०१४ जटायुषः वृत्तान्तः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama and the other two on their way to Panchavati come into contact with Jatayu, the mighty eagle. When Rama questions about its identity, Jatayu narrates the creation of animal species along with humans, and informs Rama that he is a friend of King Dasharatha and would like to help Rama in exile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

14. पञ्चवटीके मार्गमें जटायुका मिलना और श्रीरामको अपना विस्तृत परिचय देना

अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥ १ ॥

अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः ।
अससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥

अथ पंचवटीम् गच्चन्न् अन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायम् गृध्रम् भीम पराक्रमम् ॥ ३-१४-१

पञ्चवटी जाते समय बीचमें श्रीरामचन्द्रजीको एक विशालकाय गृध्र मिला, जो भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाला था ॥ १ ॥

पञ्चवटिगॆ होगुवाग दारियल्लि रघुनन्दननु भयङ्कर पराक्रमियागिद्द, विशाल-कायनाद ऒन्दु हद्दन्नु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; raghunandanaH pancavaTiim gacChann = Rahu’s descendent, to Panchavati, while proceeding; antaraa = in midway; mahaa kaayam bhiima paraakramam = with mammoth, bodied, with marvellous, might; gR^idhram aasasaada = an eagle he reached, came across.

अनुवादः

Then while proceeding to Panchavati that Rahu’s descendent came across a mammoth eagle with marvellous might in midway. [3-14-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥ २ ॥

तम् दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थम् राम लक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसम् पक्षिम् ब्रुवाणौ को भवान् इति ॥ ३-१४-२

वनमें बैठे हुए उस विशाल पक्षीको देखकर महाभाग श्रीराम और लक्ष्मणने उसे राक्षस ही समझा और पूछा—‘आप कौन हैं?’ ॥ २ ॥

वनदल्लि कुळितिरुव आ दॊड्ड पक्षियन्नु नोडि महाभाग श्रीराम-लक्ष्मणरु अवनन्नु राक्षसनॆन्दु तिळिदु ‘नीनु यारु?’ ऎन्दु केळिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaabhaagau tau raama lakSmaNau = highly privileged, those two, Rama, Lakshmana; vanastham = in forest [vaTastham = on tree]; tam pakSim dR^iSTvaa = him, that bird, on seeing; kau bhavaan iti = who, you are, thus; bruvaaNau = saying; raakSasam menaate = demon, they presumed.

अनुवादः

On seeing such an eagle in the forest those two highly privileged brothers Rama and Lakshmana questioned it asking, “Who you are?” presuming it to be a demon. [3-14-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव ।
उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥ ३ ॥

स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्न् इव । उवाच वत्स माम् विद्धि वयस्यम् पितुर् आत्मनः ॥ ३-१४-३

तब उस पक्षीने बड़ी मधुर और कोमल वाणीमें उन्हें प्रसन्न करते हुए-से कहा—‘बेटा! मुझे अपने पिताका मित्र समझो’ ॥ ३ ॥

आग आ पक्षियु मधुर हागू कोमल वाणियिन्द अवरन्नु सन्तोषपडिसुत्ता ‘वत्स! नानु निम्म तन्दॆयवर मित्रनॆन्दु तिळियिरि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = he, that eagle; tau madhurayaa saumyayaa vaacaa = to them, with sweet, soft, with words; uvaaca priiNayann iva = spoke, pleasing them, as though; vatsa = oh boy Rama; maam aatmanaH pituH vayasyam viddhi = me, of your, father’s, friend , thus you know.

अनुवादः

But that eagle with sweet ad soft words spoke to them as though to please them, “oh boy Rama know me as your father’s friend.” [3-14-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥ ४ ॥

स तम् पितृ सखम् मत्वा पूजयामास राघवः । स तस्य कुलम् अव्यग्रम् अथ पप्रच्छ्ह नाम च ॥ ३-१४-४

पिताका मित्र जानकर श्रीरामचन्द्रजीने गृध्रका आदर किया और शान्तभावसे उसका कुल एवं नाम पूछा ॥ ४ ॥

तन्दॆय मित्रनॆन्दु तिळिदु श्रीरामनु आ हद्दन्नु आदरिसि शान्तवागि अवन कुल मत्तु हॆसरन्नु केळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saH = he that; raaghavaH = Raghava; tam = that bird; pitR^i sakham matvaa puujayaamaasa = him, as father’s, friend, accepting, revered; atha saH avyagram = then, he [Rama,] without haste; tasya kulam naama ca papracCha = its, lineage, name, also, asked for.

अनुवादः

Accepting that bird as his father’s friend Raghava revered it, and he that Rama then asked for that eagle’s name and lineage. [3-14-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च ।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥ ५ ॥

रामस्य वचनम् श्रुत्वा कुलम् आत्मानम् एव च । आचचक्षे द्विजः तस्मै सर्वभूत समुद्भवम् ॥ ३-१४-५

श्रीरामका यह प्रश्न सुनकर उस पक्षीने उन्हें अपने कुल और नामका परिचय देते हुए समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिका क्रम ही बताना आरम्भ किया ॥ ५ ॥

श्रीरामन प्रश्नॆयन्नु केळि आ पक्षियु तन्न कुल-नामद परिचयवन्नु कॊडुत्ता समस्त प्राणिगळ उत्पत्तिय क्रमवन्नु हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. dvijaH = that bird; raamasya vacanam shrutvaa = Rama’s, words, on hearing; * sarva bhuuta sam udbhavam* = reg. all, beings, overall, genesis; kulam aatmaanam eva ca = ancestry, himself, thus, also; aacacakSe tasmai = said, to them.

अनुवादः

On hearing Rama’s words that bird said about his ancestry and himself, and in doing so, that eagle also narrated the overall genesis of all beings. [3-14-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् ।
तान् मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥ ६ ॥

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो अभवन् । तान् मे निगदतः सर्वान् आदितः शृणु राघव ॥ ३-१४-६

‘महाबाहु रघुनन्दन! पूर्वकालमें जो-जो प्रजापति हो चुके हैं, उन सबका आदिसे ही वर्णन करता हूँ, सुनो ॥ ६ ॥

महाबाहु रघुनन्दन! हिन्दॆ आगि होद ऎल्ल प्रजापतिगळन्नु मॊदलिनिन्द वर्णिसुवॆनु केळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. puurva kaale mahaabaahuH = once, upon a time, oh dextrous one; Raaghava; ye prajaa patayaH abhavan = those, people’s, lords, were there; taan sarvaan = of them, all; * me nigadataH* = from me, while I narrate; aaditaH = from beginning; shR^iNu = you may listen.

