००९ सीतया आयुधन्यासप्रदानम्

**Book III : Aranya Kanda

• The Forest Trek**

Seetha foresees danger in Rama’s decision to eliminate the demons in Dandaka forest, without any provocation from their side, at the request of some sages. She narrates an old episode about a sage who in possession of a weapon became violent and cruel.

स्रोतः: valmikiramayan.net

9. सीताका श्रीरामसे निरपराध प्राणियोंको न मारने और अहिंसा-धर्मका पालन करनेके लिये अनुरोध

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

सुतीक्ष्णेन अभ्यनुज्ञातम् प्रस्थितम् रघु नन्दनम् । हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-९-१

सुतीक्ष्णकी आज्ञा लेकर वनकी ओर प्रस्थित हुए अपने स्वामी रघुकुलनन्दन श्रीरामसे सीताने स्नेहभरी मनोहर वाणीमें इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

सुतीक्ष्णर अनुमति पडॆदु अरण्यद कडॆगॆ हॊरटिद्द तन्न स्वामि रघुकुलनन्दन श्रीरामनल्लि सीतॆयु स्नेहतुम्बिद वाणियिन्द ई प्रकार हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. sutiikSNena abhi anuj~naatam = by Suteekshna, well permitted; prasthitam bhartaaram raghu nandanam = who started, to her husband, to Raghu’s, son, Rama; vaidehii snigdhayaa vaacaa = Vaidehi, with friendly, words; idam abraviit = this, spoke.

अनुवादः

To Rama, the scion of Raghu and her husband, who started out when permitted by Sage Suteekshna, Vaidehi spoke this with friendly words. [3-9-1]

टिप्पनी

Seetha addresses Rama with this percept. “Wielding weaponry you are entering into an area where the demons are dense, and you intolerantly embark to kill them, thereupon we two get separated, which in turn is intolerable to you. So let us leave weapons back at hermitage and go to forests to see sages

• Govindaraja. “The promise made to sages in eradicating demons is himsaatmaka, injurious; they can be won over by ahimsa, non-injurious methods also. None can avert Rama to make a promise, nor ask him to deviate from it. Aware of this stubbornness of Rama, her heart felt a foreboding, and that love-blind Seetha started telling in a friendlily manner, in view of her friendship with Rama, that may disrupt soon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात् कामजादिह ॥ २ ॥

अधर्मम् तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् । निवृत्तेन च शक्यो अयम् व्यसनात् कामजाद् इह ॥ ३-९-२

‘आर्यपुत्र! यद्यपि आप महान् पुरुष हैं तथापि अत्यन्त सूक्ष्म विधिसे विचार करनेपर आप अधर्मको प्राप्त हो रहे हैं । जब कामजनित व्यसनसे आप सर्वथा निवृत्त हैं, तब यहाँ इस अधर्मसे भी बच सकते हैं ॥ २ ॥

आर्यपुत्र! नीवु महापुरुषरागिद्दरू अत्यन्त सूक्ष्मवागि विचार माडिदाग नीवु अधर्मवन्नु आश्रयिसिद्दीरि. कामजनक व्यसनदिन्द नीवु सर्वथा निवृत्तरागिद्दरू इल्लि ई अधर्मदिन्द बदुकुळियबल्लिरा.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaan, a dharmaH = gross injustice; su suukshmeNa vidhinaa = very, abstruse, way; praapyate = will be attained; ayam kaamajaat vyasanaat = this, by indulgence, by desire; iha shakyaH = in this world, it is possible; nivR^iittena = to one who fends it off.

अनुवादः

“Gross unjust will accrue to any in an abstruse way if his indulgence is enkindled merely by his own desire, and in this world it is possible to fend them off, to have a recourse to justness… [3-9-2]

टिप्पनी

For the first word adharma of Gorakhpur version, there are other words available in other mms like yastu dharmam tu and ayam dharma . The critical editions and also Dharmaakuutam puts it as ayam dharmaH susuuksmeNa vidhinaa praapyate mahaan… Instead of adharma, ayam dharma is there, which changes the negative attitude to positive Then this ayam dharmaH translates as ’this dharma, the duty of a prince, which you are going to take-up in the wake of promise given to sages, i.e., killing demons, without a valid reason, that which is righteous to you, can be performed in a different way…'

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।
मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद् गुरुतरावुभौ ॥ ३ ॥
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ॥ ४ ॥

त्रीणि एव व्यसनानि अत्र कामजानि भवन्ति उत । मिथ्या वाक्यम् तु परमम् तस्मात् गुरुतरा उभौ ॥ ३-९-३ पर दार अभिगमनम् विना वैरम् च रौद्रता । मिथ्या वाक्यम् न ते भूतम् न भविष्यति राघव ॥ ३-९-४ कुतो अभिलषणम् स्त्रीणाम् परेषाम् धर्म नाशनम् ।

‘इस जगत् में कामसे उत्पन्न होनेवाले तीन ही व्यसन होते हैं । मिथ्याभाषण बहुत बड़ा व्यसन है, किंतु उससे भी भारी दो व्यसन और हैं—परस्त्रीगमन और बिना वैरके ही दूसरोंके प्रति क्रूरतापूर्ण बर्ताव । रघुनन्दन! इनमेंसे मिथ्याभाषणरूप व्यसन तो न आपमें कभी हुआ है और न आगे होगा ही ॥ ३-४ ॥

