battle that villain will be unredeemable either by gods, celestials, evil spirits, or by demons. [3-19-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपलभ्य शनैः सञ्ज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि ।
येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥ १२ ॥

उपलभ्य शनैः संज्ञाम् तम् मे शंसितुम् अर्हसि । येन त्वम् दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥ ३-१९-१२

‘धीरे-धीरे होशमें आकर तुम मुझे उसका नाम बताओ, जिस उद्दण्डने वनमें तुमपर बलपूर्वक आक्रमण करके तुम्हें परास्त किया है’ ॥ १२ ॥

निधानवागि चेतरिसिकॊण्डु याव दुष्टनु निनगॆ ई अरण्यदल्लि बलात्कारवागि आक्रमिसि निन्नन्नु जयिसि हीगॆ विकारगॊळिसिदवन हॆसरन्नु ननगॆ हेळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. dur viniitena = by bad, mannered one [miscreant]; yena tvam = by whom [which,] you are; vikramya vane nir jitaa = on attacking, in forest, won out - worsted; tvam shanaiH sanj~naam upalabhya = you, slowly, sensitivity, on regaining; me shamsitum arhasi = to me, to tell, apt of you.

अनुवादः

“It will be apt of you to gather your sensitivity slowly and tell me as to which miscreant attacked and worsted you in the forest.” Thus Khara spoke to Shuurpanakha. [3-19-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः ।
ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत् ॥ १३ ॥

इति भ्रातुर् वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः । ततः शूर्पणखा वाक्यम् सबाष्पम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-१९-१३

भाईका विशेषतः क्रोधमें भरे हुए भाई खरका यह वचन सुनकर शूर्पणखा नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई इस प्रकार बोली— ॥ १३ ॥

अत्यन्त क्रुद्धनाद अण्ण खरन मातन्नु केळि शूर्पणखियु कम्बनिगरॆयुत्ता इन्तॆन्दळ.॥13॥

पदच्छेदः

13. bhraatuH = brother’s; visheSataH kruddhasya = especially, of that one who is rancorous; iti vacaH shrutvaa = this kind of, words, on hearing; tataH shuurpaNakhaa = then, Shuurpanakha; sa baaSpam = with, tears; idam vaakyam abraviit = this, sentence, said.

अनुवादः

On hearing this kind of words of her brother, especially who is rancorous, then Shuurpanakha spoke these words, tearfully. [3-19-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ १४ ॥

‘भैया! वनमें दो तरुण पुरुष आये हैं, जो देखनेमें बड़े ही सुकुमार, रूपवान् और महान् बलवान् हैं । उन दोनोंके बड़े-बड़े नेत्र ऐसे जान पड़ते हैं मानो खिले हुए कमल हों । वे दोनों ही वल्कल-वस्त्र और मृगचर्म पहने हुए हैं ॥ १४ ॥

अण्णा! वनदल्लि इब्बरु तरुण पुरुषरु बन्दिरुवरु. अवरु नोडलु बहळ सुकुमाररू, रूपवन्तरू, महाबलवन्तरू आगिरुवरु, अवरिब्बर कण्णुगळु अरळिद कमलगळन्तॆ तोरुत्तवॆ. अवरिब्बरू नारुमडियन्नुट्टु मृगचर्मवन्नु धरिसिरुवरु.॥14॥

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यास्तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १५ ॥

‘फल और मूल ही उनका भोजन है । वे जितेन्द्रिय, तपस्वी और ब्रह्मचारी हैं । दोनों ही राजा दशरथके पुत्र और आपसमें भाई-भाई हैं । उनके नाम राम और लक्ष्मण हैं ॥ १५ ॥

फल-मूलगळे अवर आहारवागिदॆ. अवरु जितेन्द्रियरू, ब्रह्मचारिगळू आगिद्दारॆ. इब्बरू दशरथ महाराजन पुत्ररागिद्दु, अण्ण-तम्मन्दिरागिद्दारॆ. अवर हॆसरु राम मत्तु लक्ष्मण ऎन्दागिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

14, 15. taruNau ruupa sampannau = in adulthood, look, enriched [good-looking] sukuumaarau mahaabalau = gentle, great-mighty; puNDariika vishaala akSau = lotus like, broad, eyed; ciira kR^iSNa ajina ambarau = jute-cloths, deerskin, dressed in; phala muula ashinau = fruits, tubers, eaters [subsistent]; daantau taapasau = composed, sagacious; brahmacaariNau [dharma caariNau] = celibate [righteousness, followers of]; putrau dasharathasya = sons, of Dasharatha; raama lakshmanau = Rama, Lakshmana; bhraatarau = brothers; aastaam = are there.