अनुवादः

“Once upon a time there were lords of people, oh dextrous Raghava, and you may listen all about them from the beginning, while I narrate [3-14-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् ।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ७ ॥

कर्दमः प्रथमस्तेषां विक्रीतस्तदनन्तरम् ।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥

‘उन प्रजापतियोंमें सबसे प्रथम कर्दम हुए । तदनन्तर दूसरे प्रजापतिका नाम विकृत हुआ, तीसरे शेष, चौथे संश्रय और पाँचवें प्रजापति पराक्रमी बहुपुत्र हुए ॥ ७ ॥

आ प्रजापतिगळल्लि मॊट्टमॊदलु कर्दमनादनु. अनन्तर ऎरडनॆयवनु विकृत ऎम्ब प्रजापतियादनु, मूरनॆयवनु शेष, नाल्कनॆयवनु संश्रय, ऐदनॆयवनु पराक्रमि बहुपुत्रनादनु.॥7॥

स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः ।
पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥ ८ ॥

‘छठे स्थाणु, सातवें मरीचि, आठवें अत्रि, नवें महान् शक्तिशाली क्रतु, दसवें पुलस्त्य, ग्यारहवें अङ्गिरा, बारहवें प्रचेता (वरुण) और तेरहवें प्रजापति पुलह हुए ॥ ८ ॥

आरनॆयव स्थाणु, एळनॆयवनु मरीचि, ऎण्टनॆयवनु अत्रि, ऒम्भत्तनॆयवनु क्रतु, हत्तनॆयवनु पुलस्त्य, हन्नॊन्दनॆयवनु अङ्गिरा, हन्नॆरडनॆयवनु प्रचेता (वरुण) हदिमूरनॆयदागि पुलह प्रजापतियादनु.॥8॥

दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव ।
कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥ ९ ॥

‘चौदहवें दक्ष, पंद्रहवें विवस्वान्, सोलहवें अरिष्टनेमि और सत्रहवें प्रजापति महातेजस्वी कश्यप हुए । रघुनन्दन! यह कश्यपजी अन्तिम प्रजापति कहे गये हैं ॥ ९ ॥

हदिनाल्कनॆयवनु दक्ष, हदिनैदनॆयवनु विवस्वान्, हदिनारनॆयवनु अरिष्टनेमि, हदिनेळनॆयवनु महातेजस्वी कश्यपनादनु. रघुनन्दन! ई कश्यपने कॊनॆय प्रजापतियागि होदनु.॥9॥

पदच्छेदः

7. teSaam = among them; kardamaH prathamaH = Kardama, the first one; vikR^iitaH tat anantaram = Vikrita, then, afterwards; sheSaH ca samshrayaH caiva = Sesha, also, Samshraya, also thus; bahu putraH ca viiryavaan = with many, children, also, vigorous one; sthaaNuH mariiciH atriH ca = Sthanu, Mariichi, Atri, also; kratuH caiva mahaabalaH = Kratu, also thus, great mighty one; pulastyaH ca angiraaH caiva pracetaaH pulahaH tathaa = Pulasthya, also, Angiira, also thus, Pracheta, Pulah, then; dakSaH vivasvaan aparaH ariSTanemiH ca = Daksha, Vivaswan, then, Arishtanemi; raaghava = oh Raghava; kashyapaH ca mahaatejaaH = Kashyapa, also, great resplendent; teSaam aasiit pashcimaH = of them, was there, the last one.

अनुवादः

“Of them Kardama was there at first, and afterwards Sesha, and later Samshraya was there with many children and a vigorous one he was. Then Sthaanu, Mariichi, Atri, the great mighty one Kratu, Pulasthya, Angira, Pracheta and Pulah were there. And oh, Raghava, Daksha, Vivaswan were while the other name of Vivasvan is Arishtanemi, and lastly the great resplendent Kashyapa, was there as Prajapati. [3-14-9] [3-14-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः ।
षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ १० ॥

प्रजापतेः तु दक्षस्य बभूवुर् इति विश्रुतम् । षष्टिर् दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ ३-१४-१०

‘महायशस्वी श्रीराम! प्रजापति दक्षके साठ यशस्विनी कन्याएँ हुईं, जो बहुत ही विख्यात थीं ॥ १० ॥

महायशस्वी श्रीराम! प्रजापति दक्षनिगॆ अरवत्तु यशस्विनी कन्यॆयरु हुट्टिदरु. अवरु बहळ विख्यातरागिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahaa yashaH raama = oh, highly, glorious, Rama; prajaapateH dakSasya = people’s lord, for Daksha; SaSTiH duhitaraH = sixty, daughters; yashasvinyaH = highly renowned ones; babhuuvuH iti vi shrutam = were there, thus, we hear.

अनुवादः

“Oh glorious Rama, there were sixty highly renowned daughters to Daksha, thus we hear. [3-14-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥ ११ ॥
ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि ।

कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः ।
आदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालिकाम् ॥
ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि ।

कश्यपः प्रतिजग्राह तासाम् अष्टौ सुमध्यमाः । अदितिम् च दितिम् चैव दनूम् अपि च कालकाम् ॥ ३-१४-११ ताम्राम् क्रोध वशाम् चैव मनुम् च अप्य् अनलाम् अपि ।

उनमेंसे आठ* सुन्दरी कन्याओंको प्रजापति कश्यपने पत्नीरूपमें ग्रहण किया । जिनके नाम इस प्रकार हैं— अदिति, दिति, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनु और अनला ॥ ११ १/२ ॥

