०१० रामेण क्षात्रधर्मनिरूपणम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama replies Seetha’s enquiry as to why he should wage war to eliminate the demons. He says that it is only to protect the land from the atrocities of demons, and for safeguarding the decrepit sages under his scheme of protecting the helpless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

10. श्रीरामका ऋषियोंकी रक्षाके लिये राक्षसोंके वधके निमित्त की हुई प्रतिज्ञाके पालनपर दृढ़ रहनेका विचार प्रकट करना

वाक्यमेतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया ।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम् ॥ १ ॥

वाक्यम् एतत् तु वैदेह्या व्याहृतम् भर्तृ भक्त्या । श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाच जानकीम् ॥ ४-१०-१

अपने स्वामीके प्रति भक्ति रखनेवाली विदेहकुमारी सीताकी कही हुई यह बात सुनकर सदा धर्ममें स्थित रहनेवाले श्रीरामचन्द्रजीने जानकीको इस प्रकार उत्तर दिया—

तन्न स्वामिय कुरितु भक्ति इरिसिद विदेहकुमारी सीतॆयु हेळिद मातन्नु केळि सदा धर्मदल्लि स्थितनाद श्रीरामचन्द्रनु जानकिगॆ हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bhartR^i bhaktyaa = husband, in adoration of; vaidehyaa vyaahR^itam = by Vaidehi, said; etat vaakyam tu = all, words, but; shrutvaa = on hearing; dharme sthitaH raamaH = by virtue, abides, Rama; prati uvaaca jaanakiim = in turn, said [replied,] to Janaki.

अनुवादः

On hearing all of the words said by Vaidehi, in adoration of her husband, he who abides by virtue alone that Rama replied Janaki. [4-10-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः ।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥ २ ॥

हितम् उक्तम् त्वया देवि स्निग्धया सदृशम् वचः । कुलम् व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनक आत्मजे ॥ ४-१०-२

‘देवि! धर्मको जाननेवाली जनककिशोरी! तुम्हारा मेरे ऊपर स्नेह है, इसलिये तुमने मेरे हितकी बात कही है । क्षत्रियोंके कुलधर्मका उपदेश करती हुई तुमने जो कुछ कहा है, वह तुम्हारे ही योग्य है ॥ २ ॥

देवि! धर्मवन्नु तिळिद जनक किशोरि! निनगॆ नन्न मेलॆ स्नेहविदॆ, अदक्कागि नीनु नन्न हितद मातन्ने हेळिरुवॆ. क्षत्रियर कुलधर्मद उपदेश माडुत्ता नीनु हेळिदुदु निनगॆ योग्यवे अगिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. devi = oh, lady; dharmaj~ne janaka aatmaje = oh, virtue-knower, Janaka’s, daughter; kulam vyapadishantyaa [vi apa dish] ca = familial [greatness,] that speak of; snigdhayaa tvayaa hitam sadR^isham vacaH uktam = friendlily, by you, beneficial words, befitting to your [disposition]; is said.

अनुवादः

“You have said beneficial, friendlily words that are seemlier to your disposition, oh, lady, which are apt to speak of your familial brought up, for you are the daughter of virtue-knowing Janaka. [4-10-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः ।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ॥ ३ ॥

किम् नु वक्ष्यामि अहम् देवि त्वया एव उक्तम् इदम् वचः । क्षत्रियैः धार्यते चापो न आर्त शब्दो भवेद् इति ॥ ४-१०-३

‘देवि! मैं तुम्हें क्या उत्तर दूँ, तुमने ही पहले यह बात कही है कि क्षत्रियलोग इसलिये धनुष धारण करते हैं कि किसीको दुःखी होकर हाहाकार न करना पड़े (यदि कोई दुःख या संकटमें पड़ा हो तो उसकी रक्षा की जाय) ॥ ३ ॥

देवि! नानु निनगेनु उत्तरिसलि? यारू दुःखितरागि हाहाकार माडुवन्तॆ आगदिरलॆन्दे, यारादरु दुःख, सङ्कटदल्लि बिद्दिद्दरॆ अवनन्नु रक्षिसलिक्कागि क्षत्रियरु धनुर्बाणगळन्नु धरिसुत्तारॆ ऎन्दु नीनु मॊदले हेळिरुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. devi = o, lady; aham kim nu vakSyaami = I, what [more,] verily, can I say; aarta shabdaH na bhavet iti = wailer’s, yowl, shall not, be there, thus [misery’s tears shall cease to flow – Griffit]; kSatriyaiH dhaaryate caapaH = Kshatriya-s, handle, bow; idam vacaH tvayaa eva uktam = this, word, by you, alone [perhaps,] said [iterated.]