अनुवादः

“Those two are in adulthood, good-looking, gentle yet greatly mighty, eyes broad like lotuses, dressed in jute-cloths and deerskin, subsistent on fruits and tubers, composed, sagacious and celibate, and they are the sons of Dasharatha, namely Rama and Lakshmana. [3-19-14,15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ ।
देवौ वा दानवावेतौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥ १६ ॥

गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जिनान्वितौ ।
देवौ वा दानवावेतौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥

गन्धर्व राज प्रतिमौ पार्थिव व्यन्जन अन्वितौ । देवौ वा दानवौ - मानुषौ - वा तौ न तर्कयितुम् उत्सहे ॥ ३-१९-१६

‘वे दो गन्धर्वराजोंके समान जान पड़ते हैं और राजोचित लक्षणोंसे सम्पन्न हैं । ये दोनों भाई देवता अथवा दानव हैं, यह मैं अनुमानसे भी नहीं जान सकती ॥ १६ ॥

अवरिब्बरू गन्धर्वराजरन्तॆ काणुत्तिद्दारॆ, राजोचित लक्षणगळिन्द सम्पन्नरागिद्दारॆ. आ इब्बरू सहोदररु देवतॆगळो, दानवरो, ऎम्बुदन्नु अनुमानदिन्दलू तिळियलागुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. gandharva raaja pratimau = gandharva [celestial,] kings, equalling; paarthiva vyanjana anvitau = kingly, aspects, having; tau = those two; devau vaa daanavau [- maanuSau -] vaa = gods, or, demons [ humans] or; tarkayitum na utsahe = to differentiate, not, I am disposed to.

अनुवादः

“Having all the aspects of kings they equal the kings of gandharva celestials, and I am ill-disposed to differentiate whether they two are gods or demons. [3-19-16]

टिप्पनी

Some mms have this daanavau demons as maanuSau, humans. While Khara, sending his demons to eliminate the brothers, says that they are just humans as at verse 22 in this chapter itself. So Shuurpanakha evasively told a lie to his brother that she could not distinguish between their own race and that of others. Khara for his part believes that neither demons nor gods can hurt his race.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ॥ १७ ॥

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाअभरण भूषिता । दृष्टा तत्र मया नारी तयोर् मध्ये सुमध्यमा ॥ ३-१९-१७

‘उन दोनोंके बीचमें एक तरुण अवस्थावाली रूपवती स्त्री भी वहाँ देखी है, जिसके शरीरका मध्यभाग बड़ा ही सुन्दर है । वह सब प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित है ॥

अवरिब्बर नडुवॆ ओर्व तरुणि रूपवति स्त्रीयन्नू अल्लि नोडिदॆ, आकॆय शरीरवु बहळ सुन्दरवागिद्दु, अनेक प्रकारद आभरणगळन्नु तॊट्टिरुवळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tatra = there; tayoH madhye = them two, between; taruNii = ripely [beauty]; ruupa sampannaa = comeliness, rich in; sarva aabharaNa bhuuSitaa = a lot of, ornaments, decorated with; * su madhyamaa* = well-waisted one - curvaceous; naarii mayaa dR^iSTaa = lady, by me, is seen.