ई जगत्तिनल्लि कामदिन्द उत्पन्नवागुव मूरे व्यसनगळु इवॆ. मिथ्याभाषण बहळ दॊड्ड व्यसनवागिदॆ, आदरॆ अदक्किन्तलू भारी ऎरडु व्यसनगळिवॆ - परस्त्रीगमन मत्तु वैरविल्लदॆये बेरॆयवर कुरितु क्रूरवागि वर्तिसुवुदु. रघुनन्दन! इदरल्लि मिथ्याभाषणरूपी व्यसनवादरो निम्मिन्द ऎन्दू नडॆदिल्ल मत्तु मुन्दॆयू नडॆयलारदु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3, 4a. atra = in there, in this world; kaamajaani vyasanaani triiNi eva = desire produced, self-gratifications, are three, only; uta bhavanti = there, they will be; mithyaa vaakyam tu paramakam = fallacious, utterances, is but, highest [worse]; para daara abhi gamanam = other’s, wife, towards, drawing [fascination]; vinaa vairam raudrataa = without, enmity, also, furiousness [ cruelness]; ubhau tasmaat gurutarau = than, from the two above, weighty [worst.] mR^igayaakshaa= hunting game; divaa svapnaH= day dreaming - sleeping in daytime; pari vaada= abusing others; striyaomadaH= indulgence in women; taurya trikam=artistic impulses, three of them; vR^ithaa aTyaa ca= wasteful wandering, also; kaamajaH= desire produced; dashako guNaH= ten, traits.

अनुवादः

“Only three self-gratifications, the definite products of desire, are there: one is speaking fallacious utterances, which itself is worse, and worst than the other two malefic self-gratifications, where the other two are the fascination for other’s wife, and the cruelness without enmity… [3-9-3, 4a]

Hunting, sleeping in daytime, abusing others, indulgence in women, three artistic impulses namely music, dance and drama, wasteful wandering, are the ten desire. Manu smriti.

टिप्पनी

Seetha is foretelling the triggering points in the course of Ramayana. The addictions or self-gratifying acts are defined as:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4b, 5a. mithyaa vaakyam na te bhuutam = fallacious, [habit of ] telling, not, to you, it was there; na bhavishyati = nor, it will be in future; dharma naashanam = virtue, ruinous; abhilaSaNam pareSaam striiNaam = desiring, other’s, women; kutaH = wherefrom [it will be there to you.]

अनुवादः

“The habit of telling specious words is not there with you in the past nor it will be there in future, oh, Raghava, then wherefrom the virtue-ruining desire for other’s women can be there… [3-9-4b, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत् ते कदाचन ॥ ५ ॥
मनस्यपि तथा राम न चैतद् विद्यते क्वचित् ।
स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज ॥ ६ ॥
धर्मिष्ठः सत्यसन्धश्च पितुर्निर्देशकारकः ।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ७ ॥

तव नास्ति मनुष्येन्द्र न च आभूत् ते कदाचन ॥ ३-९-५ मनस्यपि तथा राम न च एतत् विद्यते क्वचित् । स्व दार निरतः च एव नित्यम् एव नृपात्मज ॥ ३-९-६ धर्मिष्टः सत्य सन्धः च पितुः निर्देश कारकः । त्वयि धर्मः च सत्यम् च त्वयि सर्वम् प्रतिष्टितम् ॥३-९-७

‘परस्त्रीविषयक अभिलाषा तो आपको हो ही कैसे सकती है? नरेन्द्र! धर्मका नाश करनेवाली यह कुत्सित इच्छा न आपके मनमें कभी हुई थी, न है और न भविष्यमें कभी होनेकी सम्भावना ही है । राजकुमार श्रीराम! यह दोष तो आपके मनमें भी कभी उदित नहीं हुआ है । (फिर वाणी और क्रियामें कैसे आ सकता है?) आप सदा ही अपनी धर्मपत्नीमें अनुरक्त रहनेवाले, धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ तथा पिताकी आज्ञाका पालन करनेवाले हैं । आपमें धर्म और सत्य दोनोंकी स्थिति है । आपमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है ॥ ५—७ ॥

परस्त्री विषयदल्लि निमगॆ अभिलाषॆये उण्टागलारदु. नरेन्द्र! धर्मवन्नु नाशमाडुव ई कुत्सित इच्छॆ निम्म मनस्सिनल्लि ऎन्दू उण्टागलिल्ल हागू भविष्यदल्लियू उण्टागुव सम्भववे इल्ल. राजकुमार श्रीराम! ई दोषवादरो निम्म मनस्सिनल्लि ऎन्दू उदयिसलिल्ल. (हागिरुवाग वाणियल्लि मत्तु क्रियॆयल्लि हेगॆ बरबल्लदु?) नीवु सदा तन्न धर्मपत्नियल्ले अनुरक्तरागि इरुववरु, धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ हागू पितन आज्ञॆयन्नु पालिसुववरागिद्दीरि. निम्मल्लि धर्म मत्तु सत्य ऎरडू प्रतिष्ठितवागिदॆ. निम्मल्लि ऎल्लवू प्रतिष्ठितवागिदॆ.॥5-7॥

पदच्छेदः

5b, 6. manuSya indra = men’s, king; tava = to you; etat = all this [desiring other’s woman]; na asti = in you, not, is there [so far]; kadaacana na aabhuut = earlier, nor, it was there; Rama; tathaa manasi api kvachit na vidyate = like that, [in any corner] of your heart, even, not, observable; nR^iipa atmaja = oh, king’s, son - oh, prince; [tvam = you]; nitym eva sva daara nirataH ca = always, thus, in your own, wife, interested, alone.