अनुवादः

“What more shall I say, oh, lady, since it is said that ‘a warrior handles a bow so that misery’s tears cease to flow…’ and this saying is iterated even by you… [4-10-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः ।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः ॥ ४ ॥

ते च आर्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशित व्रताः । माम् सीते स्वयम् आगम्य शरण्याः शरणम् गताः ॥ ४-१०-४

‘सीते! दण्डकारण्यमें रहकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे मुनि बहुत दुःखी हैं, इसीलिये मुझे शरणागतवत्सल जानकर वे स्वयं मेरे पास आये और शरणागत हुए ॥ ४ ॥

सीतॆ! दण्डकारण्यदल्लि इद्दु कठोर व्रतवन्नु पालिसुव आ मुनिगळु बहळ दुःखितरागिद्दारॆ. अदक्कागि नन्नन्नु शरणागत वत्सलनॆन्दु तिळिदु अवरु स्वतः नन्न बळिगॆ बन्दु शरणागतरागिद्दारॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. siite = oh! Seetha; samshita vrataaH = sages, resolute, in practises; sharaNyaaH daNDakaaraNye te munayaH = those that are shelteable, in Dansaka forest, those sages; aartaa svayam aagamya = sombrely, on approaching; maam sharaNam gataaH = my, refuge, they have gone in [came into.]

अनुवादः

“Oh! Seetha, those shleterable sages of Dandaka forest have approached me sombrely on their own, and thus they came into my refuge… [4-10-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः ।
न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ ५ ॥
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ।

वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः ।
न लभन्ते सुखं भिरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ।

वसन्तः काल कालेषु वने मूल फल अशनाः । न लभन्ते सुखम् भीरु राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥ ४-१०-५

‘भीरु! सदा ही वनमें रहकर फल-मूलका आहार करनेवाले वे मुनि इन क्रूरकर्मा राक्षसोंके कारण कभी सुख नहीं पाते हैं । मनुष्योंके मांससे जीवननिर्वाह करनेवाले ये भयानक राक्षस उन्हें मारकर खा जाते हैं ॥

भीरु! सदाकाल काडिनल्ले इद्दु फल-मूलगळन्नु तिन्नुव आ मुनिगळु ई क्रूरकर्म राक्षसरिन्द ऎन्दू सुख पडॆयुवुदिल्ल. मनुष्यर मांसदिन्दले जीवन नडॆसुत्तिरुव ई भयानक राक्षसरु अवरन्नु कॊन्दु तिन्नुत्तिद्दारॆ.॥5½॥

पदच्छेदः

5. muula phala ashanaaH = tubers, fruits, eaters of; vasantaH kaala kaaleSu vane = living, time, after times [in all times,] in forest; kruura karmabhiH raakSasaiH bhiiru = with invidious, deeds, by demons, scared; sukham na labhante = quietude, not getting.

अनुवादः

“Subsisting on fruits and tubers, living at all the time in forests those sages are not getting quietude, as they are scared by the demons with invidious deeds… [4-10-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः ॥ ६ ॥
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः ।

‘उन राक्षसोंके ग्रास बने हुए वे दण्डकारण्यवासी द्विजश्रेष्ठ मुनि हमलोगोंके पास आकर मुझसे बोले—‘प्रभो! हमपर अनुग्रह कीजिये’ ॥ ६ १/२ ॥

आ राक्षसरिगॆ तुत्तागिरुव ई दण्डकारण्यवासी द्विज श्रेष्ठ मुनिगळु नम्म बळिगॆ बन्दु ‘प्रभो! नम्म मेलॆ अनुग्रहमाडु’ ऎन्दु हेळिदरु.॥6½॥

मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् ॥ ७ ॥
कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ।

मया तु वचनं श्रुता तेषामेवं मुखाच्च्युतम् ॥
कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ।

‘उनके मुखसे निकली हुई इस प्रकार रक्षाकी पुकार सुनकर और उनकी आज्ञा-पालनरूपी सेवाका विचार मनमें लेकर मैंने उनसे यह बात कही ॥ ७ १/२ ॥