अनुवादः

" I have seen a curvaceous lady between those two, a ripely beauty, rich in comeliness, adorned with lots of ornaments. [3-19-17]

टिप्पनी

She is baiting Khara with the beauty of Seetha. But this does not incite Khara like Ravana. She also plays the same card there with Ravana after the failure of this Khara and other brothers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यामुभाभ्यां सम्भूय प्रमदामधिकृत्य ताम् ।
इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥ १८ ॥

ताभ्याम् उभाभ्याम् संभूय प्रमदाम् अधिकृत्य ताम् । इमाम् अवस्थाम् नीता अहम् यथा अनाथा सती तथा ॥ ३-१९-१८

‘उस स्त्रीके ही कारण उन दोनोंने मिलकर मेरी एक अनाथ और कुलटा स्त्रीकी भाँति ऐसी दुर्गति की है ॥

आ स्त्रीय कारणदिन्दले अवरिब्बरू सेरि ऒब्ब अनाथ कुलटॆ स्त्रीयन्तॆ नन्न इन्तह दुर्गतियन्नु माडिरुवरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. taam pramadaam adhikR^itya = that, lady, owing to; taabhyaam ubhaabhyaam = by them, the two; sambhuuya = together; aham = I am; a naathaa satii yathaa = without, protector / husband, [insecure] female, as with; tathaa = likewise; imaam avasthaam niitaa = this sort of, situation, led into.

अनुवादः

“Owing to that woman I am led into this sort of situation, together by those two, as with an insecure female. [3-19-18]

टिप्पनी

The escapist words may be observed. She is not telling that she alone went to eat away Seetha, but she is holding Seetha responsible for all this and she is evasive to show any action of Seetha as the cause of trouble. She is simply twisting the episode towards her side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् ।
सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥ १९ ॥

तस्याः च अनृजु वृत्तायाः तयोः च हतयोर् अहम् । सफेनम् पातुम् इच्छ्हामि रुधिरम् रण मूर्धनि ॥ ३-१९-१९

‘मैं युद्धमें उस कुटिल आचारवाली स्त्रीके और उन दोनों राजकुमारोंके भी मारे जानेपर उनका फेनसहित रक्त पीना चाहती हूँ ॥ १९ ॥

युद्धदल्लि आ कुटिल आचारवुळ्ळ स्त्रीयु मत्तु अवरिब्बरू राजकुमाररु सत्तु होदाग अवर नॊरॆयिन्द कूडिद रक्तवन्नु नानु कुडियुवॆन.॥19॥

पदच्छेदः

19. aham raNa muurdhani = I, in the van, of war; an R^iju vR^ittaayaaH = not, straight, behaving one’s - guileful one’s; tasyaaH ca = her [Seetha’s]; hatayoH tayoH ca = killed, of those two [Rama , Lakshmana,] also; sa phenam rudhiram = with, froth, blood; paatum icChaami = to drink, I wish to.

अनुवादः

“Staying in the van of war I wish to drink the frothy blood of that guileful Seetha along with that of those two, Rama and Lakshmana, when they are killed in war. [3-19-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मे प्रथमः कामः कृतस्तत्र त्वया भवेत् ।
तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे ॥ २० ॥

एष मे प्रथमः कामः कृतः तत्र त्वया भवेत् । तस्याः तयोः च रुधिरम् पिबेयम् अहम् आहवे ॥ ३-१९-२०

‘रणभूमिमें उस स्त्रीका और उन पुरुषोंका भी रक्त मैं पी सकूँ—यह मेरी पहली और प्रमुख इच्छा है, जो तुम्हारे द्वारा पूर्ण की जानी चाहिये ॥ २० ॥

रणभूमियल्लि आ स्त्रीय मत्तु आ पुरुषर रक्तवन्नु कुडियुवुदु नन्न मॊदल, प्रमुख इच्छॆयागिदॆ. अदन्नु नीनु पूर्णगॊळिसबेकु.॥20॥

पदच्छेदः

20. eSa me prathamaH kaamaH = thus, my, prime, longing; tvayaa tatra kR^itaH bhavet = by you, in there [that matter,] be done, it shall be [fulfilled]; aham aahave tasyaaH = I, in war, of her [Seetha]; tayoH ca rudhiram pibeyam = two of theirs, also, blood, let me drink.

अनुवादः

“I shall drink her blood and also that of those two in war, this being my prime longing let it be fulfilled by you.” Thus wailed Shuurpanakha before her brother Khara. [3-19-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् ।
व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥ २१ ॥

इति तस्याम् ब्रुवाणायाम् चतुर् दश महाबलान् । व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसान् अंतकोपमान् ॥ ३-१९-२१

शूर्पणखाके ऐसा कहनेपर खरने कुपित होकर अत्यन्त बलवान् चौदह राक्षसोंको, जो यमराजके समान भयंकर थे, यह आदेश दिया— ॥ २१ ॥

शूर्पणखियु हीगॆ हेळिदाग खरनु कुपितनागि अत्यन्त बलिष्ठराद यमनन्तॆ भयङ्करराद हदिनाल्कु राक्षसरिगॆ हीगॆ आदेशिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tasyaam iti bruvaaNaayaam = by her, like that, while saying; kharaH kruddhaH = Khara, vengefully; mahaa balaan antaka upamaan = great, mighty ones, Terminator, similar; catur dasha raakSasaan vyaadideshaH = four, ten, [fourteen,] demons, summoned.