\* यद्यपि पुराणग्रन्थोंमें ‘कश्यपाय त्रयोदश’ इत्यादि वचनोंद्वारा कश्यपकी तेरह पत्नियोंका उल्लेख किया गया है, तथापि यहाँ जिस संतानपरम्पराका वर्णन करना है, उसमें इन आठोंका ही उपयोग है, इसलिये यहाँ आठकी ही संख्या दी गयी है ।

अवरल्लि ऎण्टु पुराण ग्रन्थगळल्लि ‘कश्यपाय त्रयोदश’ इत्यादि वचनगळिन्द कश्यपनिगॆ हदिमूरु पत्नियर उल्लेखविद्दरू, इल्लि सन्तान परम्परॆयन्नु वर्णिसुवाग ऎण्टे उपयोगवागिदॆ. अदक्कागि इल्लि ऎण्टर सङ्ख्यॆयन्ने कॊडलागिदॆ. सुन्दरी कन्यॆयरन्नु प्रजापति कश्यपनु पत्नियरागि स्वीकरिसिदनु. अवर हॆसरु इन्तिद्दवु-अदिति, दिति, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनु मत्तु अनल.॥11½॥

पदच्छेदः

11, 12a. kashyapaH = Kashyapa; taasaam = from them; aditim ca ditim caiva = Aditi, also, Diti, like that; danuum = Danu; api ca = even, also; kaalakaam taamraam krodhavashaam caiva = Kaalakaa Taamra, Krodhavasha, also thus; manum ca api analaam api = Manu, also, even, Anala, also; aSTau su madhyamaaH prati jagraaha = eight, slender, waisted ones, has accepted.

अनुवादः

“Of them Kashyapa accepted eight slender-waisted daughters of Daksha Prajapati, namely Aditi, Diti, Danu, Kaalakaa and Taamra, Krodhavasha, also thus Manu and even Anala also as wives. [3-14-11, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥ १२ ॥
पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत्समान् ।

तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥
पुत्रांस्त्रै लोक्यभर्तृ न्वै जनयिष्यथ मत्समान् ।

ताः तु कन्याः ततः प्रीतः कश्यपः पुनर् अब्रवीत् ॥ ३-१४-१२ पुत्रामः त्रैलोक्य भर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् ।

तदनन्तर उन कन्याओंसे प्रसन्न होकर कश्यपजीने फिर उनसे कहा—‘देवियो! तुमलोग ऐसे पुत्रोंको जन्म दोगी, जो तीनों लोकोंका भरण-पोषण करनेमें समर्थ और मेरे समान तेजस्वी होंगे’ ॥ १२ १/२ ॥

अनन्तर आ कन्यॆयरिन्द प्रसन्नराद कश्यपरु अवरल्लि हेळिदरु-देवियरे! नीवु मूरु लोकगळ भरण-पोषण माडुवुदरल्लि समर्थराद नन्नन्तॆये तेजस्वीगळागि इरुव पुत्ररन्नु पडॆयिरि.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. tataH priitaH kashyapaH = then, gladdened, Kashyapa is; taaH kanyaaH punaH abraviit = to them, girls � young wives, in turn, said; trai lokya bhartR^In vai = three, worlds, sustainers of, indeed; mat samaan putraam janayiSyatha = sons, to me, similar, you deliver.

अनुवादः

“Then Kashyapa is gladdened and said to those young wives, “You all shall deliver sons similar to me and who can sustain the three worlds.” [3-14-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥ १३ ॥
कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् ।

अदितिः तन् मना राम दितिः च दनुर् एव च ॥ ३-१४-१३ कालका च महाबाहो शेषाः तु अमनसो अभवन् ।

‘महाबाहु श्रीराम! इनमेंसे अदिति, दिति, दनु और कालका—इन चारोंने कश्यपजीकी कही हुई बातको मनसे ग्रहण किया; परंतु शेष स्त्रियोंने उधर मन नहीं लगाया । उनके मनमें वैसा मनोरथ नहीं उत्पन्न हुआ ॥

महाबाहु श्रीराम! इवरल्लि अदिति, दिति, दनु, मत्तु कालका, ई नाल्वरू कश्यपरु हेळिद मातन्नु मनःपूर्वकवागि ऒप्पिकॊण्डरु. आदरॆ उळिद पत्नियरु आ कडॆगॆ मन कॊडलिल्ल अवर मनस्सिनल्लि अन्तह मनोरथ उण्टागलिल्ल.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. aditiH tan manaa = Aditi, that, agreed; raama = Rama; mahaabaahuH = oh, dextrous one; ditiH ca danuH eva ca = Diti, also, Danu, even, also kaalakaa ca[ manaa] = Kaalakaa, also, [agreed]; sheSaaH tu a manasaH abhavan = others, but, not, heedful, they became;.

अनुवादः

“Oh, dextrous Rama, Aditi, Diti, Kaalakaa and Danu have agreed for that, but others became unheedful of Kashyapa’s words. [3-14-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥ १४ ॥
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परन्तप ।

अदित्यां जज्ञीरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥
आदित्या वसवो रुद्रा ह्यश्विनौ च परन्तप ।

अदित्याम् जज्ञिरे देवाः त्रयः त्रिंशत् अरिंदम ॥ ३-१४-१४ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।

‘शत्रुओंका दमन करनेवाले रघुवीर! अदितिके गर्भसे तैंतीस देवता उत्पन्न हुए—बारह आदित्य, आठ वसु, ग्यारह रुद्र और दो अश्विनीकुमार । शत्रुओंको ताप देनेवाले श्रीराम! ये ही तैंतीस देवता हैं ॥ १४ १/२ ॥

परन्तप रघुवीरने! अदितिय गर्भदिन्द मूवत्तमूरु देवतॆगळु उत्पन्नरादरु-हन्नॆरडु आदित्यरु, ऎण्टु वसुगळु, हन्नॊन्दु रुद्ररु, इब्बरू अश्विनि कुमाररु, हीगॆ मूवत्तमूरु देवतॆगळ.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. arindama = oh enemy-destroyer; adityaam devaaH aadityaa vasavaH rudraa ashvinau ca = from Aditi, Aadityaa-s, Vasu-s, two Ashvini-s; trayaH trimshat devaaH jaj~nire = thirty three, gods, are born; parantapa = oh enemy-oppressor.

