०१६ हेमन्तर्तुवर्णनम्

**Book III

Aranya Kanda - The Forest Trek**

On one day before the sunrise Rama proceeds to River Godavari for daily bath along with Seetha and Lakshmana. On the way looking at the nature around Lakshmana eulogises winter season. In doing so he casts aspersions on queen Kaikeyi, and Rama reproves it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. लक्ष्मणके द्वारा हेमन्त ऋतुका वर्णन और भरतकी प्रशंसा तथा श्रीरामका उन दोनोंके साथ गोदावरी नदीमें स्नान

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।
शरद्‍व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत ॥ १ ॥

वसतः तस्य तु सुखम् राघवस्य महात्मनः । शरद् व्यपाये हेमंतऋतुर् इष्टः प्रवर्तत ॥ ४-१६-१

महात्मा श्रीरामको उस आश्रममें रहते हुए शरद् ऋतु बीत गयी और प्रिय हेमन्तका आरम्भ हुआ ॥ १ ॥

महात्मा श्रीरामनु आ आश्रमदल्लि इरुत्ता शरदृतु कळॆदुहोगि, प्रिय हेमन्त प्रारम्भवायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaatmanaH tasya raaghavasya = noble-souled, that, Raghava’s; sukham vasataH = comfortably, while staying; sharat vyapaaye = autumn, season, on passing off; iSTaH hemanta R^ituH = pleasant, pre-winter, season; pravartate = set in.

अनुवादः

Pleasant hemantha R^itu , pre-winter season has set in after the passage of sharat R^itu, post-rainy season at Panchavati where the noble souled Rama is staying comfortably. [4-16-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कदाचित् प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ २ ॥

स कदाचित् प्रभातायाम् शर्वर्याम् रघुनंदनः । प्रययाव अभिषेकार्थम् रम्यम् गोदावरीम् नदीम् ॥ ४-१६-२

एक दिन प्रातःकाल रघुकुलनन्दन श्रीराम स्नान करनेके लिये परम रमणीय गोदावरी नदीके तटपर गये ॥ २ ॥

ऒन्दु दिन प्रातःकाल रघुनन्दन श्रीरामनु स्नान माडलु परम रमणीय गोदावरि नदी तिरक्कॆ होदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. kadaacit = on some day; saH raghu nandanaH = he Raghu’s, legatee Rama; sharvaryaam prabhaataayaam = night, when becoming day at dawn; ramyam godaavariim nadiim = to delightful, Godavari, river; abhiSeka artham prayayaava = bath, for purpose of, started.

अनुवादः

On some day when night faded into dawn Rama started for the delightful River Godavari for a bath. [4-16-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रह्वः कलशहस्तस्तु सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतोऽनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

प्रह्वः कलश हसतः तम् सीतया सह वीर्यवान् । पृष्ठतो अनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ॥ ४-१६-३

उनके छोटे भाई लक्ष्मण भी, जो बड़े ही विनीत और पराक्रमी थे, सीताके साथ-साथ हाथमें घड़ा लिये उनके पीछे-पीछे गये । जाते-जाते वे श्रीरामचन्द्रजीसे इस प्रकार बोले— ॥ ३ ॥

बहळ विनीतनू, पराक्रमियू आगिद्द अवन तम्म लक्ष्मणनू सीतॆय जॊतॆ-जॊतॆगॆ कैयल्लि बिन्दिगॆयन्नॆत्तिकॊण्डु होगुत्तिरुवाग, श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. bhraataa viiryavaan = with brother, valorous one [Lakshmana]; prahvaH = humbly; kalasha hasataH = with vessel, in hand; saumitriH = Saumitri; pR^iSThataH = at back; siitayaa saha = Seetha, along with; anuvrajan = while following; idam abraviit = this, spoke.

अनुवादः

His valorous brother Saumitri following him humbly with a handy vessel, along with Seetha, spoke this to Rama. [4-16-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।
अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ४ ॥

अयम् स कालः संप्राप्तः प्रियो यः ते प्रियंवद । अलंकृत इव आभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ४-१६-४

प्रिय वचन बोलनेवाले भैया श्रीराम! यह वही हेमन्तकाल आ पहुँचा है, जो आपको अधिक प्रिय है और जिससे यह शुभ संवत्सर अलंकृत-सा प्रतीत होता है ॥ ४ ॥

प्रियवागि मातनाडुव अण्ण! निमगॆ हॆच्चु प्रियवाद हेमन्तकालवु प्राप्तवागिदॆ. अदरिन्द ई शुभ संवत्सर अलङ्कृतवादन्तॆ कण्डु बरुत्तिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. priyam vada = oh, pleasant, conversationalist; yaH te priyaH = by which, to you, is pleasant; saH ayam kaalaH = that, this one, is the time; [samvatsrasya = of the year]; sampraaptaH = has set in; yena = by which; shubhaH samvatsaraH = propitious

• promising, year; alamkR^ita iva aabhaati = is adorned, as though, bright.

अनुवादः

“Adorned by which season the promising year will be bright, oh, pleasant conversationalist, and which season will also be pleasant to you, that hemanta season has set in. [4-16-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ ५ ॥

नीहार परुषो लोकः पृथिवी सस्य मालिनी । जलानि अनुपभोग्यानि सुभगो हव्य वाहनः ॥ ४-१६-५

‘इस ऋतुमें अधिक ठण्डक या पालेके कारण लोगोंका शरीर रूखा हो जाता है । पृथ्वीपर रबीकी खेती लहलहाने लगती है । जल अधिक शीतल होनेके कारण पीनेके योग्य नहीं रहता और आग बड़ी प्रिय लगती है ॥ ५ ॥

ई ऋतुविनल्लि हॆच्चु चळि अथवा मञ्जिनिन्द जनर शरीरगळु ऒरटागुत्तवॆ. पथ्वियु सस्यशालिनियागि नळनळिसुत्तदॆ. नीरु हॆच्चु तम्पागिरुवुदरिन्द अष्टागि उपयोगक्कॆ बरुवुदिल्ल. बॆङ्कियु मात्र ऎल्लरिगॆ प्रियवागिरुत्तदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. lokaH = world [people]; niihaara paruSaH = by dew, [bodies] harsh; pR^ithivii sasya maalinii = earth is, crops, has on it; jalaani an upabhogyaani = waters, not, enjoyable; havya vaahanaH subhagaH = oblation, carrier [the fire,] delightful [warmish.]

अनुवादः

“These days the dew is harsh to the bodies of people, earth is overlaid with crops, water is unenjoyable, but fire is delightful. [4-16-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ ६ ॥

नव आग्रयण पूजाभिर् अभ्यर्च्य पितृ देवताः । कृत आग्रयणकाः काले सन्तो विगत कल्मषाः ॥ ४-१६-६

‘नवसस्येष्टि’ कर्मके अनुष्ठानकी इस वेलामें नूतन अन्न ग्रहण करनेके लिये की गयी आग्रयणकर्मरूप पूजाओंद्वारा देवताओं तथा पितरोंको संतुष्ट करके उक्त आग्रयणकर्मका सम्पादन करनेवाले सत्पुरुष निष्पाप हो गये हैं ॥ ६ ॥

ई हेमन्त ऋतुविनल्लि सत्पुरुषरु नवाग्रयण (हॊसधान्यदिन्द) पूजॆयिन्द पितृगळन्नू देवतॆगळन्नू तृप्तिपडिसि पापरहितरागुत्तारॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. santaH = righteous persons; nava aagrayaNa puujaabhiH = in new [northern,] solstice, with worships; pitR^i devataaH = ancestral, deities [manes]; abhyarcya = having appeased; kaale kR^ita aagrayaNakaaH = in time, performing, solstitial rituals; vigata kalmaSaaH = becoming free of, evils.