अवर बायियिन्द हॊरट रक्षणॆय ई कूगु केळि हागू अवर आज्ञापालनरूपी सेवॆय विचार माडि, नानु अवरल्लि हीगॆ हेळिदॆ.॥7½॥

पदच्छेदः

6, 7a. munayaH daNDakaaraNya vaasinaH = sages, in Dandaka forest, dwellers; bhiimaiH nara maaMsopajiivibhiH = fiendish, on human, felsh, that subsist; raakSasaiH bhakSyante = by demons, are being eaten; te bhakSyamaaNaa = they, while being eaten; dvija sattamaaH = Brahmans, the eminet ones; asmaan abhyavapadya [abhi ava pad] = us, [to take possession of us] come to rescue; iti = thus as; maam uucur = to me, said.

अनुवादः

“The sages dwelling in Dandaka forest are being eaten away by fiendish demons that subsist on human flesh, and while being eaten away like that those eminent Brahmans have said to me, “please come to our rescue…” [4-10-6,7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला ॥ ८ ॥
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः ।
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसन्निधौ ॥ ९ ॥

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला ॥ यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः ।
किं करोमिति च मया व्याहृतं द्विजसन्निधौ ॥

‘महर्षियो! आप-जैसे ब्राह्मणोंकी सेवामें मुझे स्वयं ही उपस्थित होना चाहिये था, परंतु आप स्वयं ही अपनी रक्षाके लिये मेरे पास आये, यह मेरे लिये अनुपम लज्जाकी बात है; अतः आप प्रसन्न हों । बताइये, मैं आपलोगोंकी क्या सेवा करूँ?’ यह बात मैंने उन ब्राह्मणोंके सामने कही ॥ ८-९ ॥

महर्षिगळे! निम्मन्तह ब्राह्मणर सेवॆयल्लि नाने उपस्थितनाबेकागित्तु , आदरॆ नीवु स्वतः तम्म रक्षणॆगागि नन्न बळिगॆ बन्दिरुविरि, इदु ननगॆ नाचिकॆय विषयवागिदॆ. आद्दरिन्द तावु प्रसन्नरागिरि. नानु निम्म याव सेवॆ माडलि? हेळिरि. ऎन्दु आ ब्राह्मणरल्लि हेळिदॆ.॥8-9॥

पदच्छेदः

7b, 8, 9a. evam teSaam mukhaat cyutam vacanam shrutvaa = this way, from their, mouth, fel, words, on hearing; mayaa tu = by me, but; kR^itvaa vacana shushruSaam = on making, vocal, vassalage - comforting them verbally; vaakyam etat udaahR^itam = sentence, this one, avouched; prasiidantu me bhavantaH = be gracious, to me, you all; aham yat [kaaraNaat] = I am, by which [reason]; upastheyaiH iidR^ishaiH vipraiH = those that are to be served, this kind of, [eminent] Brahamnas; upasthitaH = they came to my fore; eSaa mama atulaa hriiH hi = this, for me, immense, shame/dishonour, indeed.

अनुवादः

“This way when I have heard the words voiced by them, I comforted them verbally and avouched this way, “Be gracious to me… you all… by which reason I am being addressed this way by this kind of eminent Brahmans, whom I should have actually addressed my self, this indeed is a dishonour for me… [4-10-7b, 8, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9b, 10a. kim karomi iti ca = what, I shall do, thus, also; mayaa vyaahR^itam dvija sannidhau = by me, said, in Brahmins’, in front of; sarvaiH eva samaagamya = all, thus, thronging; vaak iyam sam udaahR^itaa = word, this, spoke out.

अनुवादः

“Then I said before the Brahmans, “what shall I do?” All of them thus thronged and spoke this word. [4-10-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता ।
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः ॥ १० ॥
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस्तत्र रक्षतु ।

राक्षसैः दण्डकारण्ये बहुभिः काम रूपिभिः ॥ ४-२०-१० अर्दिताः स्म भृशम् राम भवान् नः तत्र रक्षतु ।

‘तब उन सभीने मिलकर अपना मनोभाव इन वचनोंमें प्रकट किया—‘श्रीराम! दण्डकारण्यमें इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले बहुत-से राक्षस रहते हैं । उनसे हमें बड़ा कष्ट पहुँच रहा है, अतः वहाँ उनके भयसे आप हमारी रक्षा करें ॥ १० १/२ ॥