अनुवादः

“Aditi gave birth to twelve Aditya-s, the Sun-gods, eight Vasu-s, the Terrestrials-gods, eleven Rudraa-s, the Fury-gods, and two Ashvinis, the medicine-gods, total thirty-three of them. [3-14-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दितिस्त्वजनयत् पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥ १५ ॥
तेषामियं वसुमती पुराऽऽसीत् सवनार्णवा ।

दितिः तु अजनयत् पुत्रान् दैत्याम् तात यशस्विनः ॥ ३-१४-१५ तेषाम् इयम् वसुमती पुरा आसीत् स वन अर्णवा ।

‘तात! दितिने दैत्य नामसे प्रसिद्ध यशस्वी पुत्रोंको जन्म दिया । पूर्वकालमें वन और समुद्रोंसहित सारी पृथिवी उन्हींके अधिकारमें थी ॥ १५ १/२ ॥

अय्या! दितियु दैत्यरॆम्ब प्रसिद्ध यशस्वी पुत्ररिगॆ जन्मनिडिदळु. हिन्दॆ वन, पर्वतगळ सहित इडी पृथ्वियु इवर अधिकारदल्ले इत्तु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. taata = oh, boy; ditiH tu yashasvinaH daityaam putraan ajanayat = Diti, but, well-known ones, Daitya-s [so-called demons,] as sons, gave birth to; sa vana arNavaa = with, forests, oceans; iyam vasumatii teSaam puraa aasiit = this, earth, theirs, earlier, was there.

अनुवादः

“Oh, boy Rama, Diti gave birth to well-known Daitya-s, the so-called demons, and earlier this earth with forests and oceans belonged to them. [3-14-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दनुस्त्वजनयत् पुत्रमश्वग्रीवमरिन्दम ॥ १६ ॥
नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत ।

दनुः तु अजनयत् पुत्रम् अश्वग्रीवम् अरिंदम ॥ ३-१४-१६ नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत ।

‘शत्रुदमन! दनुने अश्वग्रीव नामक पुत्रको उत्पन्न किया और कालकाने नरक एवं कालक नामक दो पुत्रोंको जन्म दिया ॥ १६ १/२ ॥

शत्रुदमन! दनुवु अश्वग्रीव ऎम्ब पुत्ररन्नु उत्पन्नमाडिदळु. कालकॆयु नरक हागू कालक ऎम्ब इब्बरु पुत्ररिगॆ जन्मनीडिदळु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. arindama = oh, enemy- destroyer Rama; danuH ashvagriivam putram ajanayat = Danu, to Ashvagriiva or Hayagriiva, the son, gave birth to; narakam kaalakam caiva = Naraka, Kaalaka, also thus; kaalakaa api vyajaayata = Kaalakaa, even gave birth to.

अनुवादः

“And oh, enemy-destroyer Rama, Danu gave birth to son Ashvagriiva or also called Hayagriiva, Horse-headed god, and Kaalakaa gave birth to Naraka and Kaalaka. [3-14-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥ १७ ॥
ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः ।

क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥
ताम्रातु सुषवे कन्याः पञ्च्चैता लोकविश्रुताः ।

क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम् ॥ ३-१४-१७ ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पंच एता लोकविश्रुताः ।

‘ताम्राने क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री तथा शुकी—इन पाँच विश्वविख्यात कन्याओंको उत्पन्न किया ॥ १७ १/२ ॥

ताम्राळु क्रौञ्ची, भासी, शैनी, धृतराष्ट्रि हागू शुकि ई ऐवरु विश्वविख्यात कन्यॆयरिगॆ जन्म नीडिदळु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. taamraa tu = Taamraa, but; kraunciim bhaasiim tathaa shyeniim dhR^itaraaSTriim tathaa shukiim = to Krounchi, Bhaasii, then, to Shyenii, Dhritaraashtrii, like that, to Shukii; etaa = these [above mentioned]; loka vishrutaaH panca kanyaaH suSuve = world, renowned, to five, girls, gave birth.

अनुवादः

“But Taamraa gave birth to five world renowned girls namely, Krounchi, Bhaasii, Shyenii, Dhritaraashtrii, and Shukii. [3-14-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान् व्यजायत ॥ १८ ॥
श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसाश्च सर्वशः ॥ १९ ॥

उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान्व्य जायत ॥ श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्चव्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥

उलूकान् जनयत् क्रौन्ची भासी भासान् व्यजायत ॥ ३-१४-१८ श्येनी श्येनाम् च गृध्राम च व्यजायत सुतेजसः । धृतराष्ट्री तु हंसाम् च कलहंसाम् च सर्वशः ॥ ३-१४-१९

‘इनमेंसे क्रौञ्चीने उल्लुओंको, भासीने भास नामक पक्षियोंको, श्येनीने परम तेजस्वी श्येनों (बाजों) और गीधोंको तथा धृतराष्ट्रीने सब प्रकारके हंसों और कलहंसोंको जन्म दिया ॥ १८-१९ ॥

इवरल्लि क्रौञ्चियु गूबॆगळन्नु, भासियु भास ऎम्ब पक्षिगळन्नु, शैनियु परमतेजस्वि श्येन (हद्दु)गळन्नु मत्तु गद्धगळन्नु हागू धृतराष्ट्रियु ऎल्ल प्रकारद हंसगळन्नु मत्तु कलहंसरन्नु प्रसविसिदळु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18b, 19. krauncii uluukaan janayat = Kraunchii, given birth, to Uluukaa-s [owls]; bhaasii vyajaayata bhaasaan = Bhaasii, gave birth to, Bhaasaa-s [vultures]; shyenii vyajaayata su tejasaH shyenaam gR^idhraama ca = Shyenii, gave birth to, very sharp, eagles, falcons [or, raptors as the case may be]; tu = but [in contrast]; dhR^itaraaSTrii hamsaam ca sarvashaH kala hamsaam ca = Dhritaraashtrii, [gave birth to]; swans, also, all of the, kalahamsa-s [other graceful water-birds.]