अनुवादः

“Oh, king, earlier this vile desire for other’s women is absent in you, nor it is there now, unobserved is such a desire in any corner of your heart oh, prince, for you are always interested in your own wife… [3-9-5, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. dharmiSTaH satya sandhaH ca = righteous, truth, adherent of, also; pituH nirdesha kaarakaH = father’s, orders, obligor; tvayi dharma ca satyam cha = in you, is virtue, truth, also; sarvam tvayi pratiSTitam = all, in you, are established.

अनुवादः

“You are conscientious, adherent of truth, and obliging father’s orders, and in you virtue and truth, nay everything is established in you… [3-9-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः ।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥ ८ ॥

तच्च सर्वम् महाबाहो शक्यम् वोढुम् जितेइन्द्रियैः । तव वश्य इन्द्रियत्वम् च जानामि शुभदर्शन ॥ ३-९-८

‘महाबाहो! जो लोग जितेन्द्रिय हैं, वे सदा सत्य और धर्मको पूर्णरूपसे धारण कर सकते हैं । शुभदर्शी महापुरुष! आपकी जितेन्द्रियताको मैं अच्छी तरह जानती हूँ (इसीलिये मुझे विश्वास है कि आपमें पूर्वोक्त दोनों दोष कदापि नहीं रह सकते) ॥ ८ ॥

महाबाहो! जितेन्द्रियरादवरे सदा सत्य मत्तु धर्मवन्नु पूर्ण रूपदिन्द धरिसबल्लरु. शुभदर्शि महापुरुष! निम्म जितेन्द्रियत्ववन्नु नानु चॆन्नागि बल्लॆनु.(अदक्कागि निम्मल्लि हिन्दिन ऎरडू दोषगळु ऎन्दिगू इरलारदु ऎम्ब विश्वास ननगिदॆ).॥8॥

पदच्छेदः

8. tat ca sarvam = that, also, all; mahaabaahuH = dextrous one; jita indriyaiH = controlled, senses; voDhum = to shoulder; shakyam = is possible; shubha darshana = oh, graceful, to gaze at; tava vashya indriyatvam = your, control, on senses; ca jaanaami = also, I know.

अनुवादः

“Oh, dextrous one, all this can possibly be shouldered by one with controlled senses, and oh, graceful one for a gaze, I am also aware of your sense control… [3-9-8]

टिप्पनी

The compound mahaabaahoshakyam is also cleaved as mahaa baaho a + shakyam, meaning that ‘your attributes are impossible to be known even by the self-controlled sages, but they are known to me…’ so says Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ।
निर्वैरं क्रियते मोहात् तच्च ते समुपस्थितम् ॥ ९ ॥

तृतीयम् यद् इदम् रौद्रम् पर प्राण अभिहिंसनम् । निर्वैरम् क्रियते मोहात् तत् च ते समुपस्थितम् ॥ ३-९-९

‘परंतु दूसरोंके प्राणोंकी हिंसारूप जो यह तीसरा भयंकर दोष है, उसे लोग मोहवश बिना वैर-विरोधके भी किया करते हैं । वही दोष आपके सामने भी उपस्थित है ॥ ९ ॥

आदरॆ बेरॆ प्राणिगळ हिंसारूपी ई मूरनॆय भयङ्कर दोषवन्नु जनरु मोहवश, वैरविल्लदॆये माडुत्तारॆ. आ दोषवे निम्म मुन्दॆ उपस्थितवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. nir vairam = without, enmity; yat idam raudram = that which, this, dangerous; para praaNa abhi himsanam = other’s, lives, torturing; kriyate mohaat = will be done, unwarily; tat ca tR^iitiiyam [vyasanam] te samupasthitam = that, even, the third [tendency,] to you, [suddenly] chanced before you.

अनुवादः

“That third tendency to torture others’ lives without enmity, that which will usually be effectuated unwarily, has now suddenly chanced before you… [3-9-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ १० ॥

प्रतिज्ञातः त्वया वीर दण्डकारण्य वासिनाम् । ऋषीणाम् रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ ३-९-१०

‘वीर! आपने दण्डकारण्यनिवासी ऋषियोंकी रक्षाके लिये युद्धमें राक्षसोंका वध करनेकी प्रतिज्ञा की है ॥

वीर! नीवु दण्डकारण्यवासी ऋषिगळ रक्षणॆगागि युद्धदल्लि राक्षसरन्नु वधिसुव प्रतिज्ञॆ माडिरुविरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. viira = o, valiant one; dandaka araNya vaasinaam = Dandaka, forest, dwellers; R^iSiiNaam = of sages; rakshaNa arthaaya = safeguarding, intending to; samyati rakshasaam vadhaH = in a fight, of demons, elimination; tvayaa pratij~naataH = by you promised.

अनुवादः

“Intending to safeguard the sages you have promised the dwellers in Dandaka forest, oh, valiant one, that you would eliminate demons in a fight… [3-9-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥ ११ ॥

एतन् निमित्तम् च वनम् दण्डका इति विश्रुतम् । प्रस्थितः त्वम् सह भ्रात्रा धृत बाण शराअसनः ॥ ३-९-११

‘इसीके लिये आप भाईके साथ धनुष-बाण लेकर दण्डकारण्यके नामसे विख्यात वनकी ओर प्रस्थित हुए हैं ॥ ११ ॥

अदक्कागिये नीवु अनुजनॊडनॆ धनुर्बाणगळन्नु धरिसिकॊण्डु दण्डकारण्यवॆम्ब विख्यात वनद कडॆ होगुत्तिद्दीरि.॥11॥

पदच्छेदः

11. etat nimittam ca = in this, respect, only; tvam dhR^ita baaNa sharaaasanaH = you, wielding, arrows, bow; saha bhraatraa = along with, your brother; dandakaa iti vi shrutam = Dandaka, thus, well known; vanam = forest; prasthitaH = started to.