अनुवादः

“On appeasing manes with worships during northern solstice and even on performing solstitial rituals in time, the righteous people are becoming free from evils. [4-16-6]

टिप्पनी

The ritual agraayaNa is a havis , oblation performed after the arrival of harvest at home from fields and before the start of its usage. Usually this is the time of Makara Sankranti, the starting day of northern solstice. na anviShTa aagraayaNe na aahitaagni navasya ashniiyaat vriihiinaam yavaanaam shyaamakaanaam iti agra paakasya yajeta – aapasthamba suutra

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राज्यकामा जनपदाः सम्पन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥ ७ ॥

प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतर गो रसाः । विचरन्ति महीपाला यात्र अर्थम् विजिगीषवः ॥ ४-१६-७

‘इस ऋतुमें प्रायः सभी जनपदोंके निवासियोंकी अन्नप्राप्तिविषयक कामनाएँ प्रचुररूपसे पूर्ण हो जाती हैं । गोरसकी भी बहुतायत होती है तथा विजयकी इच्छा रखनेवाले भूपालगण युद्ध-यात्राके लिये विचरते रहते हैं ॥

ई ऋतुविनल्लि ऎल्ल देवतॆगळ अन्नप्राप्ति विषयक कामनॆगळु साकष्टु पूर्णवागुत्तवॆ. हालु-मॊसरु-बॆण्णॆ-तुप्पगळु समृद्धवागुत्तवॆ. विजयद इच्छॆयुळ्ळ राजरु युद्धक्कागि सञ्चरिसुत्तिरुत्तारॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. sampanna tara go rasaaH = affluent, higher, with cows, dairy; jana padaaH = rural, areas villagers; praajya kaamaa = ample, desires [self-satisfied]; mahii paalaa = earth, rulers kings; vi jigiiSavaH = wishing to vanquish [other kings]; yaatra artham = campaigns, for the purposes of; vicaranti = making moves.

अनुवादः

“Amply fulfilled are the desires of the villagers with the affluence of milch cows and dairy, and the vanquishing kings are make moves for the purposes of their further vanquishes. [4-16-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ ८ ॥

सेवमाने दृढम् सूर्ये दिशम् अन्तक सेविताम् । विहीन तिलका इव स्त्री न उत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ ४-१६-८

‘सूर्यदेव इन दिनों यमसेवित दक्षिण दिशाका दृढ़तापूर्वक सेवन करने लगे हैं । इसलिये उत्तरदिशा सिंदूरविन्दुसे वञ्चित हुई नारीकी भाँति सुशोभित या प्रकाशित नहीं हो रही है ॥ ८ ॥

ई ऋतुगळल्लि सूर्यनु यमनिगॆ सेरिद दक्षिण दिक्कन्नु दृढवागि आश्रयिसुत्तानॆ. (आग दक्षिणायण इरुत्तदॆ.) हणॆयल्लि तिलकविल्लद हॆङ्गसिनन्तॆ उत्तर दिक्कु कान्तिविहीनवागिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. suurye = by sun; antaka sevitaam disham = by time-god, attended by, direction [namely south]; dR^iDham sevamaane = steadfastly, while attending; uttaraa dik = in northern, direction; vihiina tilakaa strii iva = lost, Tilaka [vermilion mark on fore head,] woman, like; na prakaashate = not, brilliant.

अनुवादः

“While the sun is steadfastly attending the direction of Time-god Yama, namely southern horizon, the northern direction is not brilliant like a woman who lost the vermilion mark on her forehead. [4-16-8]

टिप्पनी

The tilaka is the vermilion mark of sindur , vermilion-red powder specially made out of turmeric and limejuice and other ingredients and called as kunkuma . This is sacred and used in daily worships and applied as a mark on forehead at a place where the Third Eye, j~naana netra is said to exist. For the women this mark is for their glorification of womanhood by virtue of the existence of her husband. Should she become a widow this mark is made no more and her face will become dullish for she is without a husband. So also the sun is such a mark on the forehead of the woman called horizon. Without him no quarters glitter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ ९ ॥

प्रकृत्या हिम कोश आढ्यो दूर सूर्याः च सांप्रतम् । यथार्थ नामा सुव्यक्तम् हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ ४-१६-९

‘हिमालयपर्वत तो स्वभावसे ही घनीभूत हिमके खजानेसे भरा-पूरा होता है, परंतु इस समय सूर्यदेव भी दक्षिणायनमें चले जानेके कारण उससे दूर हो गये हैं; अतः अब अधिक हिमके संचयसे सम्पन्न होकर हिमवान् गिरि स्पष्ट ही अपने नामको सार्थक कर रहा है ॥ ९ ॥

स्वभावदिन्दले हिमगड्डॆगळिन्द समृद्धवागिरुव हिमवन्तनु दक्षिणायनदल्लि सूर्यनु बहळ दूरदल्लिरुवुदरिन्द अन्वर्थ नामवन्ने हॊन्दिरुवनॆम्बुदु स्पष्टवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. prakR^ityaa = by nature; hima kosha aaDhyaH = snow, depository, full of which is known to be the full depository of snow - Himalayas; saampratam = presently; duura suuryaaH ca = distanced, from sun; himavaan giriH = Himalayan, mountains; himavaan = is snowy; su vyaktam = very, obviously; yathaartha naamaa = true to it, name.

अनुवादः

“By their very nature Himalayas are the depositories of snow, and presently distanced from the sun they are very obviously snowy true to their name. [4-16-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥ १० ॥

अत्यन्त सुखसञ्चारामध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभगादित्याश्चायासलिलदुर्भगाः ॥

अत्यन्त सुख संचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । दिवसाः सुभग आदित्याअः छ्हाया सलिल दुर्भगाः ॥ ४-१६-१०

‘मध्याह्नकालमें धूपका स्पर्श होनेसे हेमन्तके सुखमय दिन अत्यन्त सुखसे इधर-उधर विचरनेके योग्य होते हैं । इन दिनों सुसेव्य होनेके कारण सूर्यदेव सौभाग्यशाली जान पड़ते हैं और सेवनके योग्य न होनेके कारण छाँह तथा जल अभागे प्रतीत होते हैं ॥

मध्याह्नकालदल्लि बिसिलिन स्पर्शवागुवाग हेमन्तद सुखमय हगलु तिरुगाडलु योग्यवागिरुत्तदॆ. ई दिनगळल्लि सुसेव्यवादद्दरिन्द सूर्यनु सौभाग्यशालि अनिसुत्तदॆ मत्तु सेविसलु योग्यवाद नॆरळु मत्तु नीरु अदष्टहीनवागुत्तदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. madhyaahne sparshataH sukhaaH = in midday, by way of touch, will be comfortable; atyanta sukha samcaaraa = very much, comfortable, for rambling; divasaaH = day times; subhaga aadityaaaH = are with genial, sun; Chaayaa salila = shades, waters; dur bhagaaH = are not, genial.

अनुवादः

“By the way of touch the mid days are comfortable and in these days the daytime is very much comfortable for sauntering, thus the sun in daytimes is genial and ungenial are the shades and waters. [4-16-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृदुसूर्याः सुनीहाराः पटुशीताः समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ ११ ॥

मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥

मृदु सूर्याः सनीहाराः पटु शीताः समारुताः । शून्य अरण्या हिम ध्वस्ता दिवसा भान्ति सांप्रतम् ॥ ४-१६-११

‘आजकलके दिन ऐसे हैं कि सूर्यकी किरणोंका स्पर्श कोमल (प्रिय) जान पड़ता है । कुहासे अधिक पड़ते हैं । सरदी सबल होती है, कड़ाकेका जाड़ा पड़ने लगता है । साथ ही ठण्डी हवा चलती रहती है । पाला पड़नेसे पत्तोंके झड़ जानेके कारण जंगल सूने दिखायी देते हैं और हिमके स्पर्शसे कमल गल जाते हैं ॥ ११ ॥

ई दिनगळल्लि सूर्यन बिसिलिन स्पर्शवु कोमल (प्रिय) अनिसुत्तदॆ. हगलु हिमाच्छादितवागिरुत्तदॆ, प्रबलवाद चळियिन्द कूडिरुत्तवॆ. जॊतॆगॆ शीतगाळियू बीसुत्तिरुत्तदॆ. हिमदिन्द ऎलॆगळु उदुरिहोगि अरण्यगळु शून्यवागि तोरुत्तवॆ हागू हिमस्पर्शदिन्द कमलगळु करगिहोगुत्तवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. saampratam = presently; hima dhvastaa = by snow, overwhelmed; divasaa = day times; mR^idu suuryaaH = are with soft, sun; sa niihaaraaH = with, mist; * paTu shiitaaH* = bitterly, cold; sa maarutaaH = with, [wintry] breezes; shuunya araNyaa = bleak, forests; bhaanti = shining forth.

