०१२ अगस्त्यदर्शनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama, Lakshmana, and Seetha enter the hermitage of Sage Agastya. Sage Agastya is also waiting to receive Rama for along time, and now receives them with all honours, sagaciously perceiving Rama as Vishnu incarnate. Sage Agastya gives a divine bow of Vishnu, two quivers with ever replenishing with arrows, and a golden sword in a golden sheath to Rama, saying that with the very same armoury Vishnu once eradicated evil on earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

12. श्रीराम आदिका अगस्त्यके आश्रममें प्रवेश, अतिथि-सत्कार तथा मुनिकी ओरसे उन्हें दिव्य अस्त्र-शस्त्रोंकी प्राप्ति

स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥

स प्रविश्य आश्रम पदम् लक्ष्मणो राघव अनुजः । अगस्त्य शिष्यम् आसाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ ३-१२-१

श्रीरामचन्द्रजीके छोटे भाई लक्ष्मणने आश्रममें प्रवेश करके अगस्त्यजीके शिष्यसे भेंट की और उनसे यह बात कही— ॥ १ ॥

रामानुज लक्ष्मणनु आश्रमवन्नु प्रवेशिसि अगस्त्यर शिष्यरन्नु भॆट्टियागि अवरल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raaghava anujaH saH lakSmaNaH = Raghava’s, younger brother, he, that Lakshmana; aashrama padam pravishya = hermitage’s, threshold, on entering; agastya shiSyam aasaadya = Agastya’s, disciple, on reaching; vaakyam etat uvaaca ha = sentence, this one, spoke.

अनुवादः

On entering the hermitage Lakshmana, the younger brother of Raghava, reached Agastya’s disciple and spoke this sentence to him. [3-12-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥ २ ॥

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठः तस्य सुतो बली । रामः प्राप्तो मुनिम् द्रष्टुम् भार्यया सह सीतया ॥ ३-१२-२

‘मुने! अयोध्यामें जो दशरथ नामसे प्रसिद्ध राजा थे, उन्हींके ज्येष्ठ पुत्र महाबली श्रीरामचन्द्रजी अपनी पत्नी सीताके साथ महर्षिका दर्शन करनेके लिये आये हैं ॥

मुनिगळे! अयोध्यॆय प्रसिद्ध राजा दशरथन जेष्ठ पुत्र महाबलि श्रीरामचन्द्रनु तन्न पत्नि सीतॆयॊन्दिगॆ महर्षिगळ दर्शनार्थवागि बन्दिरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dasharathaH naama raajaa = Dasharatha, named, king was there; tasya jyeSThaH sutaH = - his, eldest, son; balii = dynamic one; raamaH = Rama; bhaaryayaa siitayaa saha = his wife, Seetha, along with; munim draSTum praaptaH = sage, to see has arrived.

अनुवादः

“A king named Dasharatha was there, his eldest son and the dynamic one, Rama has arrived along with his wife Seetha to see the sage. [3-12-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ३ ॥

लक्ष्मणो नाम तस्य अहम् भ्राता तु अवरजो हितः । अनुकूलः च भक्तः च यदि ते श्रोत्रम् आगतः ॥ ३-१२-३

‘मैं उनका छोटा भाई, हितैषी और अनुकूल चलनेवाला भक्त हूँ । मेरा नाम लक्ष्मण है । सम्भव है यह नाम कभी आपके कानोंमें पड़ा हो ॥ ३ ॥

नानु अवन तम्मनागिद्दु, हितैषि मत्तु अनुकूलवागि नडॆयुव भक्तनागिद्देनॆ. नन्न हॆसरु लक्ष्मण ऎन्दागिदॆ. ई हॆसरु ऎन्दादरू निम्म किविगॆ बिद्दिरबहुदु.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham tu = I am, but; tasya avarajaH = his, laterer, younger one; lakSmaNaH naama bhraataa = Lakshmana, named, brother; hitaH anukuulaH ca = loyal, adherent one, also; bhaktaH ca = dedicated one, also; te shrotram aagataH yadi = to your, ear, has come, if at all [if ever you have heard.]

अनुवादः

“I am his loyal, dedicated, and adherent younger brother named Lakshmana, if ever you have heard of us. [3-12-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥ ४ ॥

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
दृष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥

ते वयम् वनम् अत्युग्रम् प्रविष्टाः पितृ शासनात् । द्रष्टुम् इच्छ्हामहे सर्वे भगवन्तम् निवेद्यताम् ॥ ३-१२-४

‘हम सब लोग पिताकी आज्ञासे इस अत्यन्त भयंकर वनमें आये हैं और भगवान् अगस्त्य मुनिका दर्शन करना चाहते हैं । आप उनसे यह समाचार निवेदन कीजिये’ ॥ ४ ॥

नावॆल्लरू पितृवाक्यदन्तॆ ई अत्यन्त भयङ्कर काडिगॆ बन्दिद्देवॆ. मत्तु भगवान् अगस्त्यमुनिगळ दर्शन माडलु बयसुत्तिद्देवॆ. तावु अगस्त्यरल्लि ई सवाचार तिळिसिरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. te = such as we are; vayam pitR^i shaasanaat ati ugram vanam praviSTaaH = we, by our father’s decree, entered, awful, forests; sarve bhagavantam draSTum icChaamahe = we all, godly sage, to see, we wish to; nivedyataam = let it be informed.

अनुवादः

“Such as we are, we entered the awful forest at the decree of our father, and we wiush to see the godly sage, let this be informed to him.” Said Lakshmana to the disciple of Agastya. [3-12-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥ ५ ॥

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः । तथा इति उक्त्वा अग्नि शरणम् प्रविवेश निवेदितुम् ॥ ३-१२-५

लक्ष्मणकी वह बात सुनकर उन तपोधनने ‘बहुत अच्छा’ कहकर मह‍‍िर्षको समाचार देनेके लिये अग्निशालामें प्रवेश किया ॥ ५ ॥

लक्ष्मणन मातन्नु केळि ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि आ तपोधननु महर्षिगळिगॆ समाचार तिळिसलु अग्निशालॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tapaH dhanaH = ascetically, rich [disciple of Agastya]; tasya lakSmaNasya tat vacanam shrutvaa = his, Lakshmana’s, that, word, on hering; tathaa iti uktvaa = like that, thus, saying; agni sharaNam pravivesha niveditum = fire, sanctum, entered, to submit to sage.