आग अवरॆल्ल सेरि तम्म मनो इङ्गितवन्नु हीगॆ प्रकटिसिदरु-श्रीराम! दण्डकारण्यदल्लि इच्छानुरूप धरिसुव अनेक राक्षसरिद्दारॆ. अवरिन्द नमगॆ बहळ कष्टवागुत्तिदॆ, आद्दरिन्द अवर भयदिन्द नम्मन्नु रक्षिसु.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. raama = oh! Rama; daNDakaaraNye bahubhiH kaama ruupibhiH raakSasaiH = in Dandaka forest, many of the, guise-changing, demons; bhR^isham arditaaH sma = outrightly, tortured, we are; bhavaan tatra rakshatu naH = you, us, there in that, context protect, us.

अनुवादः

“Many of the guise changing demons are outrightly torturing us in Dandaka forest, hence in that context you shall protect us… [4-10-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ ॥ ११ ॥
धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ।

होम काले तु संप्राप्ते पर्व कालेषु च अनघ ॥ ४-१०-११ धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशित अशनाः ।

‘निष्पाप रघुनन्दन! अग्निहोत्रका समय आनेपर तथा पर्वके अवसरोंपर ये अत्यन्त दुर्धर्ष मांसभोजी राक्षस हमें धर दबाते हैं ॥ ११ १/२ ॥

निष्पाप रघुनन्दन! अग्निहोत्रद समय बन्दाग हागू पर्वद सन्दर्भदल्लि ई अत्यन्त दुर्धर्ष मांसभोजि राक्षसरु नम्मनु हिंसिसुत्तारॆ.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. anagha = oh, merited one Rama; su dur dharSaa = highly, resistless ones; pishita ashanaaH = flesh, eating [carnivorous]; raakSasaaH = demons; homa kaale tu = at oblation, times, but; parva kaaleSu ca = on propitious, times, also; sampraapte = chancing, descend on; dharSayanti = they will be persecuting.

अनुवादः

“Those resistless carnivorous demons, oh, merited Rama, will descend exactly at the time of fire oblations, or on propitious times like full or new moons to persecute us… [4-10-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् ॥ १२ ॥
गतिं मृगयमाणानां भवान् नः परमा गतिः ।

राक्षसैः धर्षितानाम् च तापसानाम् तपस्विनाम् ॥ ४-१०-१२ गतिम् मृगयमाणानाम् भवान् नः परमा गतिः ।

‘राक्षसोंद्वारा आक्रान्त होनेवाले हम तपस्वी तापस सदा अपने लिये कोई आश्रय ढूँढ़ते रहते हैं, अतः आप ही हमारे परम आश्रय हों ॥ १२ १/२ ॥

राक्षसरिन्द आक्रान्तराद तपस्वी, तापसराद नावु सदा नमगागि यावुदादरू आश्रमवन्नु हुडुकुत्ता इरुत्तेवॆ. आद्दरिन्द नीने नमगॆ आश्रयनागिरुवॆ.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. raakSasaiH dharSitaanaam ca = by demons, being assaulted, too; taapasaanaam tapasvinaam = aggrieved, ascetics; gatim mR^igaya maaNaanaam = recourse, searching, those that are searching; bhavaan = you are; naH = for us; paramaa gatiH = ultimate, course [we chanced on you.]

अनुवादः

“We the ascetics being assaulted thus are aggrieved, and when we searched for a recourse you chanced as our ultimate course… [4-10-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान् ॥ १३ ॥
चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् ।
बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव ॥ १४ ॥

कामम् तपः प्रभावेण शक्ता हन्तुम् निशाचरान् ॥ ४-१०-१३ चिरार्जितम् न च इच्छ्हामः तपः खण्डयितुम् वयम् । बहु विघ्नम् तपो नित्यम् दुःश्चरम् चैव राघव ॥ ४-१०-१४ तेन शापम् न मुंचामो भक्ष्यमाणाः च राक्षसैः ।

‘रघुनन्दन! यद्यपि हम तपस्याके प्रभावसे इच्छानुसार इन राक्षसोंका वध करनेमें समर्थ हैं तथापि चिरकालसे उपार्जित किये हुए तपको खण्डित करना नहीं चाहते हैं; क्योंकि तपमें सदा ही बहुत-से विघ्न आते रहते हैं तथा इसका सम्पादन बहुत ही कठिन होता है ॥ १३-१४ ॥