अनुवादः

While she is saying like that Khara vengefully summoned fourteen great mighty demons that are similar to the Terminator. [3-19-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मानुषौ शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥ २२ ॥

मानुषौ शस्त्र संपन्नौ चीर कृष्ण अजिन अंबरौ । प्रविष्टौ दण्डकारण्यम् घोरम् प्रमदया सह ॥ ३-१९-२२

‘वीरो! इस भयंकर दण्डकारण्यके भीतर चीर और काला मृगचर्म धारण किये दो शस्त्रधारी मनुष्य एक युवती स्त्रीके साथ घुस आये हैं ॥ २२ ॥

वीररे! ई भयङ्कर दण्डकारण्यदल्लि नारुमडि मत्तु कष्णमृगचर्मवन्नु धरिसिद इब्बरु शस्त्रधारि मनुष्यरु ओर्वयुवतियॊन्दिगॆ नुग्गि बन्दिरुवरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. shastra sampannau = weapons, possessors of; ciira kR^iSNa ajina ambarau = jute-cloths, black, deerskin, clothed in; maanuSau = two humans; pramadayaa saha = young woman, along with; ghoram daNDaka araNyam praviSTau = ghastly, Dandaka, forest, got into.

अनुवादः

“Wielding weapons and wearing jute-cloths and deerskin two humans have got into ghastly forest of Dandaka along with a woman of age.” Thus Khara is ordering the fourteen demons. [3-19-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ ।
इयं च भगिनी तेषां रुधिरं मम पास्यति ॥ २३ ॥

तौ हत्वा ताम् च दुर्वृत्ताम् उपावर्तितुम् अर्हथ । इयम् च रुधिरम् तेषाम् भगिनी मम पास्यति ॥ ३-१९-२३

‘तुमलोग वहाँ जाकर पहले उन दोनों पुरुषोंको मार डालो; फिर उस दुराचारिणी स्त्रीके भी प्राण ले लो । मेरी यह बहिन उन तीनोंका रक्त पीयेगी ॥ २३ ॥

नीवु अल्लिगॆ होगि मॊदलु अवरिब्बरन्नु कॊन्दु बिडि, मत्तॆ आ दुराचारिणि स्त्रीयन्नु सायिसिरि. नन्न ई तङ्गी आ मूवर रक्तवन्नु कुडियुवळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tau = them two; dur vR^ittaam taam ca = = with bad, conduct [treacherous,] her, also; hatvaa = on killing; upa aavartitum arhatha = nearby, turning back, you shall [you shall return]; mamaiyam bhaginii = my, this, sister; teSaam rudhiram paasyati = their, blood, she drinks.

अनुवादः

“You shall return to me only on killing those two and also that treacherous woman, and their blood this sister of mine will drink. [3-19-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः ।
शीघ्रं सम्पाद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा ॥ २४ ॥

मनोरथो अयम् इष्टो अस्या भगिन्या मम राक्षसाः । शीघ्रम् संपद्यताम् गत्वा तौ प्रमथ्य स्व तेजसा ॥ ३-१९-२४

‘राक्षसो! मेरी इस बहिनका यह प्रिय मनोरथ है । तुम वहाँ जाकर अपने प्रभावसे उन दोनों मनुष्योंको मार गिराओ और बहिनके इस मनोरथको शीघ्र पूरा करो ॥

राक्षसरे! इदु नन्न तङ्गिय प्रिय मनोरथवागिदॆ. नीवु अल्लिगॆ होगि निम्म प्रभावदिन्द अवरिब्बरू मनुष्यरन्नु कॊन्दुबिडि हागू तङ्गिय ई मनोरथवन्नु बेगने पूर्णगॊळिसिरि.॥24॥

पदच्छेदः

24. raakSasaaH = oh, demons; sva tejasaa = by own, vigour; tau shiighram pramathya = them two, quickly, on stamping out; asyaa mama bhaginyaa = her, my, sister’s; ayam iSTaH manaH rathaH = that, fanciful, heart’s, desire; gatvaa sam padyataam = having gone, le it be achieved.