अनुवादः

On hearing that sentence of Lakshmana that disciple who is ascetically rich replied ‘agreed, ’ and he entered the sanctum of Ritual-fire to submit the same to Agastya. [3-12-5]

टिप्पनी

This sanctum where the Altar of Fire is established will be well deep inside these hermitages. One arrives at the Altar of Fire after passing through many places designated to particular deities, where fire oblations are conducted. These places of worship occurring before the hall of homa are listed in the coming verses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ॥ ६ ॥
यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः ।

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठम् तपसा दुष्प्रधर्षणम् । कृत अंजलिः उवाच इदम् राम आगमनम् अञ्जसा ॥ ३-१२-६ यथा उक्तम् लक्ष्मणेन एव शिष्यः तस्य अगस्तस्य संमतः ।

अग्निशालामें प्रवेश करके अगस्त्यके उस प्रिय शिष्यने जो अपनी तपस्याके प्रभावसे दूसरोंके लिये दुर्जय थे, उन मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यके पास जा हाथ जोड़ लक्ष्मणके कथनानुसार उन्हें श्रीरामचन्द्रजीके आगमनका समाचार शीघ्रतापूर्वक यों सुनाया— ॥ ६ १/२ ॥

अग्निशालॆयन्नु प्रवेशिसि आ अगस्त्यर प्रिय शिष्यनु-तम्म तपस्सिन प्रभावदिन्द इतररिगॆ दुर्जयरागिद्द, मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यर बळि होगि कै मुगिदुकॊण्डु लक्ष्मणनु हेळिद श्रीरामचन्द्रनु आगमिसिद समाचारवन्नु अवसर-अवसरवागि तिळिसिदनु.॥6½॥

पदच्छेदः

6, 7a. agastasya sammataH shiSyaH = to Agastya, agreeable, disciple; saH a~njasaa pravishya = he, quickly, entered; kR^ita anjaliH = on making palm-fold; laxmaNena yathaa uktam eva = by Lakshmana, as said, that, alone; tapasaa duS pra dharSaNam = by ascesis, irrefutable sage

• to Agastya; muni shreSTham = to sage, the eminent; raama aagamanam = about Rama’s, arrival; idam uvaaca = this, said.

अनुवादः

He that agreeable disciple of sage quickly approached the irrefutable sage by his asceticism, made palm-fold and said this to the eminent sage about about the arrival of Rama, exactly as said by Lakshmana. [3-12-6, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च ॥ ७ ॥
प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ।
द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ ॥ ८ ॥
यदत्रानन्तरं तत् त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।

पुत्रौ दशरथस्य इमौ रामो लक्ष्मण एव च ॥ ३-१२-७ प्रविष्टौ आश्रमपदम् सीतया सह भार्यया । द्रष्टुम् भवन्तम् आयातौ शुश्रूषार्थम् अरिन्दमौ ॥ ३-१२-८ यद् अत्र अनंतरम् तत् त्वम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ।

‘महामुने! राजा दशरथके ये दो पुत्र श्रीराम और लक्ष्मण आश्रममें पधारे हैं । श्रीराम अपनी धर्मपत्नी सीताके साथ हैं । वे दोनों शत्रुदमन वीर आपकी सेवाके उद्देश्यसे आपका दर्शन करनेके लिये आये हैं । अब इस विषयमें जो कुछ कहना या करना हो, इसके लिये आप मुझे आज्ञा दें’ ॥ ७-८ १/२ ॥

महामुनिगळे! दशरथ महाराजर इब्बरु पुत्ररु श्रीराम-लक्ष्मणरु आश्रमक्कॆ आगमिसिरुवरु. श्रीरामनु तन्न धर्मपत्नी सीतॆयॊन्दिगॆ इद्दानॆ. अवरिब्बरु शत्रुदमन वीररु तम्म सेवॆय उद्देशदिन्द तम्मन्नु दर्शिसलु बन्दिरुवरु. ई विषयदल्लि एनु माडबेकॆन्दु तावु अप्पणॆ कॊडबेकु.॥7-8½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. raamaH lakSmaNa eva ca = Rama, Lakshmana, thus, also; dasharathasya imau putrau = Dasharatha’s, these, sons; bhaaryayaa siitayaa saha = wife, Seetha, with; praviSTau aashramapadam = entered, hermitage’s, threshold.

अनुवादः

“Sons of King Dasharatha, Rama and also thus Lakshmana have entered the threshold of hermitage along with the wife of Rama, namely Seetha. [3-12-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8b, 9a. arindamau = enemy-destroyers those Rama and Lakshmana; bhavantam draSTum = you, to see; shushruuSa artham aayaatau = to serve you, for te urpose of, they have come; atra yat anantaram = there [in this regard,] what, next is to be done; tat tvam aaj~naapayitum arhasi = that, you, to order, apt of you.

अनुवादः

“Those two enemy-destroyers have come cherishing to see and serve you, hence it will be apt of you to order what next is to be done in this regard.” Said disciple to the sage. [3-12-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ॥ ९ ॥
वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ।

ततः शिष्यात् उपश्रुत्य प्राप्तम् रामम् स लक्ष्मणम् ॥ ३-१२-९ वैदेहीम् च महाभागाम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।

शिष्यसे लक्ष्मणसहित श्रीराम और महाभागा विदेहनन्दिनी सीताके शुभागमनका समाचार सुनकर महर्षिने इस प्रकार कहा— ॥ ९ १/२ ॥

लक्ष्मण सहित श्रीराम मत्तु महाभागा विदेहनन्दिनी सीतॆय शुभागमनद सवाचार शिष्यनिन्द केळि महर्षिगळु ई प्रकार हेळिदरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. tataH shiSyaat = then, from disciple; sa lakSmaNam raamam praaptam = with, Lakshmana, Rama, has come; upashrutya = on hearing; vaidehiim ca mahaabhaagaam = Vaidehi, also, highly, fortunate one; idam vacanam abraviit = this, word, said.