अनुवादः

“And from each of the five daughters of Taamraa in turn emanated are the other avian species, where Kraunchii gave birth to Uluuka-s, the owls, Bhasii-s gave birth to Bhaasaa-s, the vultures, and Shyenii gave birth to very sharp eagles and falcons, and then Dhritaraashtrii gave birth to swans and all other kinds of graceful water-birds. [3-14-18b, 19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी ।
शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां विनता सुता ॥ २० ॥

चक्रवाकाम् च भद्रम् ते विजज्ञे सा अपि भामिनी । शुकी नताम् विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥ ३-१४-२०

‘श्रीराम! आपका कल्याण हो, उसी भामिनी धृतराष्ट्रीने चक्रवाक नामक पक्षियोंको भी उत्पन्न किया था । ताम्राकी सबसे छोटी पुत्री शुकीने नता नामवाली कन्याको जन्म दिया । नतासे विनता नामवाली पुत्री उत्पन्न हुई ॥ २० ॥

श्रीरामा! निनगॆ मङ्गळवागलि अदे भामिनी धृतराष्ट्रियु चक्रवाक ऎम्ब पक्षिगळन्नु उत्पन्न माडिद्दळु. ताम्राळ किरिय पुत्रि शुकियु नता ऎम्ब कन्यॆगॆ जन्मकॊट्टळु. नताळिन्द विनता ऎम्ब पुत्रि हुट्टिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saa bhaaminii cakravaakaam ca api vijaj~ne = she, that lady, Chakravaaka birds, also, even, gave birth to; bhadram te = safe, you be Rama; shukii vijaj~ne nataam tu = Shukii, gave birth, to Nata; nataayaaH sutaa vinataa = Nata’s, daughter, is Vinata.

अनुवादः

“Dhritaraashtrii gave birth even to Chakravaaka water-birds, and Shukii gave birth to a daughter Nata, and Nata’s daughter is Vinata. [3-14-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसम्भवाः ।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ २१ ॥
मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा ।
सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥ २२ ॥

दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्म सम्भवाः ।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभिं तथा ।
सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥

दश क्रोधवशा राम विजज्ञे अपि आत्मसंभवाः । मृगीम् च मृगमंदाम् च हरीम् भद्रमदाम् अपि ॥ ३-१४-२१ मात.ंगीम् अथ शार्दूलीम् श्वेताम् च सुरभीम् तथा । सर्व लक्षण संपन्नाम् सुरसाम् कद्रुकाम् अपि ॥ ३-१४-२२

‘श्रीराम! क्रोधवशाने अपने पेटसे दस कन्याओंको जन्म दिया । जिनके नाम हैं—मृगी, मृगमन्दा, हरी,भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभी, सर्वलक्षणसम्पन्ना सुरसा और कद्रुका ॥ २१-२२ ॥

श्रीरामा! क्रोधवशाळु-मृगी, मृग मन्दा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गि, शार्मालि, श्वेता, सुरभि, सर्वलक्षण सम्पन्न सुरसा मत्तु कद्रु, हीगॆ हत्तु कन्यॆयरिगॆ जन्मनीडिदळु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21, 22. raama = Rama; krodhavashaa = by Krodhavasha; vijaj~ne api = given birth, even; mR^igiim = Mrigi; mR^igamandaam = Mrigamanda; hariim = Hari; bhadramadaam = Bhadramanda; maatangiim = maatangii; shaarduuliim = shadruulii; shvetaam = shweta; surabhiim = Surabhi; sarva lakSaNa sampannaam surasaam = all, giftedness, possessing, Surasa; kadrukaam api = Kadruva, even to; aatma sambhavaaH dasha = self-same, ten [daughters.]

अनुवादः

“Oh, Rama, Krodhavasha gave birth to ten of her self-same daughters namely Mrigi, Mrigamanda, Hari, Bhadramanda, Maatangii, Sharduulii, Shweta, Surabhii, and like that to Surasa, who is embodied with all giftedness, and even to Kadruva. [3-14-21, 22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥ २३ ॥

अपत्यम् तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । ऋक्षाः च मृगमंदायाः सृमराः चमराः तथा ॥ ३-१४-२३

‘नरेशोंमें श्रेष्ठ श्रीराम! मृगीकी संतान सारे मृग हैं और मृगमन्दाके ऋक्ष, सृमर और चमर ॥ २३ ॥

नरोत्तम श्रीमा! मृगीय सन्तान ऎल्ल मृगगळागिवॆ मत्तु मृग मन्दॆयल्लि ऋक्ष, सृमर मत्तु चमर हुट्टिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. nara vara uttama = oh, best of the best men Rama; sarve mR^igaaH = all of the, deer; mR^igyaaH apatyam = Mrigi’s, progeny; mR^igamandaayaaH apatyam = Mrigamanda’s, children are; R^ikSaaH sR^imaraaH camaraaH = bears, Srimara-s, a kind of antelopes, yak like oxen; tathaa = like that.

अनुवादः

“Children Mrigi are all of the the deer, oh best of the best-men, Rama, and Mrigamnda’s progeny is Riksha-s, Bears, a kind of antelope, and like that the Himalayan yak like species.[3-14-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ २४ ॥

ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्यास्त्वॆरावतः पुत्रो लोकानाथो महागजः ॥

ततः तु इरावतीम् नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् । तस्याः तु ऐरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ ३-१४-२४

‘भद्रमदाने इरावती नामक कन्याको जन्म दिया, जिसका पुत्र है ऐरावत नामक महान् गजराज, जो समस्त लोकोंको अभीष्ट है ॥ २४ ॥

भद्रमदॆयु इरावती ऎम्ब कन्यॆगॆ जन्मनीडिदळु, आकॆय पुत्र ऐरावत ऎम्ब लोकनायक महागजराजनु हुट्टिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = then; bhadramadaa jaj~ne = Bhadramanda, gave birth to; iraavatiim naama sutaam = to Iravati, named, daughter; tasyaaH putraH airaavataH = her, son is, Airavata; mahaa gajaH = great, elephant; loka naathaH = world, protector.