अनुवादः

“Only in this respect you have started towards the well-known Dandaka forest along with your brother, and wielding bow and arrows…[3-9-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्वद‍्धृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥ १२ ॥

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्वद्वृत्तं चन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्॥

ततः त्वाम् प्रस्थितम् दृष्ट्वा मम चिन्त आकुलम् मनः । त्वत् वृत्तम् चिन्तयन्त्या वै भवेत् निःश्रेयसम् हितम् ॥ ३-९-१२

‘अतः आपको इस घोर कर्मके लिये प्रस्थित हुआ देख मेरा चित्त चिन्तासे व्याकुल हो उठा है । आपके प्रतिज्ञा-पालनरूप व्रतका विचार करके मैं सदा यही सोचती रहती हूँ कि कैसे आपका कल्याण हो? ॥ १२ ॥

आद्दरिन्द ई घोरकर्मक्कागि हॊरटिरुव निम्मन्नु नोडि नन्न चित्तवु चिन्तॆयिन्द व्याकुलगॊण्डिदॆ निम्म पालनरूपी व्रतद कुरितु विचार माडि निम्म श्रेयस्सु हेगादीतु? ऎन्दु नानु योचिसुत्ता इरुत्तेनॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH tvaam prasthitam dR^iSTvaa = then, you, on starting, on seeing; mama manaH cinta aakulam = my, mind, with apprehension, is upset; tvat vR^ittam cintayantyaa vai = your, bearing, on reflecting, verily; bhavet niH shreyasam hitam = will be, no, beneficial, good.

अनुवादः

“Then on seeing your starting my mind is apprehensively upset, on verily reflecting about your bearing there appears to be no beneficial good for you… [3-9-12]

टिप्पनी

This last compound of second foot where nisH shreyasam hitam is available in Gorakhpur version. In Eastern version it is bhaven niHshreyasam hi tat and in other older scripts it is: tvaam caiva prasthitam dR^iShTvaa raama cintaaluma manaH| sarvataH cintayantyaa me tava niHshreyasam nR^ipa|| Dharmaakuutam puts this wording as: niHshreyasam mahat. It is similar in critical editions also bhaven niHshreyasa.n hitam Dharmaakuutam defines this expression as, anena bhartR^iu hitakaariNyaa bhaaryayaa shreyo bhavatiiti suucitam|| In any way, Seetha’s contemplation is, “you abide by your oath given to sages, and thus kill the demons. But without a cause you do not proceed to eliminate. If a cause for quarrel is to be there, that will be due to me. If I become the cause and depart you, you cannot survive without me, for you are not a polygamist. So how all these factors like your promise, monogamy, and eliminating demons, can be resolved by you? Thus I am thinking along with the associated troubles which you are going to undergo…”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥ १३ ॥

न हि मे रोचते वीरगमनं दण्डकान् इति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥

न हि मे रोचते वीरः गमनम् दण्डकान् प्रति । कारणम् तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयताम् मम ॥ ३-९-१३

‘वीर! मुझे इस समय आपका दण्डकारण्यमें जाना अच्छा नहीं लगता है । इसका क्या कारण है—यह बता रही हूँ; आप मेरे मुँहसे सुनिये ॥ १३ ॥

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ।
दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम् ॥ १४ ॥

त्वम् हि बाण धनुष्पाणिः भ्रात्रा सह वनम् गतः । दृष्ट्वा वन चरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शर व्ययम् ॥ ३-९-१४

‘आप हाथमें धनुष-बाण लेकर अपने भाइके साथ वनमें आये हैं । सम्भव है, समस्त वनचारी राक्षसोंको देखकर कदाचित् आप उनके प्रति अपने बाणोंका प्रयोग कर बैठें ॥ १४ ॥

नीवु कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु हिडिदुकॊण्डु सहोदरनॊन्दिगॆ काडिगॆ बन्दिरुविरि. समस्त वनचर राक्षसरन्नु नोडि अवर मेलॆ बाणप्रयोग माडुव सम्भवविदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

13. viiraH = oh, brave one; dandakaan prati gamanam na hi me rocate = Dandaka, towards, going, not, verily, to me, delightful; kaaraNam tatra vakshyaami = cause, in that respect, I tell; vadantyaaH shruuyataam mama = as I tell, you may listen, of my [talk.]

अनुवादः

“Oh, brave one, your going towards Dandaka forest is not delightful to me, I tell the cause for that and listen to it as I tell…[3-9-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरवर! ईग नीवु दण्डकारण्यक्कॆ होगुवुदु ननगॆ सरि अनिसुवुदिल्ल. इदर कारणवन्नु नानु हेळुत्तेनॆ, केळिरि.॥13॥

पदच्छेदः

14 .tvam hi baaNa dhanusH paaNiH = you [with,] indeed, arrows, bow; bhraatraa saha = brother, along with; vanam gataH = forest, on entering; dR^iSTvaa vana caraan = on seeing, forest, ramblers; sarvaan = all of them; kaccit kuryaaH = something, you do isn’t it; shara = arrow; vyayam = depletion.