अनुवादः

Having heard from the disciple that Rama has arrived with Lakshmana and with highly fortunate Seetha the sage said this to him. [3-12-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः ॥ १० ॥
मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ।
गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ११ ॥
प्रवेश्यतां समीपं मे किमसौ न प्रवेशितः ।

दिष्ट्या रामः चिरस्य अद्य द्रष्टुम् माम् समुपागतः ॥ ३-१२-१० मनसा कांक्षितम् हि अस्य मया अपि आगमनम् प्रति । गम्यताम् सत्कृतो रामः स भार्यः सह लक्ष्मणः ॥ ३-१२-११ प्रवेश्यताम् समीपम् मे किम् असौ न प्रवेशितः ।

‘सौभाग्यकी बात है कि आज चिरकालके बाद श्रीरामचन्द्रजी स्वयं ही मुझसे मिलनेके लिये आ गये । मेरे मनमें भी बहुत दिनोंसे यह अभिलाषा थी कि वे एक बार मेरे आश्रमपर पधारते । जाओ, पत्नीसहित श्रीराम और लक्ष्मणको सत्कारपूर्वक आश्रमके भीतर मेरे समीप ले आओ । तुम अबतक उन्हें ले क्यों नहीं आये?’ ॥

बहळ कालद बळिक इन्दु श्रीरामचन्द्रनु स्वतः नन्नन्नु नोडलु बन्दिरुवनु, इदु सौभाग्यद मातागिदॆ. अवनु ऒम्मॆ नन्न आश्रमक्कॆ आगमिस बेकॆम्ब अभिलाषॆ नन्न मनस्सिनल्लि बहळ दिनगळिन्द इत्तु. होगु पत्नीसहित श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरन्नु सत्कारपूर्वक आश्रमदॊळगॆ नन्न बळिगॆ करॆदुकॊण्डु बा. नीनु इष्टरॊळगॆ अवरन्नु एकॆ करॆदुकॊण्डु बन्दिल्ल.॥10-11½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. diSTyaa = providentially; raamaH = Rama; cirasya maam draSTum = after a long, me, to see; adya sam upa agataH = today, he came my nearby; asya aagamanam prati = his, arrival, towards; mayaa manasaa kaankSitam hi = by me, by heart, yearned for, indeed.

अनुवादः

“My heart is indeed yearning for his arrival, and after this long a time Rama providentially came to see me.” [3-12-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11b, 12a. gamyataam = go forth; raamaH sa bhaaryaH saha lakSmaNaH = Rama be, with, wife, with, Lakshmana; sat kR^itaH = make welcome; me samiipam praveshyataam = in my, proximity, be entered; kim asau na praveshitaH = why, he is, not, entered [as yet.]

अनुवादः

“Go forth and make welcome to Rama, Lakshmana and to Seetha, and they be entered here, why you have not invited them as yet? [3-12-11b, 12a]

टिप्पनी

Agastya is waiting for long to receive Rama to handover a great bow, quivers and sword. Agastya himself an eliminator of demons and Rama’s mission is also the same. Therefore, on hearing that “Rama arrived " his ears are said to have received an ear-pleasing experience, karNa aananda anubhava. Maheshvara Tirtha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥ १२ ॥
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ।

एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियन्ताञ्जलिः ।

एवम् उक्तः तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥ ३-१२-१२ अभिवाद्य अब्रवीत् शिष्यः तथा इति नियत अंजलिः ।

धर्मज्ञ महात्मा अगस्त्य मुनिके ऐसा कहनेपर शिष्यने हाथ जोड़कर उन्हें प्रणाम किया और कहा—‘बहुत अच्छा अभी ले आता हूँ’ ॥ १२ १/२ ॥

धर्मज्ञ महात्मा अगस्त्य मुनिगळु हीगॆ हेळिदाग शिष्यनु कैमुगिदु वन्दिसि हागॆ आगलि ईगले करॆतरुवॆनु ऎन्दु हेळिदनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. dharmaj~nena mahaatmanaa muninaa = by virtue-knower, by great soul, by sage; * evam uktaH tu* = thus, one who is said; shiSyaH = disciple; niyata anjaliH abhivaadya tathaa iti abraviit = having done, with palm-fold, having adored, ’thus it will be done’, he said.

अनुवादः

Thus said by the great-souled sage and the knower of virtue, the disciple adored him with palm-fold saying that “as you say.” [3-12-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १३ ॥
कोऽसौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ।

तदा निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ ३-१२-१३ क्व असौ रामो मुनिम् द्रष्टुम् एतु प्रविशतु स्वयम् ।

इसके बाद वह शिष्य आश्रमसे निकलकर शीघ्रतापूर्वक लक्ष्मणके पास गया और बोला—‘श्रीरामचन्द्रजी कौन हैं? वे स्वयं आश्रममें प्रवेश करें और मुनिका दर्शन करनेके लिये चलें’ ॥ १३ १/२ ॥

अनन्तर आ शिष्यनु आश्रमदिन्द हॊरटु शीघ्रवागि लक्ष्मणन बळिगॆ होगि हेळिदनु - श्रीरामचन्द्रनु यारु? अवनु स्वतः आश्रमवन्नु प्रवेशिसि, मुनिय दर्शन माडल.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. tadaa shiSyaH sam bhraantaH = then, disciple, a little perplexed; niS kramya = on going out; lakSmaNam abraviit = to Lakshmana, said; asau raamaH kva = this, Rama, where is he; munim draSTum etu = sage, to see, let him come; pravishatu svayam = enter, on his own.

अनुवादः

Then that disciple went out with a little perplexity and said this to Lakshmana, “Where is this Rama? He may come to see the sage and let him enter hermitage on his own.” Said that disciple to Lakshmana. [3-12-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः ॥ १४ ॥
दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ।

ततो गत्वा आश्रम पदम् शिष्येण सह लक्ष्मणः ॥ ३-१२-१४ दर्शयामास काकुत्स्थम् सीताम् च जनकात्मजाम् ।

तब लक्ष्मणने शिष्यके साथ आश्रमके द्वारपर जाकर उसे श्रीरामचन्द्रजी तथा जनककिशोरी श्रीसीताका दर्शन कराया ॥ १४ १/२ ॥

आग लक्ष्मणनु शिष्यनॊन्दिगॆ आश्रमद बागिलिगॆ होगि श्रीरामचन्द्रन हागू जनकात्मजॆ सीतॆयन्नु दर्शन माडिसिदनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tataH lakSmaNaH shiSyeNa saha = Lakshmana, disciple, along with; gatvaa aashrama padam = having gone, of hermitage’s, exterior; kaakutstham = at Rama; janakaatmajaam siitaam ca = at Janaka’s daughter, Seetha, also; darshayaamaasa = started to show.