अनुवादः

“Then Bhadramanda gave birth to the girl named Iravati and her son is elephant the great, Airaavata, the protector of world. [3-14-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः ।
गोलाङ्गूलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत् सुतान् ॥ २५ ॥

हर्याः च हरयो अपत्यम् वानराः च तपस्विनः । गोला.ंगूलाः च शार्दूली व्याघ्राम् च अजनयत् सुतान् ॥ ३-१४-२५

‘हरीकी संतानें हरि (सिंह) तथा तपस्वी (विचारशील) वानर तथा गोलांगूल (लंगूर) हैं । क्रोधवशाकी पुत्री शार्दूलीने व्याघ्र नामक पुत्र उत्पन्न किये ॥ २५ ॥

हरीय सन्तानगळु हरि (सिंह), तपस्वी (विचारशील) वानर मत्तु गोलाङ्गॊल आदवु. क्रोधवशॆय पुत्रि शार्मलियु व्याघ्र ऎम्ब पुत्रनन्नु हडॆदळु.॥25॥

पदच्छेदः

25. harayoH = lions; tarasvinaH = mighty [tapasvinaH = sagely, gentle]; vaanaraaH = monkeys; haryaaH apatyam = [lady] Hari’s, offspring; shaarduulii ajanayat sutaan = [lady] Sharduulii, gave birth, to sons; golaanguulaaH vyaaghraam = baboons, tigers;

अनुवादः

“And Hari’s offspring are lions and sagely/mighty monkeys, while Sharduulii gave birth to baboons and tigers. [3-14-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ ।
दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥ २६ ॥

मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ ।
दिशागजन्तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत्सुतान् ॥

मात.ंग्याः तु अथ मातंगाअपत्यम् मनुज ऋषभ । दिशागजम् तु श्वेत काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥ ३-१४-२६

‘नरश्रेष्ठ! मातङ्गीकी संतानें मातङ्ग (हाथी) हैं । काकुत्स्थ! श्वेताने अपने पुत्रके रूपमें एक दिग्गजको जन्म दिया ॥ २६ ॥

नरश्रेष्ठनॆ! मातङ्गिय सन्तानगळु मातङ्ग (आनॆ)वागिवॆ. काकुत्स्थ! श्वेताळु पुत्ररूपदिन्द ऒब्ब दिग्गजनिगॆ जन्मनीडिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. manujarSabha = oh, the best man Rama; atha = then; maatangyaaH aapatyam maatangaH = Maatangi’s, children, are elephants; kaakutstha = oh, Rama; shveta vyajanayat sutaan dishaa gajaam = Shweta, gave birth, to sons, at quarters, elephants; = .

अनुवादः

“Then Maatangi’s childrenm are elephants, oh, best one among men, Rama, and Shweta gave birth to eight elephants that are at eight quarters of world, sustaining the world on their head. [3-14-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वे व्यजायत ।
रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥ २७ ॥

ततो दुहितरौ राम सुरभिर् द्वे वि अजायत । रोहिणीम् नाम भद्रम् ते गन्धर्वीम् च यशस्विनीम् ॥ ३-१४-२७

‘श्रीराम! आपका भला हो । क्रोधवशाकी पुत्री सुरभी देवीने दो कन्याएँ उत्पन्न कीं—रोहिणी और यशस्विनी गन्धर्वी ॥ २७ ॥

श्रीराम! निनगॆ मङ्गळवागलि. क्रोधवशॆय पुत्रि सुरभि देवियु रोहिणि मत्तु यशस्विनी गन्धर्व ऎम्ब ऎरडु कन्यॆयरन्नु उत्पन्नमाडिदळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = then; surabhiH = Surabhi; rohiNiim naama yashasviniim = Rohini, named, illustrious one; gandharviim ca = Gandharvii, also; vi ajaayata dve duhitarau = gave birth, to two, daughters; bhadram te= safe, you be; yashasviniim = noted one.

अनुवादः

“Then, oh Rama, Surabhi gave birth to two daughters, one is named as illustrious Rohini, safe you be, and the other is Gandharvi. [3-14-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोहिण्यजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसाजनयन्नागान् राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥ २८ ॥

रोहिणि अजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् । सुरसा अजनयन् नागान् राम कद्रूः च पन्नगान् ॥ ३-१२४-२८

‘रोहिणीने गौओंको जन्म दिया और गन्धर्वीने घोड़ोंको ही पुत्ररूपमें प्रकट किया । श्रीराम! सुरसाने नागोंको और कद्रूने पन्नगोंको जन्म दिया ॥ २८ ॥

रोहिणियु गोवुगळिगॆ जन्म नीडिदळु मत्तु गन्धर्वियु कुदुरॆगळन्नु पुत्ररागि उत्पन्न माडिदळु. श्रीराम! सुरसॆयु नागगळन्नु मत्तु कद्रुवु सर्पगळिगॆ जन्म नीडिदळु.॥28॥

पदच्छेदः

28. rohiNi ajanayat gaavaH = Rohini, gave birth, to cows; gandharvii [ajanayat ] sutaan vaajinaH = Gandharvii, [gave birth] to sons, the horses; surasaa ajanayan naagaan = Surasa, gave birth, many headed serpents; raama = oh, Rama; kadruuH ca pannagaan = Kadru, also, to [ordinary] serpents.

अनुवादः

“Rohini gave birth to cows and other livestock, while Surasa gave birth to Naagaa-s, viz., many headed serpents, while Kadru gave birth to ordinary serpents. [3-124-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनुर्मनुष्याञ्जनयत् कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥ २९ ॥

मनुर्मनुष्याञ्जनयत् कूश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥

मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ ॥ ३-१४-२९

‘नरश्रेष्ठ! महात्मा कश्यपकी पत्नी मनुने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र जातिवाले मनुष्योंको जन्म दिया ॥

नरश्रेष्ठने! महात्मा कश्यपन पत्नी मनुवु ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य हागू शूद्रजातिय मनुष्यरिगॆ जन्मकॊट्टळु.॥29॥

पदच्छेदः

29. manujarSabha = man, the best among, Rama; manuH = [lady] Manu; kashyapasya mahaatmanaH = [wife] of Sage Kashyapa, the great-soul; braahmaNaan kSatriyaan vaishyaan shuudraam ca = Brahmans, Kshatriya-s, Vaishyaa-s, Shuudraa-s, also; manuSyaan janayat = procreated, humans.