अनुवादः

“Overwhelmed by snow presently the noontimes are with soft sun, with bitter cold, with mists and wintry breezes, and with them the forests too are bleak in their sheen. [4-16-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।
शीतवृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ १२ ॥

निवृत्त आकाश शयनाः पुष्यनीता हिम अरुणाः । शीता वृद्धतर आयामः त्रि यामा यान्ति सांप्रतम् ॥ ४-१६-१२

‘इस हेमन्तकालमें रातें बड़ी होने लगती हैं । इनमें सरदी बहुत बढ़ जाती है । खुले आकाशमें कोई नहीं सोते हैं । पौषमासकी ये रातें हिमपातके कारण धूसर प्रतीत होती हैं ॥ १२ ॥

ई हेमन्त ऋतुविनल्लि रात्रिगळु दीर्घवागिरुत्तदॆ. इदरल्लि चळि हॆच्चिरुत्तदॆ. बयलिनल्लि यारू मलगुवुदिल्ल. पौषमासद ई रात्रिगळु मञ्जिनिन्दागि मङ्कागिहोगुत्तवॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. saampratam = presently; nivR^itta aakaasha shayanaaH = precluded is, [under] sky, reclining; puSya niitaa = Pushya constellation [in Cancer,] led by; hima aruNaaH = fog, brownish-grey; shiitaa = chilly; vR^iddha tara aayaamaH = prolonged, much, lengths [of nights]; tri yaamaa yaanti = three, three watches, slipping away.

अनुवादः

“Precluded is the reclining under open sky as the nights are led by the Pushya constellation, they will now be with brownish-grey fog and chilly, and prolonged are the lengths of nights whereby the three watches of night will be quickly slipping away.

टिप्पनी

The three yaamaa-s or praharaH-s, are three hours or three watches, where each *

yaama*, is three hours. The commentators said that nivR^itta aakaasha shayanaa : precluded

are troubles to those that are reclining in heavens i.e., divine beings; vR^iddha tara tri yaamaa

prolonged are the nightly activities of demons. puSya aaniitaa , where puSya also means Kali, the doom, and the demons are brining it up. Thus Lakshmana is said to have reminded Rama about the purpose of his incarnation, where the gods are precluded from a restful reclining, the nightly activities of demons are on the increase, and the demons are bringing doom time, so Rama has to quicken their eradication.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः ।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ १३ ॥

रवि संक्रान्त सौभाग्यः तुषार अरुण मण्डलः । निःश्वास अन्ध इव आदर्शाः चंद्रमा न प्रकाशते ॥ ४-१६-१३

‘हेमन्तकालमें चन्द्रमाका सौभाग्य सूर्यदेवमें चला गया है (चन्द्रमा सरदीके कारण असेव्य और सूर्य मन्दरश्मि होनेके कारण सेव्य हो गये हैं) । चन्द्रमण्डल हिमकणोंसे आच्छन्न होकर धूमिल जान पड़ता है; अतः चन्द्रदेव निःश्वासवायुसे मलिन हुए दर्पणकी भाँति प्रकाशित नहीं हो रहे हैं ॥ १३ ॥

हेमन्त कालदल्लि चन्द्रन सौभाग्य सूर्यनल्लि सेरिहोगुत्तदॆ. चन्द्रनु हिमकणगळिन्द आवरिसि धूसरवागि काणुत्तानॆ. आद्दरिन्द चन्द्रनु उसुरिनिन्द मसुकाद कन्नडियन्तॆ प्रकाशिसुवुदिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. ravi samkraanta saubhaagyaH = by sun, transgressed, is the destiny [of moon]; tuSaara aruNa maNDalaH = fog, flush, sphere; niHshvaasa andha iva aadarshaaH = by suspire, blinded, like, mirror; candramaa na prakaashate = moon, not, lustrous.

अनुवादः

“Transgressed is the destiny of moon by the sun as moon lost the chance of keeping people happy with his lustrousness in these days, thus the lustreless moon remained in a blushing sphere with fog, just like a mirror blinded by the fog of a suspire. [4-16-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न च शोभते ॥ १४ ॥

ज्योत्स्ना तुषार मलिना पौर्णमास्याम् न राजते । सीता इव च आतप श्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ ४-१६-१४

‘इन दिनों पूर्णिमाकी चाँदनी रात भी तुहिन-बिन्दुओंसे मलिन दिखायी देती है—प्रकाशित नहीं होती है । ठीक उसी तरह, जैसे सीता अधिक धूप लगनेसे साँवली-सी दीखती है—पूर्ववत् शोभा नहीं पाती ॥ १४ ॥

ई दिनगळल्लि पूर्णिमॆय बॆळदिङ्गळ रात्रियु मञ्जुबिन्दुगळिन्द मलिनवागि काणुत्तदॆ, प्रकाशितवागुवुदिल्ल. सीतॆयु हॆच्चुबिसिलिनिन्द श्यामलवागि काणुवन्तॆ, हिन्दिनन्तॆ शोभिसुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. paurNamaasyaam = on full moon day; tuSaara malinaa = by mist, blemished; jyotsnaa na raajate = moonlight, not, shiny; aatapa shyaamaa = by sun heat, blackened - swarthy; siitaa iva lakSyate = Seetha, like, appearing; na tu shobhate = not, but, bright.

अनुवादः

“Even on a full moon day the moonlight is unbright blemished by mist, and it is appearing like brightly Seetha becoming swarthy by sun’s heat, but not brightly. [4-16-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ १५ ॥

प्रकृत्या शीतल स्पर्शो हिम विद्धाः च सांप्रतम् । प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्वि गुण शीतलः ॥ ४-१६-१५

‘स्वभावसे ही जिसका स्पर्श शीतल है, वह पछुआ हवा इस समय हिमकणोंसे व्याप्त हो जानेके कारण दूनी सरदी लेकर बड़े वेगसे बह रही है ॥ १५ ॥

स्वाभाविकवागिये शीतल स्पर्शवागुव गाळियु ई समय हिमद बडितदिन्द ऎरडुपट्टु शीतलवागि वेगदिन्द बीसुत्ता इरुत्तदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. prakR^ityaa shiitala sparshaH = by nature, cool, for touch; saampratam = presently; hima viddhaaH = by snow, marred [charged with]; pashcimaH vaayuH = western, breeze; kale [kalyam] dviguNa shiitalaH = in time [in early hours,] twofold, chilly; pravaati = wafting.

अनुवादः

“The western breeze by itself will be cool to touch, but presently charged with snow it is wafting doubly chilly in the early hours. [4-16-15]

टिप्पनी

The vernal breeze will be cool by its nature and so is the Omnipotent. Now the snowy dew enriches the breeze’s coolness. So also the Omnipotent, namely Rama, is doubly cool by the coolness of the prayers of divinities and the sages as well. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ १६ ॥

बाष्प च्छ्हन्नानि अरण्यानि यव गोधूमवंति च । शोभन्ते अभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौन्च सारसैः ॥ ४-१६-१६

‘जौ और गेहूँके खेतोंसे युक्त ये बहुसंख्यक वन भापसे ढँके हुए हैं तथा क्रौञ्च और सारस इनमें कलरव कर रहे हैं । सूर्योदयकालमें इन वनोंकी बड़ी शोभा हो रही है ॥ १६ ॥

यव मत्तु गोदिय हॊलगळिन्द कूडिद अनेक वनगळु मञ्जुमुसुकिद्दु, क्रौञ्च हागू सारस पक्षिगळु इवुगळल्लि कलरव माडुत्ता इरुत्तदॆ. सूर्योदय कालदल्लि ई वनवु बहळ शोभिसुत्ता इदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. baaSpa cChannaani araNyaani = dew, covered,, forests; yava godhuumavanti ca = having barley, wheat, also; shobhante abhyudite suurye = glistening, at rise of, sun; nadadbhiH kraunca saarasaiH = callings, of krauncha, saarasa [waterfowls.]