अनुवादः

Then on going out to the exterior of that hermitage along with that disciple, Lakshmana has shown him Rama and Janaka’s daughter Seetha. [3-12-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् ॥ १५ ॥
प्रावेशयद् यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम् ।

तम् शिष्यः प्रश्रितम् वाक्यम् अगस्त्य वचनम् ब्रुवन् ॥ ३-१२-१५ प्रावेशयत् यथा न्यायम् सत्कार अर्ह सुसत्कृतम् ।

शिष्यने बड़ी विनयके साथ महर्षि अगस्त्यकी कही हुई बात वहाँ दुहरायी और जो सत्कारके योग्य थे, उन श्रीरामका यथोचित रीतिसे भलीभाँति सत्कार करके वह उन्हें आश्रममें ले गया ॥ १५ १/२ ॥

शिष्यनु तुम्बा विनयदॊन्दिगॆ महर्षि अगस्त्यरु हेळिद मातन्नु तिळिसिदनु मत्तु सत्कारक्कॆ योग्यनाद श्रीरामनिगॆ यथोचित रीतियिन्द चॆन्नागि सत्करिसि, अवरन्नु आश्रमक्कॆ करॆदुकॊण्डु होदनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. shiSyaH = disciple; prashritam agastya vacanam bruvan = obliging [words,] Agastya’s, word of, while telling [repeating]; satkaara arham = reception, worthy; su satkR^itam = well, receiving; praaveshayat yathaa nyaayam = entered, as per, procedure.

अनुवादः

While that disciple repeated the obliging words of Agastya entered that reception-worthy Rama into hermitage on receiving him well. [3-12-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः ॥ १६ ॥
प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ॥ १७ ॥

उस समय श्रीरामने लक्ष्मण और सीताके साथ आश्रममें प्रवेश किया । वह आश्रम शान्तभावसे रहनेवाले हरिणोंसे भरा हुआ था । आश्रमकी शोभा देखते हुए उन्होंने वहाँ ब्रह्माजीका स्थान और अग्निदेवका स्थान देखा ॥ १६-१७ ॥

आग श्रीरामनु लक्ष्मण मत्तु सीतॆयॊन्दिगॆ आश्रमवन्नु प्रवेशिसिदनु. आ आश्रमवु शान्तवागि इरुव जिङ्कॆगळिन्द तुम्बि होगित्तु. आश्रमद आनन्दवन्नु नोडुत्ता, अवरु अल्लि ब्रह्मन स्थान मत्तु यज्ञेश्वरन स्थानवन्नु नोडिदरु.॥16-17॥

पदच्छेदः

16b, 17a. tataH raamaH siitayaa saha lakSmaNaH = then, Rama, Seetha, with, Lakshmana; prashaanta hariNa aakiirNam = docile, deer, overspread with; aashramam avalokayan = hermitage, on looking over; pravivesha entered.

अनुवादः

And then Rama entered the hermitage with Seetha and Lakshmana looking over it which is overspread with docile deer. [ 3-12-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ॥ १८ ॥
धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ १९ ॥
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च ॥ २० ॥
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।

विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ॥ धातुर्विधातुः स्थानं च वायोःस्थानं तथैव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुण्य महात्मनः ॥ स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च ॥
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।

फिर क्रमशः भगवान् विष्णु, महेन्द्र, सूर्य, चन्द्रमा, भग, कुबेर, धाता, विधाता, वायु, पाशधारी महात्मा वरुण, गायत्री, वसु, नागराज अनन्त, गरुड़, कार्तिकेय तथा धर्मराजके पृथक्-पृथक् स्थानका निरीक्षण किया ॥ १८—२० १/२ ॥

मत्तॆ क्रमवागि भगवान् विष्णु, महेन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता, विधाता, वायु, पाशधारी महात्मा वरुण, गायत्री, वसु, नागराज, अनन्त, गरुड, कार्तिकेय हागू धर्मराज, इवर बेरॆ बेरॆ स्थानगळन्नु निरीक्षिसिदरु.॥18-20½॥

पदच्छेदः

17b, 18, 19, 20, 21a. saH tatra brahmaNaH sthaanam = he [Rama,] therein, Brahma’s, sanctum; tathaiva ca = like that, also; agneH sthaanam = Fire’s, sanctum; viSNoH sthaanam = Vishnu’s, sanctum; mahendrasya sthaanam = Mahendra’s sanctum; caiva = also, like that; vivasvataH = Vivasvat [Sun]; soma sthaanam = Soma [Moon’s] sanctum; bhaga sthaanam = Bhaga’s, sanctum; sthaanam kauberam eva ca = sanctum, of Kubera, like that, also; dhaatuH vidhaatuH sthaanam ca = Dhaata, Vidhaata sanctums, also; tathaiva ca = like, that also; vaayoH sthaanam = Vaayu’s [Air-god’s,] sanctum; sthaanam ca paasha hastasya = sanctum, also, of Noose-wielder; vaaruNasya mahaatmanaH = of Rain-god, great soul; sthaanam tathaiva gaayatryaa = sanctum, also like that, of Gayatri; vasuunaam sthaanam eva ca = Vasu-s, sanctum, also; sthaanam ca naaga raajasya = sanctum, of cobra’s, king [aadi sheSa]; garuDa sthaanam eva ca = GaruDa [Divine Eagle] sanctum of, also; kaartikeyasya ca sthaanam = Kaartikeya’s, also, sanctum; dharma sthaanam ca = Dharma’s, sanctum, also; pashyati = saw.