अनुवादः

“Oh, demons, on going there swiftly stamp them out by you own vigour, thus let the fanciful hearty desire of my sister be achieved. [3-19-24]

टिप्पनी

On these 23, 24 verses Maheshvara Tiirtha says: iyam bhaginii ’this my sister’ pramathya ‘killing me’ mama rudhiram paasyati ‘my blood she drinks’ teSaam [samiipam gatvaa] to them, you nearing’ sva tejasaa shiighreNa ‘by your own valour, quickly’ tau to them Rama and Lakshmana; dur vR^ittaam Seetha of impossible, behaviour [to be followed by others]; hatvaa; hana himsaa gatyoH knowing her: because hana indicates ‘knowing also; so you know that Seetha, meaning ‘be absolved by her’ apaavartitum arhatha ‘return, you may’ to heavens, as all these demons are celestials earlier to their curse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युष्माभिर्निहतौ दृष्ट्वा तावुभौ भ्रातरौ रणे ।
इयं प्रहृष्टा मुदिता रुधिरं युधि पास्यति ॥ २५ ॥

युष्माबिः निर्हतो दृष्ट्वा तौ उभौ भ्रातौ रणे । इयम् प्रहृष्टा मुदिता रुधिरम् युधि पास्यति ॥ ३-१९-२५

‘रणभूमिमें उन दोनों भाइयोंको तुम्हारे द्वारा मारा गया देख यह हर्षसे खिल उठेगी और आनन्दमग्न होकर युद्धस्थलमें उनका रक्त पान करेगी’ ॥ २५ ॥

रणभूमियल्लि आ इब्बरु सहोदररन्नु नीवु कॊन्दुहाकिदाग इवळु हर्षगॊळ्ळुवळु मत्तु आनन्द मग्नळागि युद्धस्थळदल्लि अवर रक्तपान माडुवळु.॥25॥

पदच्छेदः

25. yuSmaabiH = by you; tau ubhau bhraatau raNe = them, two, brothers, in war; nir hataH dR^iSTvaa = flatly, finished off, on seeing; iyam pra hR^iSTaa = she, well, gladdened; yudhi = in war; muditaa = amusingly; * rudhiram paasyati* = blood, will drink.

अनुवादः

“On seeing your finishing those two brothers flatly in a war she this sister of mine will be gladdened, and then she drinks their blood in war, amusingly. [3-19-25]

टिप्पनी

This sister of mine would like to drink my blood. So you go to Rama and Lakshmana and then know that Seetha, who has an impossible behaviour. And be absolved by her for all of our sins. And then you may return. Not to Khara but their return is to heavens. The endnote may please be seen. Maheshvara Tiirtha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता इव ॥ २६ ॥

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिका यथा ॥

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसाः ते चतुर् दश । तत्र जग्मुः तया सार्धम् घना वातेरिताः यथा ॥ ३-१९-२६

खरकी ऐसी आज्ञा पाकर वे चौदहों राक्षस हवाके उड़ाये हुए बादलोंके समान विवश हो शूर्पणखाके साथ पञ्चवटीको गये ॥ २६ ॥

खरनु हीगॆ आज्ञापिसिदाग आ हदिनाल्कु राक्षसरु गाळियु हारिसिद मोडगळन्तॆ विवशरागि शूर्पणखॆय जॊतॆगॆ पञ्चवटिगॆ नडॆदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. iti = in this way; prati samaadiSTaa = ordered; te catur dasha raakSasaaH = they, four, ten - fourteen, demons; tayaa saardham = her [Shuurpanakha,] along with; vaata iiritaaH ghanaa yathaa = by gale, called [glided,] dark-clouds, as with; tatra jagmuH = there, went.

अनुवादः

In this way when Khara ordered those fourteen demons, they have gone to Panchavati along with Shuurpanakha like black-clouds glided by gales. [3-19-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥19॥