अनुवादः

“Covered with the dew the forests that already covered with crop fields of barley and wheat are beaming forth, together with the callings of waterfowls, at the rise of the sun. [4-16-16]

टिप्पनी

The sun now risen is Rama. The word baaSpa also means tears. The fertile lands are shedding tears in fear of Ravana. Again baaSpaH is vapour that spreads. Rama’s benevolence is spreading like vapour. The forests are with full crops. The lands are full with asceticism and Vedic practices to receive the mercy of Rama. The birds’ callings are the echoing of Vedic sonority. Govindaraja. The yava grains are not exactly western barley grains as usually shown in lexicons. It is called locally as jov dhaan and is used in fire oblations, . It is a dietary prescription to diabetics nowadays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोभन्ते किञ्चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ १७ ॥

खर्जूर पुष्प आकृतिभिः शिरोभिः पूर्ण तण्डुलैः । शोभन्ते किंचिद् आलंबाः शालयः कनक प्रभाः ॥ ४-१६-१७

‘ये सुनहरे रंगके जड़हन धान खजूरके फूलके-से आकारवाली बालोंसे, जिनमें चावल भरे हुए हैं, कुछ लटक गये हैं । इन बालोंके कारण इनकी बड़ी शोभा होती है ॥ १७ ॥

सुवर्णकान्तियिन्द कूडिरुव मागिरुव ई बत्तद ससिगळु खर्जूरद हूविन आकारवुळ्ळ अक्किय काळुगळिन्द तुम्बिद बत्तद तॆनॆगळन्नु शिरस्सिनल्लि धरिसि,अदर भारदिन्द स्वल्प बागि बहळ शोभिसुत्तिद.॥17॥

पदच्छेदः

17. kanaka prabhaaH shaalayaH = golden, in lustre, paddy fields; kharjuura puSpa aakR^itibhiH = date-fruit, flowers, in shape; puurNa taNDulaiH = full with, grain; shirobhiH = at heads corn cobs; kimcit aalambaaH = a little, bent down; shobhante = gleaming forth.

अनुवादः

“The paddy crops in fields are gleaming forth with golden lustre, and their heads full with grain and a little bent down are shapely like the flowers of date-fruit. [4-16-17]

टिप्पनी

The heads of crops are a little bent down by weight of corn, like the heads of sages who bow down with the weight of knowledge before the Absolute. Thus their age-old golden hair is gleaming at the first rays of sun. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ १८ ॥

मयूखैः उपसर्पद्भिः हिम नीहार संवृतैः । दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशांक इव लक्ष्यते ॥ ४-१६-१८

‘कुहासेसे ढकी और फैलती हुई किरणोंसे उपलक्षित होनेवाले दूरोदित सूर्य चन्द्रमाके समान दिखायी देते हैं ॥ १८ ॥

मञ्जु मुसुकिद किरणगळन्नु हॊरसूसुत्ता दूरदल्लि उदयिसुव सूर्यनु चन्द्रनन्तॆ काणुत्तिद्दानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. hima niihaara samvR^itaiH = with snowy, mist, besieging; upasarpadbhiH mayuukhaiH = though spreading around, are sunbeams; suuryaH duuram abhyuditaH = sun, distantly, [up on sky,] came up; shashaanka iva lakSyate = moon, to be, appearing to be.

अनुवादः

“Though he came up long back, and though his beams are spreading around, besieged by snowy mist the sun is appearing as moon. [4-16-18]

टिप्पनी

The sun again is Rama. ‘Though you have risen in the vast of forests long back and avowed to eradicate demons, has your radiance decreased like the vernal sun, while the demons are still radiant by their activities…’ is the question of Lakshmana. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥ १९ ॥

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥

अग्राह्य वीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । संरक्तः किंचिद् आपाण्डुः आतपः शोभते क्षितौ ॥ ४-१६-१९

‘इस समय अधिक लाल और कुछ-कुछ श्वेत, पीत वर्णकी धूप पृथ्वीपर फैलकर शोभा पा रही है । पूर्वाह्णकालमें तो कुछ इसका बल जान ही नहीं पड़ता है, परंतु मध्याह्नकालमें इसके स्पर्शसे सुखका अनुभव होता है ॥

आग हॆच्चु कॆम्पु मत्तु स्वल्प-स्वल्प बिळि हळदि वर्णद बिसिलु भूमियल्लि हरडि शोभिसुत्तिदॆ. बॆळिग्गॆ इदर बल तिळियदिद्दरू मध्याह्नद बिसिलिन स्पर्शदिन्द सुखद अनुभववागुत्तदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. puurvaahNe a graahya viiryaH = in mornings, not, usurped / inappreciable, valour [warmth of sun]; madhyaahne sparshataH sukhaH = at noontime, for touch, comfortable; samraktaH kimcit aapaaNDuH = reddish, a little, palish; kSitau aatapaH shobhate = on earth, sun-warmth, radiating.

अनुवादः

Inappreciable is the warmth of sun in the mornings, but comfortable for touch at noontimes, since the reddish but a little palish sunshine is radiating on earth. [4-16-19]

टिप्पनी

The warmth of the sun is his valour which is usurped by the snowy mist. Rama’s valour is usurped or inappreciable by his taciturnity. Then Lakshmana is deemed to have said, ‘The demons are dominating the nature with their cold-blooded activities like coldish snow, oh, Rama, sustaining them with kind of cool profile of yours is inapt of you…’ Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ २० ॥

अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्ट तरुमातपा ॥

अवश्याय निपातेन किंचित् प्रक्लिन्न शाद्वला । वनानाम् शोभते भूमिर् निविष्ट तरुण आतपा ॥ ४-१६-२०

‘ओसकी बूँदें पड़नेसे जहाँकी घासें कुछ-कुछ भीगी हुई जान पड़ती हैं, वह वनभूमि नवोदित सूर्यकी धूपका प्रवेश होनेसे अद्भुत शोभा पा रही है ॥ २० ॥

मञ्जिन हनिगळु बिद्दिद्दरिन्द इल्लिय हुल्लु स्वल्प ऒद्दॆयादन्तॆ काणुत्तदॆ. आ वन भूमिय नवोदित सूर्यन बिसिलिन प्रवेशदिन्द अद्भुतवागि शोभिसुत्तदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. avashyaaya nipaatena = by dewdrops, falling; kimcit praklinna shaadvalaa = a little, moistened, are pasturelands; niviSTa taruNa aatapaa = radiance, tender, sun-warmth; vanaanaam bhuumiH shobhate = of forests, lands, are enlivened.

अनुवादः

“The pasturelands are a little moistened with the fall of dewdrops, but the fields of forest are enlivened by the radiance of tender sun’s warmth. [4-16-20]

टिप्पनी

The pastureland are like the serene sages who are wetting their faces with droplets of merciful tears by the activities of the demons. And now the warmth of the tender sun / valour of Rama, is radiating on the countenances of pasturelands/sages which will be furious henceforth. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्पृशन् सुविपुलं शीतमुदकं द्विरदः सुखम् ।
अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥ २१ ॥

स्पृशन् तु सुविपुलम् शीतम् उदकम् द्विरदः सुखम् । अत्यन्त तृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥ ४-१६-२१

‘यह जंगली हाथी बहुत प्यासा हुआ है । यह सुखपूर्वक प्यास बुझानेके लिये अत्यन्त शीतल जलका स्पर्श तो करता है, किंतु उसकी ठंडक असह्य होनेके कारण अपनी सूँड़को तुरंत ही सिकोड़ लेता है ॥ २१ ॥

ई काडानॆयु बहळ बायारिद्दु, सुखवागि बायारिकॆयन्नु तणिसलु अत्यन्त तण्णनॆय नीरन्नु स्पर्शिसुत्तले, अदर कॊरॆत असह्यवाद्दरिन्द सॊण्डिलन्नु हिन्दक्कॆ ऎळॆदुकॊळ्ळुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. atyanta tR^iSitaH = intensely, thirsty; vanyaH dviradaH = forest, elephant; su vipulam = with very, broad [trunk]; [or, suvimalam = very clear water]; shiitam udakam sukham spR^ishan = cold, water, easily, on touching; karam prati samharate = trunk, in turn, backs away [taking back.]