अनुवादः

Rama entered inside the hermitage and saw therein the sanctus of Brahma, Fire-god, Vishnu, Indra, Vivasvat

• the Sun-god, Soma - the Moon-god, Bhaga - one among the twelve Suns, and the sanctusms of Kubera, [Wealth-Management-god, are seen and passed by the three of them, sanctums of Dhaata, Vidhaata - Vedic deities created by Brahma to help Svayambhuu Manu, santucm of Vaayu - the Air-god, and also like that the sanctum of great-soloed VaruNa - the Rain-god who also wields noose, and the sanctum of Gayatri
• the presiding deity of gnosis, sanctum of Vasus - eight of them, and the sanctum of cobra’s king - aadi sheSa, the divine Thousand-headed serpent that bears this globe on its head, and on which Vishnu reclines, and even the sanctum of GaruDa - the Divine Eagle and the vehicle of Vishnu, and the half brother of aadi sheSa, and the sanctum of Kaartikeya - chief of gods army, second son of Shiva, and the sanctum of Dharma - Dharmaraaja, presiding deity of Virtue-Vice-Time of living beings, in-charge of the hell. [17b, 18, 19, 20, 21a]

टिप्पनी

These sanctums are particular holy places in hermitages where those designated deities will be invoked for worship. These will be seventeen in general, as said in Vedic doctrine, yo vai sapta dasha

• Defined by seventeen letters. On passing through all these places, the place of homa kunDa , Altar of Fire will come. Hence, usually none will be allowed inside the hermitages, and all are supposed to stay in aashrama padam , the hermitage’s threshold, a porch or portico minus its roofing. As such Rama wanted an entry in to hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ॥ २१ ॥
तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम् ।
अब्रवीद् वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ २२ ॥

ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ॥ तं ददर्शाग्रतो रामो मुनिनां दीप्ततेजसाम् ।
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥

इतनेहीमें मुनिवर अगस्त्य भी शिष्योंसे घिरे हुए अग्निशालासे बाहर निकले । वीर श्रीरामने मुनियोंके आगे-आगे आते हुए उद्दीप्त तेजस्वी अगस्त्यजीका दर्शन किया और अपनी शोभाका विस्तार करनेवाले लक्ष्मणसे इस प्रकार कहा— ॥ २१-२२ ॥

इष्टरल्लि मुनिवर अगस्त्यरू शिष्यरॊन्दिगॆ अग्नि शालॆयिन्द हॊरगॆ बन्दरु. वीर श्रीरामनु मुनिगळन्नु मुन्दुमाडि बरुत्तिरुव उद्दीप्त तेजस्वी अगस्त्यरन्नु दर्शिसिदनु. मत्तु तन्न शोभॆयन्नु विस्तरिसुव लक्ष्मनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b, 22a. tataH shiSyaiH pari vR^itaH = then, by disciples, encircled; muniH api abhi niSpatat = sage, even, came out quickly; raamaH diipta tejasam muniinaam agrataH = Rama, he who is glowing, brilliant, sages, before; tam dadarsha = him [sage,] has seen.

अनुवादः

Then encircled by disciples the sage Agastya came out quickly, and Rama saw him who is glowing brilliant before all the other sages. [3-12-21b, 22a]

टिप्पनी

In the list of sanctums said above no place is said for Shiva, on which earlier commentators discussed much. Of them Govindaraja stated, “Shiva has no worshipfulness in Vaishnavaite way, hence his sanctum is unsaid: atra puujya daivateShu rudrasya anupaadaanaat a-puujyatvam uktam | adhunaa kaiscit puujya maanataa tu taamasa shaastra anurodhaneti bodhyam|| Others contradicted this, saying that when Shiva’s son, Kaartikeya is adorable, why not his Father? Rama Tilaka states agniratra rudraH The naming of Agni, Fire-god, as in 17th verse itself is Rudra, namely Shiva. ShiromaNi commentary also puts in the same way ’ * tatra agni shabdena shambhuH ucyate* By the nomenclature of Fire, Shiva is to be construed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहिर्लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥ २३ ॥

‘लक्ष्मण! भगवान् अगस्त्य मुनि आश्रमसे बाहर निकल रहे हैं । ये तपस्याके निधि हैं । इनके विशिष्ट तेजके आधिक्यसे ही मुझे पता चलता है कि ये अगस्त्यजी हैं’ ॥ २३ ॥

लक्ष्मणा! भगवान् अगस्त्यमुनिगळु आश्रमदिन्द हॊरगॆ बरुत्तिद्दारॆ. इवरु तपस्सिन निधिगळागिद्दारॆ. इवर विशिष्ट तेजदिन्द इवरे अगस्त्यरागिद्दारॆ ऎन्दु ननगॆ तिळियितु.॥23॥

पदच्छेदः

22b, 23. viiraH = bold one Rama; lakSmaNam lakSmi vardhanam = to Lakshmana, fortune, fortifier; abraviit vacanam = said, sentence; lakSmaNa = oh, Lakshmana; agastyaH bhagavaan R^iSiH = Agastya, godly, sage; bahiH niSkraamati = to outside, exiting; * audaaryeNa imam tapasaam nidhaanam [iti]* = by eminence, him, for all ascesis, depository, [thus]; ava gacChaami = I am comprehending.

अनुवादः

On seeing the brilliantly glowing sage among those sages, he that bold Rama said this sentence to Lakshmana, the fortifier of fortune, “Here comes the godly sage, Lakshmana, by his eminence I comprehend him as a depository of all ascesis.” [3-12-22b, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम् ।
जग्राहापततस्तस्य पादौ च रघुनन्दनः ॥ २४ ॥

एवम् उक्त्वा महाबाहुः अगस्त्यम् सूर्य वर्चसम् । जग्राह आपतत् तस्य पादौ च रघुनन्दन ॥ ३-१२-२४

सूर्यतुल्य तेजस्वी महर्षि अगस्त्यके विषयमें ऐसा कहकर महाबाहु रघुनन्दनने सामनेसे आते हुए उन मुनीश्वरके दोनों चरण पकड़ लिये ॥ २४ ॥

सूर्यनन्तॆ तेजस्वी महर्षि अगस्त्यर विषयदल्लि हीगॆ हेळि महाबाहु रघुनन्दननु इदिरागि बरुत्तिरुव मुनीश्वरर चरणगळन्नु स्पर्शिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaabaahuH = great-armed [dexterous] one Rama; agastyam suurya varcasam = of Agastya, of sun’s, radiance; evam uktvaa = thus, saying; tasya paadau ca raghunandana = his [Agastya’s,] feet, also, Raghu’s descendent; jagraaha aapatat = taken [touched reverentially,] on falling.