अनुवादः

“Indeed on entering the forest along with your brother, and wielding bow and arrows, seeing the forest ramblers there, won’t you deplete arrows on all of them… [3-9-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥ १५ ॥

क्षत्रियाणां च हि धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥

क्षत्रियाणाम् इह धनुर् हुताशस्य इन्धनानि च । समीपतः स्थितम् तेजो बलम् उच्छ्ह्रयते भृशम् ॥ ३-९-१५

‘जैसे आगके समीप रखे हुए ईंधन उसके तेजरूप बलको अत्यन्त उद्दीप्त कर देते हैं, उसी प्रकार जहाँ क्षत्रियोंके पास धनुष हो तो वह उनके बल और प्रतापको उद‍्बोधित कर देता है ॥ १५ ॥

अग्निय समीपदल्लिट्ट कट्टिगॆगळिन्द ज्वालॆगळु वृद्धिगॊण्डु मुन्दु-मुन्दक्कॆ होगुत्तदॆ. हागॆये क्षत्रिय बळि धनुर्बाणगळिद्दरॆ अवर बल मत्तु प्रतापगळु हॆच्चिसुत्तदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. kshatriyaaNaam = for Kshatriya-s; samiipataH sthitam dhanuH = in within the reach, available, bow; huta ashasya = for a burning fire; indhanaani ca = fuel, even; * tejaH* = luminosity; balam = strength; ucChrayate = enhances; bhR^isham = immensely.

अनुवादः

“The bow of warrior and the fuel of a burning fire if available within their reach, they immensely enhance their strength… [3-9-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवान् शुचिः ।
कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥ १६ ॥

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवांवुचिः ।
कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्य वाक् शुचिः । कस्मिन् चित् अभवत् पुण्ये वने रत मृग द्विजे ॥ ३-९-१६

‘महाबाहो! पूर्वकालकी बात है, किसी पवित्र वनमें, जहाँ मृग और पक्षी बड़े आनन्दसे रहते थे, एक सत्यवादी एवं पवित्र तपस्वी निवास करते थे ॥ १६ ॥

महाबाहुवे! बहळ हिन्दॆ नडॆद कथॆ इदु - यावुदो पवित्र वनदल्लि मृगपक्षिगळु बहळ आनन्दवागिद्द आ आश्रमदल्लि ऒब्ब सत्यवादी, पवित्र तपस्वी इरुत्तिद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaabaahuH = oh dextrous one; puraa = once; puNye rata mR^iiga dvije = in a merited [forest,] wonted by, animals, birds; kasmincit vane = in some, forest; satya vaak shuciH tapasvii abhavat kila = true, worded, pious, sage, was there, indeed.

अनुवादः

“Once upon a time, oh, dextrous one, there was a pious and true worded hermit in some merited forest that was wonted by animals and birds… [3-9-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक् ॥ १७ ॥

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृश् ॥

तस्य एव तपसो विघ्नम् कर्तुम् इन्द्रः शचीपतिः । खड्ग पाणिः अथ आगच्छ्हत् आश्रमम् भट रूप धृक् ॥ ३-९-१७

‘उन्हींकी तपस्यामें विघ्न डालनेके लिये शचीपति इन्द्र किसी योद्धाका रूप धारण करके हाथमें तलवार लिये एक दिन उनके आश्रमपर आये ॥ १७ ॥

अवन तपस्सिनल्लि विघ्नवन्नॊड्डलु शचीपति इन्द्रनु ओर्व योधन रूपधरिसि कैयल्लि खड्गवन्नु हिडिदुकॊण्डु ऒन्दु दिन अवन आश्रमक्कॆ बन्दनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. atha = then; shaciipatiH = Indra; tasya eva tapasaH vighnam kartum = his, that, ascesis, hindrance, to cause; bhaTa ruupa dhR^it = soldier, guise, on donning; khaDga paaniH = sword, handling; *aagacChat aashramam *= came, to hermitage.

अनुवादः

“Then Indra came to that hermitage handling a sword, and donning a soldier’s guise, to cause hindrance to that hermit’s ascesis… [3-9-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः ।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ १८ ॥

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निशितः खड्ग उत्तमः ।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥

तस्मिन् तत् आश्रम पदे निहितः खड्ग उत्तमः । स न्यास विधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ ३-९-१८

‘उन्होंने मुनिके आश्रममें अपना उत्तम खड्ग रख दिया । पवित्र तपस्यामें लगे हुए मुनिको धरोहरके रूपमें वह खड्ग दे दिया ॥ १८ ॥

अवनु मुनिय आश्रमदल्लि तन्न खड्गवन्नु, पवित्र तपस्सिनल्लि तॊडगिद मुनिय बळियल्लि न्यास रूपवागि इरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18.* tasmin tat aashrama pade* = there, in that, hermitage; puNye tapasi tiSTataH = in ascesis, to sage, one lasting in; saH khaDga uttamaH nihitaH = he, that best, sword, kept with sage; nyaasa vidhinaa dattaH = in a redeemable, basis, it is given.

अनुवादः

“Indra gave that best sword to store, there in that hermitage to that sage who is lasting in his ascesis, on a redeemable basis… [3-9-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ।
वने तु विचरत्येव रक्षन् प्रत्ययमात्मनः ॥ १९ ॥

स तत् शस्त्रम् अनुप्राप्य न्यास रक्षण तत्परः । वने तु विचरति एव रक्षन् प्रत्ययम् आत्मनः ॥ ३-९-१९

‘उस शस्त्रको पाकर मुनि उस धरोहरकी रक्षामें लग गये । वे अपने विश्वासकी रक्षाके लिये वनमें विचरते समय भी उसे साथ रखते थे ॥ १९ ॥

आ अस्त्रवन्नु पडॆदु मुनियु आ न्यासरूपवाद खड्गद रक्षणॆयल्लि तॊडगिदनु. अवरु तन्न विश्वासद रक्षणॆगागि वनदल्लि तिरुगाडुत्तिरुवागलू आ खड्गवन्नु जॊतॆयल्ले इट्टुकॊळ्ळुत्तिद्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

9. saH tu = he, but; tat shastram anupraapya = he, that, weapon, on receiving; * rakshan pratyayam aatmanaH* = to safeguard, confidence reposed, in him; nyaasa rakshaNa tatparaH = entrustment, guarding, duteous one; vane tu = in forest, but; [sa aayudhaH = with weapon;] vicarati eva = moved about, thus.