अनुवादः

“On easily touching very clear and cold water with its very broad trunk that intensely thirsty wild elephant is backing away its trunk for the water is that cold. [4-16-21]

टिप्पनी

Gods are withdrawing to touch pleasurable items that are usually enjoyable to them, fearing Ravana. Govindaraja

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥ २२ ॥

एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः । न अवगाहन्ति सलिलम् अप्रगल्भा इव आवहम् ॥ ४-१६-२२

‘ये जलचर पक्षी जलके पास ही बैठे हैं; परंतु जैसे डरपोक मनुष्य युद्धभूमिमें प्रवेश नहीं करते हैं, उसी प्रकार ये पानीमें नहीं उतर रहे हैं ॥ २२ ॥

हेडि मनुष्यनु हॆदरि रणरङ्गवन्नु प्रवेशिसुवुदिल्ल. हागॆये ई जलचर पक्षिगळु नीरिन हत्तिर कुळितिद्दरू, नीरिगॆ इळियुवुदिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. samupaasiinaa = nearby sitting; ete jala caariNaH = these, water, movers; * viha gaa* = sky, going birds waterfowls; a pragalbhaa = not, courageous ones cowards; aavaham iva = into battle, like; salilam na avagaahanti = water not, going in.

अनुवादः

“These waterfowls that are sitting nearby are not entering into waters like cowards not entering battlefields. [4-16-22]

टिप्पनी

The waterfowls are compared with the sages. The sages though staying nearby asceticism, like birds sitting on riverbanks, are not able to enter into its enjoyable main realm, namely samaadhi, concentration. Another way is ‘oh Rama, though you are an expert in warfare why you are backing away for a war with demons? Why not jump to it? Are you like these fearing waterfowls?’

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ २३ ॥

अवश्याय तमो नद्धा नीहार तमसा आवृताः । प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वन राजयः ॥ ४-१६-२३

‘रातमें ओसविन्दुओं और अन्धकारसे आच्छादित तथा प्रातःकाल कुहासेके अँधेरेसे ढकी हुई ये पुष्पहीन वनश्रेणियाँ सोयी हुई-सी दिखायी देती हैं ॥ २३ ॥

रात्रियल्लि मञ्जुगड्डॆगळिन्द मत्तु अन्धकारदिन्द, प्रातःकाल मञ्जिनिन्द मुच्चिहोद ई पुष्परहितवाद वनश्रेणियु मलगिरुवन्तॆ काणुत्तदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. avashyaaya tamaH naddhaa = by snowy, darkness, subdued; niihaara tamasaa aavR^itaaH = by mist, gloom, enclosed; vi puSpaa = without, flowers; vana aajayaH = forest, ranges; pra suptaa iva lakSyante = well-slept, like, appearing.

अनुवादः

“Subdued by snowy darkness, enclosed in misty gloom, and reft of flowers these forest ranges appear like those that are asleep. [4-16-23]

टिप्पनी

Mantled by darkness and dewdrops dribbling, the leaves and leaflets are crouched and look like sleeping ones. Further blanketed by the mist they are appearing as those that are sleeping covering a blanket. Flowers are not blooming like the closed eyes of a sleeper. Thus the woodlands are asleep. Govindaraja.

टिप्पनी

For those who are asleep it is a double darkness. One is the darkness of sleep, while the other is the darkness of night. They not only crouch in themselves with the inner darkness, but as they are also enfolded by the external darkness of night, they further crouch in. Maheshvara Tiirtha. By this sleep attribute, the dormant disposition of sages is made evident.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पसञ्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ २४ ॥

बाष्प संचन्न सलिला रुत विज्ञेय सारसाः । हिमाअर्द्र वालुकैः तीरैः सरितो भान्ति सांप्रतम् ॥ ४-१६-२४

‘इस समय नदियोंके जल भापसे ढके हुए हैं । इनमें विचरनेवाले सारस केवल अपने कलरवोंसे पहचाने जाते हैं तथा ये सरिताएँ भी ओससे भीगी हुई बालूवाले अपने तटोंसे ही प्रकाशमें आती हैं (जलसे नहीं) ॥ २४ ॥

ई समयदल्लि नदिगळ नीरु हबॆयिन्द मुच्चिहोगिदॆ इदरल्लि विहरिसुव सारसगळु केवल कलरवदिन्दले गुरुतिसलागुत्तदॆ. नदिगळ तीर प्रदेशदल्लिरुव मरळू कूड हिमबिद्दु ऒद्दॆयागिदॆ. ई हिमगालदल्लि नदिय स्वरूपवु हीगिरुत्तदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. saampratam = now; baaSpa samcChanna salilaa = mist, covered, waters; ruta vij~neya saarasaaH = by calling, perceptible, saarasa water birds; saritaH = rivers; hima aardra = by mist, wet; vaalukaiH tiiraiH = with sandbanks, declivities - shores; bhaanti = they glisten.

अनुवादः

“Now the rivers are imperceptible as their water is overspread with dewdrops, but their water-birds are perceptible only by their callings, thus making that river perceptible, and such rivers are now glistening with moist sandbanks and shores. [4-16-24]

टिप्पनी

By rivers the sages are denominated and they are all enshrouded by the mist called the fear of demons, and they are perceptible just by their groaning. They are unable to come out of that misty climate, as good as waterfowls dependent on rivers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद् भास्करस्य च ।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ २५ ॥

तुषार पतनात् चैव मृदुत्वात् भास्करस्य च । शैत्यात् अग अग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवत् जलम् ॥ ४-१६-२५

‘बर्फ पड़नेसे और सूर्यकी किरणोंके मन्द होनेसे अधिक सर्दीके कारण इन दिनों पर्वतके शिखरपर पड़ा हुआ जल भी प्रायः स्वादिष्ट प्रतीत होता है ॥ २५ ॥

हिमपातदिन्दलू, सूर्यन किरणगळ स्पर्शदिन्दलू, चळिय कारणदिन्दलू पर्वत शिखरदल्लिरुव नीरु प्रायशः मञ्जुगड्डॆयॊडनॆ बॆरॆतु पादरसदन्तॆ थळ थळिसुत्तिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. tuSaara patanaat caiva = snow, by fall, also thus; bhaaskarasya = of sun; * mR^idutvaat shaityaat* = softness, coldness; rasavat jalam = tasty, water; aga agrastham api [or, agaatha staham api] = on mountain, peak, even [deep down, even in wells]; praayeNa = generally; [apeyam = drinkable.]

अनुवादः

“Owing to the fall of snow, further owing to the softness and coldness of sun, the water deep down the wells is generally agreeable for drinking. [4-16-25]

टिप्पनी

This falling of the snow is indicative of the falling of demons upon sages, and sun’s softness is with the soft attitude of Rama. Tiirtha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जराजर्जरितैः पत्रैः शीर्णकेसरकर्णिकैः ।
नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ २६ ॥

‘जो पुराने पड़ जानेके कारण जर्जर हो गये हैं, जिनकी कर्णिका और केसर जीर्ण-शीर्ण हो गये हैं, ऐसे दलोंसे उपलक्षित होनेवाले कमलोंके समूह पाला पड़नेसे गल गये हैं । उनमें डंठलमात्र शेष रह गये हैं । इसीलिये उनकी शोभा नष्ट हो गयी है ॥ २६ ॥

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ २७ ॥

अस्मिन् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःख समन्वितः । तपश्चरति धर्मात्मा त्वत् भक्त्या भरतः पुरे ॥ ४-१६-२७

‘पुरुषसिंह श्रीराम! इस समय धर्मात्मा भरत आपके लिये बहुत दुःखी हैं और आपमें भक्ति रखते हुए नगरमें ही तपस्या कर रहे हैं ॥ २७ ॥

ई हिमगालदल्लि कमलगळिगॆ आकरवागिरुव सरोवरगळू सुन्दरवागि काणुत्तिल्ल. एकॆन्दरॆ ई सरोवरगळु मुदियागि बाडिहोगिरुव कमलगळिन्द कूडिवॆ. हिमपातदिन्दागि कमलगळल्लिरुव ऎसळुगळू, बीजकोशवू उदुरिहोगि केवल दण्टुगळु मात्रवे उळिदुकॊण्डिवॆ.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. kamala aakaraaH = lotus, lakes; jaraa jarjaritaiH patraiH [padmaiH] = with aged, withered, petals [lotuses]; siirNa kesara karNikaiH = with decrepit, fibrils, carpels; * naala sheSaa* = peduncles, remnant; hima dhvastaa = by cold, impaired; na bhaanti = not, glowing.