अनुवादः

That dexterous Rama on saying about that sun-like radiant sage Agastya, he that descendent of Raghu fell on the feet of Agastya touching them reverentially. [3-12-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः ॥ २५ ॥

जिनमें योगियोंका मन रमण करता है अथवा जो भक्तोंको आनन्द प्रदान करनेवाले हैं, वे धर्मात्मा श्रीराम उस समय विदेहकुमारी सीता और लक्ष्मणके साथ महर्षिके चरणोंमें प्रणाम करके हाथ जोड़कर खड़े हो गये ॥ २५ ॥

योगिगळ मनस्सु रममाणवागुव, भक्तरिगॆ आनन्दप्रदान माडुव आ धर्मात्मा श्रीरामनु आग विदेहकुवारी सीतॆ मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ महर्षियर चरणगळिगॆ वन्दनॆ माडि कै मुगिदु निन्तुकॊण्डनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa raamaH = then, he who is a delight to onlookers, that Rama; vaidehyaa siitayaa saha sa lakSmaNaH = Videha’s princess, Seetha, along with, and with Lakshmana; abhivaadya tu dharmaatmaa = addressing himself, but, noble-hearted one; kR^ita anjaliH = palms-adjoined; tasthau = stood aside.

अनुवादः

Then he who is a delight to the on lookers that noble-hearted Rama on revering the sage along with Lakshmana and Seetha, the princess from Videha, stood aside with his palms adjoined. [3-12-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वाऽऽसनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत् ॥ २६ ॥

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थम् अर्चयित्वा आसन उदकैः । कुशल प्रश्नम् उक्त्वा च आस्यताम् इति सोऽब्रवीत् ॥ ३-१२-२६

महर्षिने भगवान् श्रीरामको हृदयसे लगाया और आसन तथा जल (पाद्य, अर्घ्य आदि) देकर उनका आतिथ्य-सत्कार किया । फिर कुशल-समाचार पूछकर उन्हें बैठनेको कहा ॥ २६ ॥

महर्षिगळु भगवान् श्रीरामनन्नु ऎदॆगप्पिकॊण्डु, आसन, पाद्य, अर्घ्यादिगळन्नु कॊट्टु अवनिगॆ आतिथ्य सत्कारमाडिदरु मत्तॆ क्षेम समाचार केळि कुळितुकॊळ्ळलु हेळिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. arcayitvaa aasana udakaiH = offering, seat, water; kaakutstham prati gR^ihya = Rama, is received; kushala prashnam uktvaa ca = well-being, inquiries, spoke, also [exchanging pleasantries]; aasyataam iti saH abraviit = ‘be seated’, thus, he [sage,] said.

अनुवादः

Offering seat and water that sage received Rama, and even on exchanging pleasantries that sage said to him, “please be seated.” [3-12-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥ २७ ॥

अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिन् प्रतिपूज्य च । वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषाम् भोजनम् ददौ ॥ ३-१२-२७

अगस्त्यजीने पहले अग्निमें आहुति दी, फिर वानप्रस्थधर्मके अनुसार अर्घ्य दे अतिथियोंका भलीभाँति पूजन करके उनके लिये भोजन दिया ॥ २७ ॥

अगस्त्यरु मॊदलिगॆ अग्निगॆ आहुतियनित्तु, मत्तॆ वानप्रस्थ धर्मक्कनुसार अर्घ्यवन्नु कॊट्टु अतिथिगळन्नु चॆन्नागि पूजिसि अवरिगॆ भोजनवन्नु नीडिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH agnim hutvaa = he [the sage,] fire, having worshipped [for himself]; pradaaya arghyam = having offered, water; atithim prati puujya ca = guest, having worshipped [with other formalities,] also; vaanaprasthena dharmeNa = by hermit’s, observances; teSaam bhojanam dadau = for them, food, he gave.

अनुवादः

Having completed his personal worship to Fire-god, and having offered water and other formalities to guest, that sage gave viands to guests according to his hermitic observances. [3-12-27]

टिप्पनी

The hermit’s observances include the ritual to Fire-god before food. In some case one has to personally light the fire, cook his own food to the chanting of hymns, like Agastya which is an observances called viashva devam Even now these are observed by some Vedic Brahmans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥ २८ ॥
अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत् ।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ २९ ॥

प्रथमम् च उपविश्य अथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः । उवाच रामम् आसीनम् प्रांजलिम् धर्मकोविदम् ॥ ३-१२-२८ अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिम् प्रतिपूजयेत् । अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् । दुःसाक्षी इव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ ३-१२-२९

धर्मके ज्ञाता मुनिवर अगस्त्यजी पहले स्वयं बैठे, फिर धर्मज्ञ श्रीरामचन्द्रजी हाथ जोड़कर आसनपर विराजमान हुए । इसके बाद महर्षिने उनसे कहा—‘काकुत्स्थ! वानप्रस्थको चाहिये कि वह पहले अग्निको आहुति दे । तदनन्तर अर्घ्य देकर अतिथिका पूजन करे । जो तपस्वी इसके विपरीत आचरण करता है, उसे झूठी गवाही देनेवालेकी भाँति परलोकमें अपने ही शरीरका मांस खाना पड़ता है ॥ २८-२९ ॥

धर्मज्ञराद मुनिवर्य अगस्त्यरु मॊदलु स्वतः कुळितुकॊण्ड बळिक धर्मज्ञ श्रीरामनु कैमुगिदु आसनदल्लि विराजिसिदनु. बळिक महर्षिगळु अवनल्लि हेळिदरु- काकुत्स्थने! वानप्रस्थियु मॊदलु अग्निगॆ आहुति कॊडबेकु. अनन्तर अर्घ्यवन्नु कॊट्टु अतिथियन्नु पूजिसबेकु. तपस्वियादवनु इदक्कॆ विपरीतवागि आचरिसिदरॆ अवनिगॆ सुळ्ळु साक्षि हेळिदवनन्तॆ परलोकदल्लि तन्न शरीरद मांसवन्ने तिन्नबेकागुत्तदॆ.॥28-29॥

पदच्छेदः

28. atha dharma j~naH muni pungavaH = then, well, informed one -shrewd, sage, eminent; * prathamam upavishya* = at the outset, taking a seat; aasiinam = one who took seat [later]; praanjalim = one with adjoined palms; dharma kovidam = one who in arts of virtue, proficient - well-advised, prudent; raamam = to Rama; uvaaca = spoke to.