अनुवादः

“Oh, the best among men Rama, the wife of great-soul Kashyapa, lady Manu procreated humans, Brahman–s, Kshatriya-s, Vyasya-s, and Shudra-s. [3-14-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा ।
ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्‍भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३० ॥

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा । ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३-१४-३०

‘मुखसे ब्राह्मण उत्पन्न हुए और हृदयसे क्षत्रिय । दोनों ऊरुओंसे वैश्योंका जन्म हुआ और दोनों पैरोंसे शूद्रोंका—ऐसी प्रसिद्धि है ॥ ३० ॥

मुखदिन्द ब्राह्मणरु उत्पन्नरादरु, हृदयदिन्द क्षत्रीयरु, ऎरडू तॊडॆगळिन्द वैश्यर जन्मवायितु. ऎरडू कालुगळिन्द शूद्ररु हुट्टिदरु ऎन्दु प्रसिद्धि इदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. mukhataH braahmaNaa jaataa = from face, Brahman-s, came; urasaH kSatriyaaH tathaa = from chest, Kshatriya-s, likewise; uurubhyaam jaj~nire vaishyaaH = from two thighs, came out, Vyasya-s; padbhyaam shuudraa = from two feet, shuudraa-s; iti shrutiH = thus, we hear from scriptures [Veda-s.]

अनुवादः

“The Brahman-s emerged from face, the Kshatriya-s from chest, the Vyasya-s from two thighs, and the Shudra-s from two feet, thus we hear from the scriptures viz., Veda, i.e., Rig Veda Purusha Shuukta. [3-14-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वान् पुण्यफलान् वृक्षाननलापि व्यजायत ।
विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा ॥ ३१ ॥

सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत । विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा ॥ ३-१४-३१

‘(कश्यपपत्नी) अनलाने पवित्र फलवाले समस्त वृक्षोंको जन्म दिया । कश्यपपत्नी ताम्राकी पुत्री जो शुकी थी, उसकी पौत्री विनता थी तथा कद्रू सुरसाकी बहिन (एवं क्रोधवशाकी पुत्री) कही गयी है ॥ ३१ ॥

(कश्यप पत्नी) अनलॆयु पवित्र फलवुळ्ळ समस्त वृक्षगळिगॆ जन्म नीडिदळु. कश्यपपत्नी ताम्राळ पुत्रि शुकिय मॊम्मगळु विनता इद्दळु हागू कद्रु सुरसॆय तङ्गि (क्रोधवशॆय पुत्रि) ऎन्दु हेळलागिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. analaa api = [lady] Anala, even; vyajaayata = gave birth to; puNya phalaan sarvaan vR^ikSaan = merited ones, fruit-bearing, all, trees; vinataa ca shukii pautrii [dauhitri] = Vinata, also, Shuki’s, grand daughter [daughter’s daughter]; kadruuH ca surasaa svasaa = Kadru, also, Surasa’s, sister; I will narrate.

अनुवादः

“All the merited fruit-bearing trees are given birth by Anala, and now I will narrate about Vinata, the daughter’s daughter of Shukii, and about Kadru, the sister of Surasa. [3-14-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कद्रूर्नागसहस्रं तु विजज्ञे धरणीधरान् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥ ३२ ॥

कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् । द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च ॥ ३-१४-३२

‘इनमेंसे कद्रूने एक सहस्र नागोंको उत्पन्न किया, जो इस पृथ्वीको धारण करनेवाले हैं तथा विनताके दो पुत्र हुए—गरुड़ और अरुण ॥ ३२ ॥

इवरल्लि कद्रवु ऒन्दु साविर नागगळन्नु उत्पन्न माडिदळु. अवु ई पृथ्वियन्नु धरिसिवॆ. विनतॆयल्लि गरुड मत्तु अरुण ऎम्ब इब्बरु पुत्ररादर.॥32॥

पदच्छेदः

32.* kadruuH* = [lady] Kadru; sahasram [sahasra aasyam] = thousand faced; dharaNii dharan = earth, bearer – one who can bear the earth; naaga [naagam] vijaj~ne = to serpent, gave birth; vinataayaaH tu = of Vinata, but; garuDaH aruNa eva ca = Garuda and AruNa, also, like that; dvau putrau = two, sons [took birth.]

अनुवादः

“Kadru gave birth to a thousand-headed serpent who is the bearer of this earth, and Vinata gave birth to two sons namely Garuda and Aruna. [3-14-32]

टिप्पनी

Garuda is the eagle-vehicle of Lord Vishnu, while Aruna, also called Anuuru, for he is a thigh-less being, is the charioteer of Sun’s seven-horse chariot. The seven horses of Sun’s chariot are the seven colours in vibgyor as in a rainbow. Aruna and Garuda are of avian origination and attributed to be the speediest propellers, and Jatayu and Sampati belong to that lineage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माज्जातोऽहमरुणात् सम्पातिश्च ममाग्रजः ।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिन्दम ॥ ३३ ॥

तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः । जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम ॥ ३-१४-३३

‘उन्हीं विनतानन्दन अरुणसे मैं तथा मेरे बड़े भाई सम्पाति उत्पन्न हुए । शत्रुदमन रघुवीर! आप मेरा नाम जटायु समझें । मैं श्येनीका पुत्र हूँ (ताम्राकी पुत्री जो श्येनी बतायी गयी है, उसीकी परम्परामें उत्पन्न हुई एक श्येनी मेरी माता हुई) ॥ ३३ ॥

अदे विनतानन्दन अरुणनिन्द नानु मत्तु नन्न अण्ण सम्पाति हुट्टिदॆवु. शत्रुदमन रघुवीरने! नन्न हॆसरु जटायु ऎन्दु तिळि. नानु श्येनिय पुत्रनागिद्देनॆ. (ताम्राळ पुत्रि श्येनिय परम्परॆयल्लि उत्पन्नळाद ओर्व श्येनियु नन्न तायियादळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. arindama = oh enemy destroyer Rama; aham = I am; tasmaat [asmaat] aruNaat = from that lineage / from him, from Aruna/Anuura; jaataH = took birth; sampaatiH mama agrajaH = Sampaati, is my, elder brother; shyenii putram = Shyeni’s, son; maam = me; jaTaayuH iti viddhi = Jatayu, thus as, know me.