अनुवादः

“Lotus lakes are left alone with stalks of lotuses as their petals are aged and withered, decrepit are the fibrils and carpels, thus impaired by cold they are ungracious in look. [4-16-26]

टिप्पनी

When the demons destroy the lake-like hermitages and their inmates, aged and withered sages and their lotus-petal like austerities are shattered by the hostilities of demons, and the remaining hermits are just like the stalks of lotuses left behind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. asmin tu kale = during this, but, time; puruSavyaaghra = manly-tiger Rama; * harmaatmaa bharataH* = noble-souled, Bharata; duHkha samanvitaH = anguish, along with; tvat bhaktyaa = in you, with adoration; pure tapaH carati = in city, ascesis, he undertakes.

अनुवादः

“But during this time, oh, manly-tiger, ushered by anguish that virtue souled one Bharata must be practising ascesis in city with adoration to you. [4-16-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान् बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥ २८ ॥

‘वे राज्य, मान तथा नाना प्रकारके बहुसंख्यक भोगोंका परित्याग करके तपस्यामें संलग्न हैं एवं नियमित आहार करते हुए इस शीतल महीतलपर बिना विस्तरके ही शयन करते हैं ॥ २८ ॥

पुरुष सिंह श्रीरामा! ई समयदल्लि धर्मात्मा भरतनु निमगागि बहळ दुःखियागिद्दानॆ हागू निन्नल्ले भक्तियन्निरिसुत्ता नगरदल्ले असङ्ख्यभोगगळन्नु परित्याग माडि तपस्सिनल्लि संलग्ननागिद्दानॆ हागू नियमित आहारदिन्द ई शीतल नॆलदल्लि हासिगॆयिल्लदॆये मलगिरुत्तानॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. raajyam ca maanam = kingdom, as well, pride; vividhaan bahuun bhogaan ca= pleasures, varied, various ones, also; tyaktvaa = on forsaking; tapasvii = in self-denial; niyata aahaaraH = regulated, in food; shiite mahii tale shete = chilly, on earth’s, surface, sleeping.

अनुवादः

“On forsaking kingdom and pride of becoming the king of Ayodhya as well, and varied and various pleasures too, he is in self-denial, and with his food regulated he sleeps on chilly surface of earth. [4-16-28]

टिप्पनी

So far Lakshmana spoke about spring season indicating the sufferings of saints and sages by the chill and icy effects of demons indirectly. Now his broodings are turning to Bharata, for Bharata is avowed to self-immolate if Rama were not to come after a fixed time, and Rama is lingering here.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ २९ ॥

सोऽपि वेलाम् इमाम् नूनम् अभिषेक अर्थम् उद्यतः । वृतः प्रकृतिभिर् नित्यम् प्रयाति सरयूम् नदीम् ॥ ४-१६-२९

‘निश्चय ही भरत भी इसी बेलामें स्नानके लिये उद्यत हो मन्त्री एवं प्रजाजनोंके साथ प्रतिदिन सरयू नदीके तटपर जाते होंगे ॥ २९ ॥

निश्चयवागि भरतनू ई समयदल्लि स्नानक्कागि उद्युक्तनागि मन्त्रि हागू प्रजाजनरॊन्दिगॆ प्रतिदिन सरयू नदिय तीरक्कॆ होगुत्ता इरबहुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH api = he, even; imaam velaam = at this, time; abhiSeka artham udyataH = taking bath, for the purpose of, got up; nityam = always; prakR^itibhiH vR^itaH = by ministers, surrounded; sarayuum nadiim prayaati = to Sarayu, river, he proceeds; nuunam = definitely.

अनुवादः

“Even he might always be getting up at this time of the day and proceeding to River Sarayu for a bath surrounded by ministers, definite is that. [4-16-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः ।
कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ ३० ॥

अत्यन्त सुख संवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । कथम् तु अपर रात्रेषु सरयूम् अवगाहते ॥ ४-१६-३०

‘अत्यन्त सुखमें पले हुए सुकुमार भरत जाड़ेका कष्ट सहते हुए रातके पिछले पहरमें कैसे सरयूजीके जलमें डुबकी लगाते होंगे ॥ ३० ॥

अत्यन्त सुखदल्लि बॆळॆदिरुव सुकुवार भरतनु चळिय कष्टवन्नु सहिसुत्ता रात्रिय मूरनॆय जावदल्लि सरयू नदियल्लि हेगॆ मुळुगुवनॊ.॥30॥

पदच्छेदः

30 atyanta sukha samvR^iddhaH = very much, in comfort, he is brought up; sukumaaraH = delicate one; a para raatreSu = not, in post, of night [in small hours]; hima aarditaH sarayuum = by cold, wet, in Sarayu; katham = how; avagaahate = he enters.

अनुवादः

“But how can he who is brought up in high comfort, a delicate one too, enter the cold-wet waters of River Sarayu, in these small hours. [4-16-30]

टिप्पनी

The compound atyanta sukha samvriddhaH brought up in comfort is but natural to a prince, but it is in its princely loftiness. But our father King Dasharatha has made it loftier. And you by your brotherly caring , you also looked Bharata. atyanata sukumaaraH by his feelings he is a delicate one who cannot tolerate your absence’. In other mms it is sukhochita in place of hima aardra which means one who is habituated to pleasures of a younger prince,’ but not to become a monk in these early years of his youth. So you should relieve him of his vow. This is the import of Lakshmana’s address to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेवी जितेन्द्रियः ॥ ३१ ॥
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः ।
सन्त्यज्य विविधान् सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ ३२ ॥

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान् ।
धमज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः ।
सन्त्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् । धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्री निषेधो जितेन्द्रियः ॥ ४-१६-३१ प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुः अरिन्दमः । संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यम् सर्वात्मना आश्रितः ॥ ४-१६-३२

‘जिनके नेत्र कमलदलके समान शोभा पाते हैं, जिनकी अङ्गकान्ति श्याम है और जिनके उदरका कुछ पता ही नहीं लगता है, ऐसे महान् धर्मज्ञ, सत्यवादी, लज्जाशील, जितेन्द्रिय, प्रिय वचन बोलनेवाले, मृदुल स्वभाववाले महाबाहु शत्रुदमन श्रीमान् भरतने नाना प्रकारके सुखोंको त्यागकर सर्वथा आपका ही आश्रय ग्रहण किया है ॥ ३१-३२ ॥

कमलदळदन्तॆ शोभिसुव नेत्रवुळ्ळ, अङ्गकान्तियु श्यामलवागिद्दु, तॆळुवाद उदरवुळ्ळ महान् धर्मज्ञ, सत्यवादि, लज्जाशील, जितेन्द्रिय, प्रियवचनगळन्नाडुव, मृदु स्वभाववुळ्ळ महाबाहु शत्रुदमन श्रीमान् भरतनु नाना विधद सुखगळन्नु त्यजिसि सर्वथा निन्न आश्रयवन्ने पडॆदिरुवनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. padma patra ekSaNaH = one with lotus, petal, eyes; shyaamaH = blue-black [by complexion]; shriimaan = imposing one; nir udaraH = without, stomach [slender waisted lion]; mahaan = noble one; dharma j~naH = dharma, knower of; satya vaadii ca = truth, advocate; also; hrii niSedhaH = ignominy, intolerant of; jitendriyaH = sense-restrained one; priya abhi bhaaSii = dearly, talking; madhuraH = sweetly [talking]; diirgha baahuH = long, armed one - dextrous; arindamaH = enemy-destroyer; uch as Bharata is; vividhaan bhogaan samtyajya = various, pleasures, on foregoing; sarva aatmanaa = in any way; aaryam = adorable one [you alone are]; aashritaH = devoted to.