अनुवादः

Then that eminent and shrewd sage Agastya in righteousness took his seat at the outset, and spoke to prudent Rama of righteousness itself, and who by now is sitting with his palms adjoined. [3-12-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. agnim hutvaa = fire is, worshipping; pradaaya arghyam = giving, water; atithim pratipuujayet = guest is, worshipped; kaakutstha = oh, Rama; anyathaa samudaacaran tapasvii = otherwise, if practices, a hermit; duH saakSii iva = false, deponent, like; pare loke = in other, world; svaani maaMsaani bhakSayet = own, flesh, eats.

अनुवादः

“Worshipping the fire, giving water and worshipping the guest a hermit should receive a guest and feed him, and if a hermit practices contrarily, oh, Rama, he is destined to eat his own flesh like a false deponent in other world say, hell. [3-12-29]

टिप्पनी

A guest is one who enables the host to go to heavens. iShTo vaa yadi vaa dveShyo muurkhaH paNDita eva vaa | sampraapte vaishvadeva ante so atithi svarga sa~NkramaH || “May he be dear one or despised, stupid or scholar, one who comes at the end of fire worship before meals, he leads the host to heavens” - paraashara suutra. Any false deponent giving a false witness not only goes to hell but also is destined to eat his own flesh there. Same is the case with the host, who does not perform his daily chores to entertain his guest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः ॥ ३० ॥

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः । पूजनीयः च मान्यः च भवान् प्राप्तः प्रिय अतिथिः ॥ ३-१२-३०

‘आप सम्पूर्ण लोकके राजा, महारथी और धर्मका आचरण करनेवाले हैं तथा मेरे प्रिय अतिथिके रूपमें इस आश्रमपर पधारे हैं, अतएव आप हमलोगोंके माननीय एवं पूजनीय हैं’ ॥ ३० ॥

नीनु समस्त लोकगळ राजनू, महारथियू, धर्मवन्नु आचरिसुववनू हागू नन्न प्रिय अतिथियागियू ई आश्रमक्कॆ आगमिसिरुवॆ. आद्दरिन्द नीनु नमगॆ मान्यनू, पूजनीयनू आगिरुवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. raajaa sarvasya lokasya = king, of all, world; dharma caarii = righteousness, treader in the path of; mahaa rathaH = great, charioteer; puujaniiyaH ca = venerable, also; maanyaH ca = estimable, also; priya atithiH = as dear, guest; bhavaan praaptaH = - you, have arrived.

अनुवादः

“You are the king of all the world, the treader in the path of righteousness, great charioteer of probity, and you are the venerable and estimable one, and you have arrived as my dear guest. [3-12-30]

टिप्पनी

The other way of rendering is: raajaa sarvasya lokasya ruler, of all, three worlds, hence you are Vishnu; mahaa rathaH great, charioteer of mortal souls through karmic cycles, thus Narayana; puujaniiya venerable one even in daily worship, hence Vishnu; maanyaH credible one by those who aspire salvation, Narayana; priya atithi much desired guest than the routine sage/mortal guests, hence god. Thus, it is said that Sage Agastya realised Rama as Vishnu and eulogised Rama incarnation. Even the daily puuja worship is conducted in a manner of treating the deity as a symbolic guest in the household. Here that deity himself is the real guest, i.e., Narayana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यमब्रवीत् ॥

एवम् उक्त्वा फलैः मूलैः पुष्पैः च अन्यैः च राघवम् । पूजयित्वा यथा कामम् ततो अगस्त्यः तम् अब्रवीत् ॥ ३-१२-३१

ऐसा कहकर महर्षि अगस्त्यने फल, मूल, फूल तथा अन्य उपकरणोंसे इच्छानुसार भगवान् श्रीरामका पूजन किया । तत्पश्चात् अगस्त्यजी उनसे इस प्रकार बोले— ॥ ३१ ॥

हीगॆ हेळि महर्षि अगस्त्यरु फल-मूल-पुष्प हागू इतर उपकरणगळिन्द इच्छानुसार भगवान् श्रीरामनन्नु पूजिसिदरु. अनन्तर अवनल्लि इन्तॆन्दरु .॥31॥

पदच्छेदः

31. evam uktvaa = thus, saying; raaghavam = Raghava is; phalaiH muulaiH puSpaiH ca anyaiH ca = with fruits, tubers, flowers, also, others, also; puujayitvaa yathaa kaamam = adored, as desired, according to his ardency; tataH agastyaH tam abraviit = then, Agastya, him [to Rama,] said.

अनुवादः

Saying thus, Agastya adored Raghava well with fruits, tubers, flowers and others according to his ardency, and then he said this to Rama. [3-12-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ३२ ॥
अमोघः सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः ।
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायकौ ॥ ३३ ॥
सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
महाराजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥ ३४ ॥

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्र विभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ अमोघः सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः ।
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ॥ सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्बिरिव पावकैः ।
महाराजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥

इदम् दिव्यम् महत् चापम् हेम वज्र विभूषितम् । वैष्णवम् पुरुषव्याघ्र निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥ ३-१२-३२ अमोघः सूर्य संकाशो ब्रह्मदत्तः शर उत्तमः । दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी च अक्षय सायकौ ॥ ३-१२-३३ संपूर्णौ निशितैः बाणैः ज्वलद्भिः इव पावकैः । महा रजत कोशो अयम् असिः हेमविभूषितः ॥ ३-१२-३४

‘पुरुषसिंह! यह महान् दिव्य धनुष विश्वकर्माजीने बनाया है । इसमें सुवर्ण और हीरे जड़े हैं । यह भगवान् विष्णुका दिया हुआ है तथा यह जो सूर्यके समान देदीप्यमान अमोघ उत्तम बाण है, ब्रह्माजीका दिया हुआ है । इनके सिवा इन्द्रने ये दो तरकस दिये हैं, जो तीखे तथा प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे सदा भरे रहते हैं । कभी खाली नहीं होते । साथ ही यह तलवार भी है जिसकी मूठमें सोना जड़ा हुआ है । इसकी म्यान भी सोनेकी ही बनी हुई है ॥ ३२—३४ ॥