रघुनन्दन! तपस्सिन प्रभावदिन्द इच्छानुसार ई राक्षसरन्नु वधिसलु समर्थरागिद्दरू, चिरकालदिन्द गळिसिद तपस्सन्नु हाळुमाडलु बयसुवुदिल्ल. एकॆन्दरॆ तपस्सिनल्लि सदाकाल अनेक विघ्नगळु बरुत्ता इरुत्तवॆ हागू इदर सम्पादनॆ बहळ कष्टवागिरुत्तदॆ.॥13-14॥

पदच्छेदः

13b, 14a. vayam tapaH prabhaaveNa = we are, by our ascesis, efficacy of; hantum nishaacaraan = kaamam shakaaH = to eradicate, demons, surely, we are capable of; tu = but; cira arjitam tapaH = for a long time, earned, ascesis [ the effect of]; na ca icChaamaH khaNDayitum = not, also, we wish, to cut short, waste;

अनुवादः

“We by the efficacy of our ascesis are surely capable to eradicate those demons, but we do not wish to shorten the effect of our long earned merit of ascesis… [4-10-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15a. Raghava; tapaH nityam bahu vighnam = ascesis, always, with many hurdles; * duH caram ca eva* = impracticable, also, like that; tena = by the reason of it; raakSasaiH bhakSyamaaNaaH = though being eaten away, by demons; shaapam na muncaamaH = thus, curse, not, issued.

अनुवादः

“Many hurdles are always there in our practice of ascesis, and even the ascesis have become impracticable, oh, Raghava, thus though being eaten away by the demons we are not issuing any curse… [4-10-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः ।
तदर्द्यमानान् रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः ॥ १५ ॥
रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ।

तद् अर्द्यमानान् रक्षोभिः दण्डकारण्य वासिभिः ॥ ४-१०-१५ रक्ष नः त्वम् सह भ्रात्रा त्वम् नाथा हि वयम् वने ।

‘यही कारण है कि राक्षसोंके ग्रास बन जानेपर भी हम उन्हें शाप नहीं देते हैं, इसलिये दण्डकारण्यवासी निशाचरोंसे पीड़ित हुए हम तापसोंकी भाईसहित आप रक्षा करें; क्योंकि इस वनमें अब आप ही हमारे रक्षक हैं’ ॥ १५ ॥

राक्षसरिगॆ तुत्तादरू नावु अवरिगॆ शाप कॊडदिरुव कारण इदे आगिदॆ. अदरिन्द दण्डकारण्यवासी निशाचररिन्द पीडितराद नम्मन्नु सहोदर सहित नीनु रक्षिसु; एकॆन्दरॆ ई वनदल्लि ईग नीने रक्षकनागिरुवॆ.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16b. tat = thereby; daNDakaaraNya vaasibhiH rakSobhiH = Dandaka forest, dwellers, by demons; ardyamaanaan = being persecuted; naH = us; saha bhraatraa tvam rakSa = with, brother you, protect; vayam vane tvam naathaa hi = we, in forest, you, as protector, we have you isn’t it.

अनुवादः

“Thereby, you along with your brother protect us that are being persecuted by the demons dwelling in Dandaka forest as you alone are the protector of ours in these forests…‘so said sages to me… [4-10-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्‍न्‍‍र्येन परिपालनम् ॥ १६ ॥
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ।

मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्नेर्ये न परिपालनम्॥
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ।

मया च एतत् वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ॥ ४-१०-१६ ऋषीणाम् दण्डकारण्ये संश्रुतम् जनकाअत्मजे ।

‘जनकनन्दिनि! दण्डकारण्यमें ऋषियोंकी यह बात सुनकर मैंने पूर्णरूपसे उनकी रक्षा करनेकी प्रतिज्ञा की है ॥ १६ १/२ ॥

जनकनन्दिनी! दण्डकारण्यदल्लि ऋषिगळ ई मातन्नु केळि नानु पूर्णरूपदिन्द अवरन्नु रक्षिसुव प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆ.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. janaka aatmaje = Janaka’s, daughter - oh, Seetha; mayaa ca etat vacaH shrutvaa = by me, also, all these, words, on hearing; daNDakaaraNye R^iSiiNaam = in Dandaka forests, to sages; kaartsnyena paripaalanam samshrutam = complete, protection, promised.