अनुवादः

“That lotus-petal eyed one with blue-black complexion is an imposing one with lion-like waist, being the noblest he is knower of dharma thus an advocate of truth, and thus intolerant of ignominy, and as a self-restrained one he talks dearly and sweetly, and he is dextrous and an enemy-destroyer, such as he is, that Bharata on forgoing all of his various pleasures he is devoted to you, as you alone are his adorable brother. [4-16-31, 32]

टिप्पनी

Stomachless is not to say that Bharata is without a stomach but has a palm-like concave stomach, but not a potbelly to stomach the kingdom of Ayodhya that is easily usurped through his mother Kaika.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ ३३ ॥

जितः स्वर्गः तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । वनस्थम् अपि तापस्ये यः त्वाम् अनुविधीयते ॥ ४-१६-३३

‘आपके भाई महात्मा भरतने निश्चय ही स्वर्ग-लोकपर विजय प्राप्त कर ली है; क्योंकि वे भी तपस्यामें स्थित होकर आपके वनवासी जीवनका अनुसरण कर रहे हैं ॥ ३३ ॥

निन्न सहोदर महात्मा भरतनु निश्चयवागिये स्वर्गलोकद मेलॆ विजयपडॆदिरुवनु. एकॆन्दरॆ अवनू तपस्सिनल्लि स्थितनागि निन्न वनवासी जीवनवन्नु अनुसरिसुत्ता इरुवनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. yaH = he who is; vanastham api = in forests, even though; tvaam anuvidhiiyate = you, following; taapasye = in the practise of austerities; such a; tava bhraatraa = your, brother; mahaatmanaa bharatena = by great-souled, Bharata; jitaH svargaH = conquered [here, refused,] heaven.

अनुवादः

“Even though you are in forests far away from him, he is following you in the practise of austerities, and such a brother of yours, that great-souled Bharata has refused ascent to heaven. [4-16-33]

टिप्पनी

Bharata though staying in kingdom he is observing asceticism following the trend of Rama. By grief Bharata might have been dead, like King Dasharatha, and ascended to heavens. But Bharata’s going to heavens is a hindrance in getting a glimpse of Rama after return from exile. So Bharata’s refusing the heavens is said to be his conquering heavens. Lakshmana is quickening Rama’s thinking to take some action to complete his mission in eradicating the demonic atrocities and quickly return to Ayodhya, lest time slips by and Bharata may self-immolate. After these many thoughts, now Lakshmana starts to move the eye of the needle towards Kaikeyi, the root cause for all miseries.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः ॥ ३४ ॥

न पित्र्यम् अनुवर्न्तन्ते मातृकम् द्विपदा इति । ख्यातो लोक प्रवादो अयम् भरतेन अन्यथा कृतः ॥ ४-१६-३४

‘मनुष्य प्रायः माताके गुणोंका ही अनुवर्तन करते हैं पिताके नहीं; इस लौकिक उक्तिको भरतने अपने बर्तावसे मिथ्या प्रमाणित कर दिया है ॥ ३४ ॥

मनुष्यनु प्रायशः तायिय गुणगळन्ने हॊन्दुत्तानॆ, तन्दॆयदल्ल. ई लौकिक उक्तियन्नु भरतनु तन्न वर्तनॆयिन्द सुळ्ळागि माडिरुवनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. dvi padaa = two, footed, [bipeds, humans]; pitryam = father’s [nature]; na anuvarntante = will not, follow - derive; maatR^ikam = [but] mother’s [nature they follow]; iti khyaataH = thus, known as; ayam loka pra vaadaH = this, in world, well, saying [epigram]; bharatena anyathaa kR^itaH = by Bharata, otherwise, made [rendered.]

अनुवादः

" Humans do not derive father’s attitude but they take of their mothers’ is the well-know maxim in the world, but Bharata rendered it otherwise. [4-16-34]

टिप्पनी

This is a proverbial saying that humans inherit mother’s characteristics but not father’s. But Bharata renders it otherwise for he has not inherited the mean and sordid nature of Kaikeyi. This proverbial saying is still in use in all languages in India, with a little change. In Marathi it is khaanaa tashii maatii va jaatii tashii potii’ after Dr. Satya Vrat. This stems up from the Sanskrit dhanyaa pitR^i mukhii kanyaa dhanyaa maatR^i mukhaH sutaH ‘Blest is father-like daughter, blest is mother-like son.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः ।
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ ३५ ॥

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः ।
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शीनी ॥

भर्ता दशरथो यस्याः साधुः च भरतः सुतः । कथम् नु सा अम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ ४-१६-३५

‘महाराज दशरथ जिसके पति हैं और भरत-जैसा साधु जिसका पुत्र है, वह माता कैकेयी वैसी क्रूरतापूर्ण दृष्टिवाली कैसे हो गयी?’ ॥ ३५ ॥

दशरथ महाराजनु यार पतियागिरुवरो, भरतनन्तह साधुवाद पुत्र यार मगनागिरुवनो, आ मातॆ कैकेयियु क्रूरदष्टियुळ्ळवळु हेगादळु.॥35॥

पदच्छेदः

35. yasyaaH = she to whom; dasharathaH bhartaa = Dasharatha is, husband; saadhuH bharataH sutaH ca = gentle, also, Bharata, the son, also; saa ambaa = such, [our] mother; kaikeyii = Kaikeyi; taa dR^ishii kruura darshinii katham nu = that, sort of, cruel, in mien - disposition, how, indeed.

अनुवादः

“Whose husband is Dasharatha and whose son is gentle Bharata, how then can she, our mother Kaikeyi, is with this sort of cruel disposition, indeed " Thus Lakshmana spoke to Rama on their way to River Godavari. [4-16-35]

टिप्पनी

Rama uses the same wording for Kaikeyi as our middle mother’ at 3-2-19b-20

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद् वदति धार्मिके ।
परिवादं जनन्यास्तमसहन् राघवोऽब्रवीत् ॥ ३६ ॥

इति एवम् लक्ष्मणे वाक्यम् स्नेहात् वदति धर्मिके । परिवादम् जनन्यः तम् असहन् राघवो अब्रवीत् ॥ ४-१६-३६

धर्मपरायण लक्ष्मण जब स्नेहवश इस प्रकार कह रहे थे, उस समय श्रीरामचन्द्रजीसे माता कैकेयीकी निन्दा नहीं सही गयी । उन्होंने लक्ष्मणसे कहा— ॥ ३६ ॥

धर्मपरायण लक्ष्मणनु स्नेहवशदिन्द हीगॆ हेळुत्तिद्दाग श्रीरामचन्द्रनिन्द मातॆ कैकॆयिय निन्दॆयन्नु सहिसलागलिल्ल. अवनु लक्ष्मणनल्लि हेळीदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. dharmike lakSmaNe snehaat = by upright, by Lakshmana, out of fondness [to Rama and Seetha]; iti evam vaakyam vadati = this, way, sentences, while saying; raaghavaH jananyaH = Raghava, about mother; tam pari vaadam = against, telling [slanderous talking]; a sahahan = not, tolerating; abraviit = spoke.

अनुवादः

When that upright Lakshmana is speaking those words that way out of his fondness towards Rama, Raghava spoke to Lakshmana, intolerant of that slanderous talk about their mother. [4-16-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कदाचन ।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ ३७ ॥

न ते अम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन । ताम् एव इक्ष्वाकु नाथस्य भरतस्य कथाम् कुरु ॥ ४-१६-३७

‘तात! तुम्हें मझली माता कैकेयीकी कभी निन्दा नहीं करनी चाहिये । (यदि कुछ कहना हो तो) पहलेकी भाँति इक्ष्वाकुवंशके स्वामी भरतकी ही चर्चा करो ॥ ३७ ॥

तम्मा! नीनु मातॆ कैकेयियन्नु ऎन्दू निन्दिसबारदु. (एनादरू हेळुवुदिद्दरॆ) मॊदलिनन्तॆ इक्षाक्षुवंशी भरतन कुरितु मातनाडु.॥37॥

पदच्छेदः

37. taata = oh, dear Lakshmana; madhyamaa ambaa = middle [second, another,] mother; kathamcana = in any way; te na garhitavyaa = by you, not, deplorable; ikSvaaku naathasya bharatasya = Ikshvaku-s, king, Bharata’s; taam kathaam eva kuru = those, stories [topics,] alone, you make [you tell.]