पुरुष सिंहने! विश्वकर्मनु निर्मिसिद इदु महान् धनस्सु आगिदॆ. इदरल्लि सुवर्ण मत्तु नवरत्नळु जोडिसिवॆ. इदु भगवान् विष्णुवु कॊट्टिरुवुदागिदॆ. हागू सूर्यनन्तॆ देदिप्यवान ई अमो उत्तम बाण ब्रह्मदेवरु नीडिरुवरु. इदल्लदॆ इन्द्रनु ई ऎरडु बत्तळिकॆ कॊट्टिरुवनु. इवु हरितवाद हागु उरियुव अग्नियन्तॆ तेजस्वी बाणगळिन्द सदा तुम्बिरुत्तवॆ. ऎन्दू बरिदागुवुदिल्ल. जॊतॆगॆ ई खड्गविदॆ, इदर हिडियु चिन्नदिन्दागि माडिदुदागिदॆ. इदर ऒरॆयू कूड बङ्गारदिन्द माडिदुदागिदॆ.॥32-34॥

पदच्छेदः

32, 33a. puruSavyaaghra = oh, manly-tiger; hema vajra vibhuuSitam = gold, diamonds, decorated with; divyam mahat idam caapam = sacred, great, this, bow; vaiSNavam = Vishnu [pertains to]; nirmitam vishvakarmaNaa = crafted by, Vishvkarma; suurya samkaashaH = sun, equalling in blaze; amoghaH shara uttamaH = unwasteful, arrows, best; brahma dattaH = by Brahma, gifted by.

अनुवादः

“This sacred bow that is decorated with gold and diamonds is crafted by the divine architect Vishvakarma pertains to Vishnu, and these unwasteful arrows equalling sun in their blaze are the gift of Brahma. [3-12-32, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33b, 34. a kSaya saayakau = un, exhausted, those that have arrows; nishitaiH = with sharp; jvaladbhiH iva paavakaiH = blazing, like, Ritual-fire; baaNaiH = with arrows; sampuurNau = packed with; tuuNii ca = quivers, also; mama mahendreNa dattau = to me, by Indra, [two in number] are given; mahaa rajata koshaH = in excellent, golden, sheath; ayam hema vibhuuSitaH asiH = this one, gold, decorated with, sword; [mama mahendreNa dattaH = to me, by Indra, given.]

अनुवादः

“Also these two inexhaustible quivers packed with arrows that have the blaze of Ritual-fire, and this sword decorated in gold together with its sheath made up of excellent golden are once given to me by Indra. [3-12-33b, 34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन धनुषा राम हत्वा सङ्ख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ॥ ३५ ॥
तद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खड्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ३६ ॥

आनेन धनुषा राम हत्वा सङ्ख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णु र्दिवौकसाम् ॥ तद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खड्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् । आजहार श्रियम् दीप्ताम् पुरा विष्णुर् दिव ओकसाम् ॥ ३-१२-३५ तत् धनुः तौ च तूणि च शरम् खड्गम् च मानद । जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रम् वज्रधरो यथा ॥ ३-१२-३६

‘श्रीराम! पूर्वकालमें भगवान् विष्णुने इसी धनुषसे युद्धमें बड़े-बड़े असुरोंका संहार करके देवताओंकी उद्दीप्त लक्ष्मीको उनके अधिकारसे लौटाया था । मानद! आप यह धनुष, ये दोनों तरकस, ये बाण और यह तलवार (राक्षसोंपर) विजय पानेके लिये ग्रहण कीजिये । ठीक उसी तरह, जैसे वज्रधारी इन्द्र वज्र ग्रहण करते हैं’ ॥ ३५-३६ ॥

श्रीरामा! हिन्दॆ भगवान् विष्णुवु इदे धनुस्सिनिन्द युद्धदल्लि दॊड्ड-दॊड्ड असुररन्नु संहरिसि देवतॆगळ अतुल लक्ष्मियन्नु अवरिगॆ मरळिसिद्दनु. मानद! नीनु ई धनुस्सु, इवॆरडु बत्तळिकॆगळु, ई बाण मत्तु ई खड्ग इवन्नु राक्षसर मेलॆ विजय पडॆयलु स्वीकरिसु. वज्रधारी इन्द्रनु वज्रवन्नु धरिसुवन्तॆये नीनु इवन्नु धरिसु.॥35-36॥

पदच्छेदः

35. raama = oh, Rama; puraa viSNuuH samkhye = once, Vishnu, in war; anena dhanuSaa = by this, bow; hatvaa mahaasuraan = killed, horrible demons; diva okasaam = in heavens, for dwellers; diiptaam shriyam aajahaara = radiant, fortune, he fetched.

अनुवादः

“By this bow, oh, Rama, once Vishnu eliminated horrible demons in war and brought back radiant prosperity to the celestials. [3-12-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. maana da = grace, accorder of - Rama; tat dhanuH tau ca tuuNi = that, bow, those two, also, quivers; sharam khaDgam ca = arrow, sword, also; vajra dharaH vajram yathaa = by Thunderbolt, wielder [Indra,] Thunderbolt, as with; jayaaya pratigR^ihNiiSva = for triumph, you receive them.

अनुवादः

“The bow, these two quivers, arrows, and the sword, oh, Rama, the endower of grace, receive and wield them to triumph over the demons as Indra would wield Thunderbolt. [3-12-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥ ३७ ॥

एवम् उक्त्वा महा तेजाः समस्तम् तत् वर आयुधम् । दत्त्वा रामाय भगवान् अगस्त्यः पुनर् अब्रवीत् ॥ ३-१२-३७

ऐसा कहकर महान् तेजस्वी अगस्त्यने वे सभी श्रेष्ठ आयुध श्रीरामचन्द्रजीको सौंप दिये । तत्पश्चात् वे फिर बोले ॥ ३७ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी अगस्त्यरु आ ऎल्ल श्रेष्ठ आयुधगळन्नु श्रीरामचन्द्रनिगॆ ऒप्पिसिदरु, मत्तॆ हेळिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaatejaaH bhagavaan agastyaH = great resplendent, godly-sage, Agastya; evam uktvaa = thus, on saying; samastam tat vara aayudham = all of, them, best, weapons; dattvaa raamaaya = having given, to Rama; punaH abraviit = again, said.

अनुवादः

On saying thus that great resplendent and godly sage Agastya, gave all of those best weapons to Rama, and again spoke to Rama [3-12-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि हन्नॆरडनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥12॥