अनुवादः

“On receiving that sword, he who is duteous in guarding the entrustment, moved about in the forest always handling the sword, to safeguard the confidence reposed in him… [3-9-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥ २० ॥

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ।
न विना याति तं खड्ग न्यासरक्षणतत्परः ॥

यत्र गच्छ्हति उपादातुम् मूलानि च फलानि च । न विना याति तम् खड्गम् न्यास रक्षण तत्परः ॥ ३-९-२०

‘धरोहरकी रक्षामें तत्पर रहनेवाले वे मुनि फल-मूल लानेके लिये जहाँ-कहीं भी जाते, उस खड्गको साथ लिये बिना नहीं जाते थे ॥ २० ॥

न्यासद रक्षणॆयल्लि तत्परनागिरुव आ मुनियु फल मूलगळन्नु तरलु होदलॆल्ल आ खड्गवन्नु तॆगॆदुकॊळ्ळदॆ होगुत्तिरलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. nyaasa rakshana tatparaH = entrustment, to guard, one who is dedicated to; upaadaatum muulaani ca phalaani ca = to obtain, tubers, even, fruits, too; tam yatra gacChati = he, wherever, goes; na khadgam vinaa = not, sword, without; yaati = goes, he.

अनुवादः

“Wherever that dedicated guardian of that entrustment goes, even to obtain tubers or fruits, he did not go without that sword… [3-9-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः ।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥ २१ ॥

‘तप ही जिनका धन था, उन मुनिने प्रतिदिन शस्त्र ढोते रहनेके कारण क्रमशः तपस्याका निश्चय छोड़कर अपनी बुद्धिको क्रूरतापूर्ण बना लिया ॥ २१ ॥

तपस्से धनवागिद्द आ मुनियु शस्त्रवन्नु हिडिदे इरुवुदरिन्द क्रमवागि तपस्सिन निश्चय निन्तुहोगि अवर बुद्धियु क्रूरतॆयिन्द कूडितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. nityam shastram parivahan = always, sword, on carrying; krameNa = slowly; * saH tapaH dhanaH* = he, [by ascesis rich one] that hermit; cakaara raudriim svaam buddhim = made, infuriated, own, faculty; tyaktvaa tapasi nishcayam = loosing, in penance, determination.

अनुवादः

“Carrying that sword always, that hermit slowly made his own faculty infuriated, loosing determination in ascesis… [3-9-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः ।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥ २२ ॥

ततः स रौद्र अभिरतः प्रमत्तो अधर्म कर्षितः । तस्य शस्त्रस्य संवासात् जगाम नरकम् मुनिः ॥ ३-९-२२

‘फिर तो अधर्मने उन्हें आकृष्ट कर लिया । वे मुनि प्रमादवश रौद्र-कर्ममें तत्पर हो गये और उस शस्त्रके सहवाससे उन्हें नरकमें जाना पड़ा ॥ २२ ॥

मत्तु अधर्मवे अवनन्नु आवरिसिबिट्टितु. आ मुनियु प्रमादवशनागि रौद्रकर्मदल्लि तत्परनादनु हागू आ शस्त्रद सहवासदिन्द अवरिगॆ नरकक्कॆ होगबेकायितु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; tasya shastrasya samvaasaat = with that, weapon’s, constant association; raudra abhirataH = in cruelty, delighted; saH muniH = he, that sage; pramattaH = inadvertent; adharma karshitaH = un-virtue, smitten by; jagaama narakam = went to, hell.

अनुवादः

“Then with the constant association of that weapon that sage gradually became inadvertent, and smitten by vice he went to hell… [3-9-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम् ।
अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते ॥ २३ ॥

एवम् एतत् पुरा वृत्तम् शस्त्र संयोग कारणम् । अग्नि संयोगवत् हेतुः शस्त्र संयोग उच्यते ॥ ३-९-२३

‘इस प्रकार शस्त्रका संयोग होनेके कारण पूर्वकालमें उन तपस्वी मुनिको ऐसी दुर्दशा भोगनी पड़ी । जैसे आगका संयोग ईंधनोंको जलानेका कारण होता है, उसी प्रकार शस्त्रोंका संयोग शस्त्रधारीके हृदयमें विकारका उत्पादक कहा गया है ॥ २३ ॥

हीगॆ शस्त्रद संयोगवाद कारण हिन्दिन कालदल्लि आ तपस्वी मुनिगॆ इन्तह दुर्दॆशॆ भोगिसबेकायितु. अग्निय संयोग कट्टिगॆगळन्नु सुडुवुदे आगिरुवन्तॆये शस्त्रगळ संयोगवु शस्त्रधारिय हृदयदल्लि विकारवन्नुण्टुमाडुत्तदॆ ऎन्दु हेळलागिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. puraa etatat = once, all this; shastra samyoga kaaraNam = by weapon’s, [constant] association, reason of - falling in to hell; vR^ittam = happened; shastra samyoga = with weapon, association; agni samyogavat hetuH = with fire, associating, sequel of; ucyate = said to be [as good as.]