अनुवादः

“On hearing all those words, oh, Seetha, I promised complete protection to the sages of Dandaka forests… [4-10-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ॥ १७ ॥
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा ।

संश्रुत्य न च शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ॥ ४-१०-१७ मुनीनाम् अन्यथा कर्तुम् सत्यम् इष्टम् हि मे सदा ।

‘मुनियोंके सामने यह प्रतिज्ञा करके अब मैं जीते-जी इस प्रतिज्ञाको मिथ्या नहीं कर सकूँगा; क्योंकि सत्यका पालन मुझे सदा ही प्रिय है ॥ १७ १/२ ॥

मुनिगळ मुन्दॆ हीगॆ प्रतिज्ञॆ माडि ईग नानु बदुकिरुवागले ई प्रतिज्ञॆयन्नु हेगॆ सुळ्ळागिसलि? एकॆन्दरॆ सत्य पालनॆयु ननगॆ सदा प्रियवागिदॆ.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. samshrutya = having promised; jiivamaanaH = while alive; muniinaam prati shravam = to sages, what that is promised; anyathaa kartum na shakSyaami = otherwise, to implement, not, capable of; me sadaa satyam iSTam hi = always, truth, is dearer, to me, isn’t it.

अनुवादः

“Having promised to the sages it is incapable of me to implement it otherwise while I am alive… truth is dearer to me, isn’t it… [4-10-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् ॥ १८ ॥
न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।

अपि अहम् जीवितम् जह्याम् त्वाम् वा सीते स लक्ष्मणाम् ॥ ४-१०-१८ न तु प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।

‘सीते! मैं अपने प्राण छोड़ सकता हूँ, तुम्हारा और लक्ष्मणका भी परित्याग कर सकता हूँ, किंतु अपनी प्रतिज्ञाको, विशेषतः ब्राह्मणोंके लिये की गयी प्रतिज्ञाको मैं कदापि नहीं तोड़ सकता ॥ १८ १/२ ॥

सीतॆ! नानु बेकादरॆ नन्न प्राण बिडबल्लॆ, निन्नन्नु मत्तु लक्ष्मणनन्नू त्यजिसबल्लॆनु, आदरॆ नन्न प्रतिज्ञॆयन्नु, विशेषवागि ब्राह्मणरिगागि माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु नानु ऎन्दिगू मुरियलारॆनु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. siite = Seetha; aham jiivitam api = I, life, even; sa lakSmaNaam = with, Lakshmana; tvaam vaa = you, either; jahyaam = I leave off; tu = but; pratij~naam = promise; visheSataH braahmaNebhyaH = especially, to Brahmans; samshrutya = having promised; na tu = never [I will never go back.]

अनुवादः

“I may forfeit my life, forgo Lakshmana, or even forsake you but not a promise, that too especially made to Brahmans, and having promised I can never go back… [4-10-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् ॥ १९ ॥
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः ।

तत् अवश्यम् मया कार्यम् ऋषीणाम् परिपालनम् ॥ ४-१०-१९ अनुक्तेन अपि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथम् पुनः ।

‘इसलिये ऋषियोंकी रक्षा करना मेरे लिये आवश्यक कर्तव्य है । विदेहनन्दिनि! ऋषियोंके बिना कहे ही उनकी मुझे रक्षा करनी चाहिये थी; फिर जब उन्होंने स्वयं कहा और मैंने प्रतिज्ञा भी कर ली, तब अब उनकी रक्षासे कैसे मुँह मोड़ सकता हूँ ॥ १९ १/२ ॥

अदक्कागि ऋषिगळन्नु रक्षिसुवुदु नन्न अवश्यक कर्तव्यवागिदॆ. विदेहनन्दिनी! ऋषिगळु हेळदिद्दरू अवरन्नु रक्षिसबेकागित्तु. हागिरुवाग अवरु स्वतः बन्दु हेळिदरु हागू नानु प्रतिज्ञॆयन्नू माडिदाग ईग अवर रक्षणॆयिन्द हेगॆ पराङ्मुखनागलि?॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. vaidehi = oh, Vaidehi; tat = by that reason; an uktena api = not, asked [by sages,] even if; R^iSiiNaam pari paalanam = of sages’, safeguarding; mayaa avashyam kaaryam = by me, definitely, to be done; pratij~naaya katham punaH = having, how, then [to not to do.]