अनुवादः

“Oh enemy-destroyer Rama, I took birth from that Aruna, the charioteer of Sun, and my elder brother Sampati too, hence know me as Jatayu, the son of Shyenii. [3-14-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि ।
इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षससेवितम् ।
सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३४ ॥

सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छ्हसि । इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३-१४-३४

‘तात! यदि आप चाहें तो मैं यहाँ आपके निवासमें सहायक होऊँगा । यह दुर्गम वन मृगों तथा राक्षसोंसे सेवित है । लक्ष्मणसहित आप यदि अपनी पर्णशालासे कभी बाहर चले जायँ तो उस अवसरपर मैं देवी सीताकी रक्षा करूँगा’ ॥ ३४ ॥

अय्या! नीनु बयसुवॆयादरॆ इल्लि निन्न निवासक्कॆ सहायकनागुवॆनु. ई दुर्गम वनवु मृगगळिन्द मत्तु राक्षसरिन्द सेवितवागिदॆ. लक्ष्मण सहित नीनु तन्न पर्णशालॆयिन्द ऎन्दादरू हॊरगॆ होदरॆ आग नानु सीतादेवियन्नु रक्षिसुवॆनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH aham = such as I am; icChasi yadi = you wish, if; te vaasa sahaayaH bhaviSyaami = your, at residence, as helpmate, I can be; durgam idam kaantaaram = impassable, this one, forest is; mR^iga raakshasa sevitam hi = by predators, demons, beloved to, isn’t it; taata = oh boy; sa lakSmaNe tvayi yaate = with Lakshmana, on your, going out; siitaam rakSiSye = Seetha, I wish to protect.

अनुवादः

“Such as I am, I can be your helpmate at your residence if only you wish me to… oh, boy, this impassable forest is a beloved one to predators and demons, isn’t it… as such I can take care of Seetha if you and Lakshmana go out…” Thus Jatayu said to Rama. [3-14-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो
मुदा परिष्वज्य च सन्नतोऽभवत् ।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवा-
ञ्जटायुषा सङ्कथितं पुनः पुनः ॥ ३५ ॥

जटायुषं तं प्रतिपूज्य राघवो
मुदा परिष्वज्य च सन्नतोभवत् ।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवान्
जटायुषा सङ्कथितं पुनः पुनः ॥

जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् । पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः ॥ ३-१४-३५

यह सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने जटायुका बड़ा सम्मान किया और प्रसन्नतापूर्वक उनके गले लगकर वे उनके सामने नतमस्तक हो गये । फिर पिताके साथ जिस प्रकार उनकी मित्रता हुई थी, वह प्रसङ्ग मनस्वी श्रीरामने जटायुके मुखसे बारंबार सुना ॥ ३५ ॥

इदन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु जटायुवन्नु बहळ सम्मानिसि सन्तोषदिन्द अवनन्नु आलङ्गिसि, नतमस्तकनादनु. मत्तॆ तन्दॆयॊन्दिगॆ अवन मित्रतॆ हेगागित्तु ऎम्ब प्रसङ्गवन्नु मनस्वी श्रीरामनु जटायुविनिन्द पदे-पदे केळिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. raaghavaH = Raghava; jaTaayuSam pratipuujya = at Jatayu, in turn, revering; mudaa pariSvajya ca = gladly, on hugging; sannataH abhavat = bowed down, he [Rama] became; aatmavaan = kind-natured one [Rama]; jaTaayuSaa punaH punaH sam kathitam = by Jatayu, again, again well, narrated; pituH sakhitvam shushraava hi = father’s, friendship, heard of [he is regardful,] indeed.

अनुवादः

Raghava revered Jatayu in his turn by gladly hugging and stood by him with his head bent, and that kind-natured Rama is indeed regardful of the friendship of his father with Jatayu that is repeatedly said by Jatayu. [3-14-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं
सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा ।
जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो
रिपून् दिधक्षन् शलभानिवानलः ॥ ३६ ॥

स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा । जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः ॥ ३-१४-३६

तत्पश्चात् वे मिथिलेशकुमारी सीताको उनके संरक्षणमें सौंपकर लक्ष्मण और उन अत्यन्त बलशाली पक्षी जटायुके साथ ही पञ्चवटीकी ओर ही चल दिये । श्रीरामचन्द्रजी मुनिद्रोही राक्षसोंको शत्रु समझकर उन्हें उसी प्रकार दग्ध कर डालना चाहते थे, जैसे आग पतिङ्गोंको जलाकर भस्म कर देती है ॥ ३६ ॥

अनन्तर अवनु मिथिलेशकुवारी सीतॆयन्नु अवन संरक्षणॆयल्लि ऒप्पिसि लक्ष्मण मत्तु आ अत्यन्त बलशाली पक्षि जटायुविनॊन्दिगॆ पञ्चवटिय कडॆगॆ हॊरटनु. श्रीरामचन्द्रनु मुनिद्रोहि राक्षसरन्नु शत्रुगळॆन्दु तिळिदु बॆङ्कियु पतङ्गवन्नु सुट्टु बूदि माडुवन्तॆये सुट्टुबिडलु बयसुत्तिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saH maithiliim siitaam paridaaya = he that Rama, Maithili’s, Seetha, on taking; sa lakSmaNaH = with Lakshmana; ati balena tena pakSiNaa saha eva = very, mighty one, with that, bird, along with, thus; analaH shalabhaan iva = as fire, for grasshoppers, like; * ripuun didhakSan* = enemies, to incinerate; taam pancavaTiim = to that, Panchavati; * jagaama* = proceeded.

अनुवादः

He that Rama took the princess from Mithila Seetha, and proceeded to Panchavati along with that very mighty bird and Lakshmana, as though to incinerate enemies, like fire that burns down grasshoppers. [3-14-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चौदहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १४ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि हदिनाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥14॥