अनुवादः

“In any way, dear Lakshmana, you are not supposed to deplore another mother of ours, but you go on telling the topics of Bharata, the king of Ikshvaku-s. [4-16-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निश्चितैव हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।
भरतस्नेहसन्तप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ ३८ ॥

निश्चिता एव हि मे बुद्धिः वन वासे दृढ व्रता । भरत स्नेह संतप्ता बालिशी क्रियते पुनः ॥ ४-१६-३८

‘यद्यपि मेरी बुद्धि दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करते हुए वनमें रहनेका अटल निश्चय कर चुकी है, तथापि भरतके स्नेहसे संतप्त होकर पुनः चञ्चल हो उठती है ॥

नन्न बुद्धियु दृढवागि व्रतवन्नु पालिसुत्ता वनदल्ले इरुव अचल निश्चय माडिद्दरू भरतन स्नेहदिन्द सन्तप्तनागि पुनः चञ्चलवागुत्तदॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. *me buddhiH nishcitaa eva hi *= my, mind, set upon, that way, indeed; vana vaase dR^iDha vrataa = in forest, dwelling, firmly, avowed; [api = even then]; bharata sneha samtaptaa = for Bharata’s, fellowship, well, burning [yearning for]; punaH baalishii kriyate = again, boyishness [fascination,] is made [recurs.]

अनुवादः

“My mind is indeed set to dwell only in forest, and it is firmly avowed, but while yearning for Bharata’s fellowship my fascination to reunite with him is recurring again. [4-16-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।
हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च ॥ ३९ ॥

संस्मरामि अस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च । हृद्यानि अमृत कल्पानि मनः प्रह्लादानि च ॥ ४-१६-३९

‘मुझे भरतकी वे परम प्रिय, मधुर, मनको भानेवाली और अमृतके समान हृदयको आह्लाद प्रदान करनेवाली बातें याद आ रही हैं ॥ ३९ ॥

भरतन परमप्रिय मधुर मनस्सन्नु सूरॆगॊळ्ळुव अमृतदन्तॆ हृदयक्कॆ आह्लादवन्नुण्टुमाडुव मातुगळु ननगॆ नॆनपागुत्ता इदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. priyaaNi madhuraaNi hR^idyaani amR^ita kalpaani = genial, sweet, heartily, ambrosia, equal to [ambrosial]; manaH prahlaadaani ca = heart, gladdening [heartening words]; asya vaakyaani = his, words; samsmaraami = I an reminiscing.

अनुवादः

“I reminisce his words well, that are genial, sweet, heartily, ambrosial and that will gladden the heart. [4-16-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा ह्यहं समेष्यामि भरतेन महात्मना ।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन ॥ ४० ॥

कदा हि अहम् समेष्यामि भरतेन महात्मना । शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनंदन ॥ ४-१६-४०

‘रघुकुलनन्दन लक्ष्मण! कब वह दिन आयेगा, जब मैं तुम्हारे साथ चलकर महात्मा भरत और वीरवर शत्रुघ्नसे मिलूँगा’ ॥ ४० ॥

रघुकुलनन्दन लक्ष्मण! नानु निन्नॊन्दिगॆ होगि महात्मा भरत मत्तु शत्रुघ्नरन्नु ऎन्दु भॆट्टियागुवॆनो? आ दिन ऎन्दु बरुवुदॊ.॥40॥

पदच्छेदः

40. raghu nandana = oh, Lakshmana; aham mahaatmanaa bharatena = I, with great-souled, Bharata; viireNa shatrughnena = with valorous, Shatrughna; tvayaa ca = with you [Lakshmana,] also; kadaa hi sameSyaami = when, really, I reunite.

अनुवादः

“When can I really reunite, oh, Lakshmana, with great-souled Bharata, valorous Shatrughna, and with you and Seetha.” Thus said Rama to Lakshmana. [4-16-40]

टिप्पनी

Usually the word ca means ‘also, and.’ In compound tvayaa ca raghunandana it is said to indicate Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ ४१ ॥

इति एवम् विलपन् तत्र प्राप्य गोदावरीम् नदीम् । चक्रे अभिषेकम् काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ ४-१६-४१

इस प्रकार विलाप करते हुए ककुत्स्थकुलभूषण भगवान् श्रीरामने लक्ष्मण और सीताके साथ गोदावरी नदीके तटपर जाकर स्नान किया ॥ ४१ ॥

हीगॆ विलापिसुत्ता ककुत्स्थकुलभूषण भगवान् श्रीरामनु लक्ष्मण मत्तु सीतॆयॊन्दिगॆ गोदावरी नदिगॆ होगि स्नान माडिदरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. kaakutsthaH = Rama; tatra = there; iti evam vilapan = thus, that way, worrying; godaavariim nadiim praapya = Godavari, river, having reached; sa anu ja = with younger brother; sa siitayaa = with, Seetha; cakre abhiSekam = performed, bathing,

अनुवादः

Thus worrying that way while proceeding, there Rama reached River Godavari and performed bathing with his younger brother Lakshmana and along with Seetha. [4-16-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तर्पयित्वाथ सलिलैस्तैः पितॄन् दैवतानपि ।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च तथानघाः ॥ ४२ ॥

तर्पयित्वा अथ सलिलैः तैः पितॄन् दैवतानि च । स्तुवन्ति स्म उदितम् सूर्यम् देवताअः च तथा अनघाः॥ ४-१६-४२

वहाँ स्नान करके उन्होंने गोदावरीके जलसे देवताओं और पितरोंका तर्पण किया । तदनन्तर जब सूर्योदय हुआ, तब वे तीनों निष्पाप व्यक्ति भगवान् सूर्यका उपस्थान करके अन्य देवताओंकी भी स्तुति करने लगे ॥

अल्लि स्नानमाडि अवरु गोदावरिय नीरिनिन्द देवतॆगळिगॆ मत्तु पितृगळिगॆ तर्पण कॊट्टरु. अनन्तर सूर्योदयवादाग आ निष्पाप मूवरू व्यक्तिगळु भगवान् सूर्यन उपस्थान माडि, इतर देवतॆगळन्नु स्तुतिसिदरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. atha = then; taiH = by them; salilaiH = with water; pitR^In daivataani ca = to manes, to gods, also; tarpayitvaa = having offered oblations; uditam suuryam = uprisen, sun; devataaaH ca = gods, also; anaghaaH = sinless trinity [Rama, Lakshmana, Seetha]; stuvanti sma = extolled, they are.

अनुवादः

Then on offering water oblations to manes and gods that impeccant trinity extolled the rising sun and gods likewise. [4-16-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृताभिषेकः स रराज रामः
सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन ।
कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या
रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ॥ ४३ ॥

कृताभिषेकः स रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृत अभिषेको तु अग राज पुत्र्या रुद्रः स नन्दिः भगवान् इव ईशः ॥ ४-१६-४३

सीता और लक्ष्मणके साथ स्नान करके भगवान् श्रीराम उसी प्रकार शोभा पाने लगे, जैसे पर्वतराजपुत्री उमा और नन्दीके साथ गङ्गाजीमें अवगाहन करके भगवान् रुद्र सुशोभित होते हैं ॥ ४३ ॥

पर्वतराज पुत्रि उमॆ मत्तु नन्दियॊन्दिगॆ गङ्गॆयल्लि स्नानमाडिद भगवान् रुद्रनु शोभिसुवन्तॆ सीता मत्तु लक्ष्मणरॊन्दिगॆ स्नानमाडि भगवान् श्रीरामनु शोभिसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. siitaa dvitiiyaH = Seetha, as second-half [along with]; saH raamaH = that, Rama; kR^ita abhiSekaH = on making [having taken,] river bath; saha lakSmaNena = with Lakshmana; aga raaja putryaa = with mountain, king’s, daughter [Paarvati]; kR^ita abhiSekaH = making [having taken,] sacred bath, but; sa nandiH = one with Nandi, the Holy Bull; iishaH bhagavaan rudraH iva = all-controlling, god, Rudra [Shiva in fury,] like; raraaja = shone forth.

अनुवादः

On taking bath in the river along with Seetha and Lakshmana, Rama shone forth like All-controlling god Rudra, who will be radiant on taking bath along with his consort Paarvati and with his follower Nandi, the Holy Bull. [4-16-43]

टिप्पनी

The similitude between Rama and Shiva suggests that Rama is about to start destruction of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि हदिनारनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥16॥