अनुवादः

“By that reason, oh, Seetha, even if I am unasked, safeguarding sages is definitely to be done by me, how then it is undone when given a promise… [4-10-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः ॥ २० ॥
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते ।

मम स्नेहात् च सौहार्दात् इदम् उक्तम् त्वया वचः ॥ ४-१०-२० परितुष्टो अस्मि अहम् सीते न हि अनिष्टो अनुशास्यते ।

‘सीते! तुमने स्नेह और सौहार्दवश जो मुझसे ये बातें कही हैं, इससे मैं बहुत संतुष्ट हूँ; क्योंकि जो अपना प्रिय न हो, उसे कोई हितकर उपदेश नहीं देता ॥ २० १/२ ॥

सीतॆ! नीनु स्नेह मत्तु सौहार्ददिन्द हेळिद मातिनिन्द नानु सन्तुष्टनागिद्देनॆ. एकॆन्दरॆ तनगॆ प्रियवल्लदुदन्नु यारू इतररिगॆ उपदेश माडुवुदिल्ल.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. siite = oh, Seetha; mama snehaat sauhaardaat ca = in my, friendship, good-heartedness, also; idam vacaH uktam tvayaa = this, word, is said, by you; parituSTaH asmi aham = contented, I am; an iSTaH na anushaasyate hi = uninterested ones, not, forewarns, indeed.

अनुवादः

“With your friendship and good-heartedness you say these words, oh, Seetha, I am contended… uninterested ones do not forewarn, indeed… [4-10-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने ।
सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ २१ ॥

सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभनॆ ।
सधर्मचारिणी मे त्व ं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

सदृशम् च अनुरूपम् च कुलस्य तव शोभने । सधर्म चारिणी मे त्वम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसी ॥ ४-१०-२१

‘शोभने! तुम्हारा यह कथन तुम्हारे योग्य तो है ही, तुम्हारे कुलके भी सर्वथा अनुरूप है । तुम मेरी सहधर्मिणी हो और मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हो’ ॥

शोभने! नीनु हेळिदुदु निनगॆ योग्यवे आगिदॆ हागू निन्न कुलक्कू सर्वथा अनुरूपवागिदॆ. नीनु नन्न सह धर्मिणियागिरुवॆ मत्तु ननगॆ प्राणगळिगिन्तलू हॆच्चु प्रियवागिरुवॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21b, c. tava kulasya ca, shobhane = for your, bloodline, oh, graceful one; sadR^isham anuruupam ca = appropriate, seemly, also; me sa dharma caariNii = with me, virtue, wife the pursuer; tvam praaNebhyaH api gariiyasii = you are, by [my] lives, even, loftier one.

अनुवादः

“Appropriate and seemly is your word of caution to your bloodline, oh, graceful Seetha, you are the co-pursuer in dharma with me, hence you are loftier to me than my own lives…” So said Rama to Seetha. [4-10-21b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा
सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम् ।
रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेन
जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥ २२ ॥

इति एवम् उक्त्वा वचनम् महात्मा सीताम् प्रियाम् मैथिल राज पुत्रीम् । रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपो वनानि ॥ ४-१०-२२

महात्मा श्रीरामचन्द्रजी अपनी प्रिया मिथिलेशकुमारी सीतासे ऐसा वचन कहकर हाथमें धनुष ले लक्ष्मणके साथ रमणीय तपोवनोंमें विचरण करने लगे ॥ २२ ॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रनु तन्न प्रियॆ मिथिलेश कुमारी सीतॆयल्लि हीगॆ हेळि कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु हिडिदुकॊण्डु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ रमणीय तपोवनदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaatmaa = exalted-soul; raamaH = Rama; priyaam maithila raaja putriim siitaam = to dear one, Mithila, king’s, daughter, to Seetha; iti evam uktvaa vacanam = thus, that way, on saying, words; dhanuSmaan = bow-wielder; saha lakSmaNena = with, Lakshmana; * ramyaaNi tapo vanaani jagaama* = to picturesque, hermits, woodlands, went to.

अनुवादः

That exalted soul Rama on saying those words to Seetha, his dear wife and the daughter of Janaka, wielding his bow proceeded further with Lakshmana to the picturesque woodlands of hermits. [4-10-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १० ॥

श्री वाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि हत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥10॥