अनुवादः

“Thus, all this happened earlier, only owing the reason of associating with a weapon constantly, and the sequel of constant association with weapon is as good as constant association with fire… [3-9-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये ।
न कथञ्चन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया ॥ २४ ॥
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान् ।
अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते ॥ २५ ॥

स्नेहात् च बहुमानात् च स्मारये त्वाम् न शिक्षये । न कथंचन सा कार्या गृहीत धनुषा त्वया ॥ ३-९-२४ बुद्धिः वैरम् विना हन्तुम् राक्षसान् दण्डक आश्रितान् । अपराधम् विना हन्तुम् लोको वीर न कामये ॥ ३-९-२५

‘मेरे मनमें आपके प्रति जो स्नेह और विशेष आदर है, उसके कारण मैं आपको उस प्राचीन घटनाकी याद दिलाती हूँ तथा यह शिक्षा भी देती हूँ कि आपको धनुष लेकर किसी तरह बिना वैरके ही दण्डकारण्यवासी राक्षसोंके वधका विचार नहीं करना चाहिये । वीरवर! बिना अपराधके ही किसीको मारना संसारके लोग अच्छा नहीं समझेंगे ॥

नन्न मनस्सिनल्लि निम्म कुरितु इरुव स्नेह मत्तु विशेष आदरदिन्दागि नानु निमगॆ आ प्राचीन घटनॆयन्नु ज्ञापिसुत्तिद्देनॆ हागू नीवु धनुर्बाणगळन्नु हिडिदुकॊण्डु यवुदे रीतियिन्द वैरविल्लद दण्डकारण्यवासी राक्षसरन्नु वधिसुव विचार माडबारदॆन्दु नानु आग्रहपडिसुत्तिद्देनॆ. वीरवरने! अपराधविल्लदॆये यारन्नादरू कॊल्लुवुदु जगत्तिनल्लि सरियल्.॥24-25॥

पदच्छेदः

24, 25. snehaat ca = in affinity, also; bahumaanaat ca = in respect, also; smaaraye tvaam = reminding you; na shikshaye = not, tutoring; gR^ihiita dhanuSaa tvayaa = wielding, bow, by you; vinaa vairam = without, enmity; daNDaka aashritaan raakshasaan = Dandaka forest, dwellers, demons; hantum = to kill; saa buddhiH = that, thought; kathamcana = in anyway; na kaaryaa = not, to be done [improper]; viira = brave one; aparaadham vinaa = offence, without; lokaan hantum na kaamaye = people, to kill, not, desirable.

अनुवादः

“In affinity and in respect I am reminding but not tutoring you, and in anyway improper is that thought of yours to wield your bow to kill the demons dwelling in Dandaka without any enmity, oh, brave one, undesirable is the killing of offenceless… [3-9-24, 25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् ।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ २६ ॥

क्षत्रियाणाम् तु वीराणाम् वनेषु नियतात्मनाम् । धनुषा कार्यम् एतावत् आर्तानाम् अभिरक्षणम् ॥ ३-९-२६

‘अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले क्षत्रिय वीरोंके लिये वनमें धनुष धारण करनेका इतना ही प्रयोजन है कि वे संकटमें पड़े हुए प्राणियोंकी रक्षा करें ॥ २६ ॥

तन्न मन इन्द्रियगळन्नु वशपडिसिकॊण्ड क्षत्रिय वीरनिगॆ वनदल्लि धनुस्सु धरिसुव प्रयोजन - सङ्कटदल्लि बिद्दिरुव प्राणिगळन्नु रक्षिसुवष्टे आगिदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. vaneSu niyata aatmanaam = in forests, who are inclined, heartily; viiraaNaam kshatriyaaNaam = for valiant, Kshatriya-s; aartaanaam abhirakshaNam = sufferers, safeguarding; etaavat = to this point; dhanuSaa kaaryam = of bow, is the purpose.

अनुवादः

“For the valiant Kshatriya-s who are inclined in forests heartily, the purpose of the bow is this much ‘safeguarding the sufferers…’ [3-9-26]

टिप्पनी

There are some conflicting reviews on this stanza. It is said in the first foot vaneSu niyata aatmaanaam But older mms contain sva dharmeSu nirata aatmaanaam will be found, while Dharmaakuutam and Eastern versions have it as vaneSu nirata only. This Gorakhpur version and critical editions are having as vaneSu niyata The meaning in other versions is that Kshatriya-s should delight in their class-oriented righteousness, even when in forests. Thus Seetha’s thinking is that they should live like hermits in forests, without resorting to the warring attributes of Kshatriya class. In the second foot she says that the function of bow is limited to ‘safeguard the suffering lot…’ In the next chapter at 3-10-3, Rama retorts with the same expression in answering Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च ।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥ २७ ॥

क्व च शस्त्रम् क्व च वनम् क्व च क्षात्रम् तपः क्व च । व्याविद्धम् इदम् अस्माभिः देश धर्मः तु पूज्यताम् ॥ ३-९-२७

‘कहाँ शस्त्र-धारण और कहाँ वनवास! कहाँ क्षत्रियका हिंसामय कठोर कर्म और कहाँ सब प्राणियोंपर दया करनारूप तप—ये परस्पर विरुद्ध जान पड़ते हैं । अतः हमलोगोंको देशधर्मका ही आदर करना चाहिये (इस समय हम तपोवनरूप देशमें निवास करते हैं, अतः यहाँके अहिंसामय धर्मका पालन करना ही हमारा कर्तव्य है) ॥ २७ ॥

ऎल्लि शस्त्रधारण, ऎल्लि वनवास? ऎल्लि क्षत्रियर हिंसामय कठोर कर्म, ऎल्लि सकल प्राणिगळ मेलॆ दयॆयिडुव तपस्सु? इवु परस्पर विरुद्धवागि अनिसुत्तदॆ. आद्दरिन्द नावु देशधर्मवन्नु आदरिसबेकु. (ईग नावु तपोरूपी देशदल्लि वासिसुत्तिद्देवॆ, आद्दरिन्द इल्लिय अहिंसामय धर्मवन्नु पालिसुवुदे नम्म कर्तव्यवागिदॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. kva ca shastram = where, the weapon; kva ca vanam = where, the forest; kva ca kSaatram = where, Kshatriya principles; tapaH kva ca = where, the sageness; vyaaviddham idam = inconsistent, is this; asmaabhiH = by us; desha dharmaH tu = country’s order, alone; puujyataam = be esteemed.

अनुवादः

“Where that weapon? Where this forest? Where the principles of Kshatriya? And where is sageness? All this is inconsistent… let us esteem the laws of the land… [3-9-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥ २८ ॥

तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥

तदार्य कलुषा बुद्धिः जायते शस्त्र सेवनात् । पुनर् गत्वात् तत् अयोध्यायाम् क्षत्र धर्मम् चरिष्यसि ॥ ३-९-२८

‘केवल शस्त्रका सेवन करनेसे मनुष्यकी बुद्धि कृपण पुरुषोंके समान कलुषित हो जाती है; अतः आप अयोध्यामें चलनेपर ही पुनः क्षात्रधर्मका अनुष्ठान कीजियेगा ॥ २८ ॥

केवल शस्त्रद सेवन माडुवुदरिन्द मनुष्यन बुद्धियु लोभि मनुष्यनन्तॆ कलुषितवागुत्तदॆ. आद्दरिन्द नीवु अयोध्यॆगॆ होद मेलॆये पुनः क्षत्रिय धर्मवन्नु अनुष्ठान माडिरि.॥28॥

पदच्छेदः

28. shastra sevanaat = weapon, who admire; buddhiH kadaarya kalushaa jaayate = mind, with avariciousness, maligned, it becomes; punaH gatvaat ayodhyaayaam = again, on going, to Ayodhya; kshatra dharmam cariSyasi = Kshatriya, tenets, you can follow.

अनुवादः

“Weapon admiring mind becomes maligned with avariciousness, you may therefore follow the tenet of Kshatriya-s on going to Ayodhya again… [3-9-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम ।
यदि राज्यं हि सन्न्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ २९ ॥

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोः मम । यदि राज्यम् हि संन्यस्य भवेत् त्वम् निरतो मुनिः ॥ ३-९-२९

‘राज्य त्यागकर वनमें आ जानेपर यदि आप मुनिवृत्तिसे ही रहें तो इससे मेरी सास और श्वशुरको अक्षय प्रसन्नता होगी ॥ २९ ॥

राज्यवन्नु त्यजिसि वनक्कॆ बन्द मेलॆ नीवु मुनिवृत्तियिन्दले इद्दरॆ, इदरिन्द नन्न अत्तॆ-मावन्दिरिगॆ अक्षय आनन्दवागबहुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. a kshayaa tu bhavet priitiH = un, diminishing, will be, satisfaction; shvashruu = to father-in-law; shvashurayoH = to mothers-in-law; mama = of mine; yadi raajyam parityajya = even if, kingdom, is forfeit; tvam bhavet nirataH muniH = you have, become, devout, sage.

अनुवादः

“Everlasting satisfaction will be there to my father-in-law and mothers-in-laws, on your becoming a devout sage even after forfeiture of kingdom… [3-9-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् ।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ३० ॥

धर्मादर्थः प्रभवति धमात् प्रभवते सुखम् ।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥

धर्मात् अर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्वम् धर्म सारम् इदम् जगत् ॥ ३-९-३०

‘धर्मसे अर्थ प्राप्त होता है, धर्मसे सुखका उदय होता है और धर्मसे ही मनुष्य सब कुछ पा लेता है । इस संसारमें धर्म ही सार है ॥ ३० ॥

धर्मदिन्द अर्थप्राप्तवागुत्तदॆ, धर्मदिन्द सुखद उदयवागुत्तदॆ. धर्मदिन्दले मनुष्यनु ऎल्लवन्नु पडॆयुत्तानॆ. ई जगत्तिनल्लि धर्मवे सारवागिदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. dharmaat arthaH prabhavati = from virtuousness, prosperity, emanates; dharmaat prabhavate sukham = from righteousness, originates, happiness; dharmeNa labhate sarvam = by honourableness, achieved, are all; dharma saaram idam jagat = probity’s, essence, this universe is.

अनुवादः

“From virtuousness prosperity emanates, from righteousness happiness, and by honourableness all are achieved, and this universe is the essence of probity… [3-9-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः ।
प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम् ॥ ३१ ॥

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्शयित्वा प्रयत्नतः ।
प्राप्यते निपुणैधर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ॥

आत्मानम् नियमैः तैः तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः । प्राप्यते निपुणैः धर्मो न सुखात् लभते सुखम् ॥ ३-९-३१

‘चतुर मनुष्य भिन्न-भिन्न वानप्रस्थोचित नियमोंके द्वारा अपने शरीरको क्षीण करके यत्नपूर्वक धर्मका सम्पादन करते हैं; क्योंकि सुखदायक साधनसे सुखके हेतुभूत धर्मकी प्राप्ति नहीं होती है ॥ ३१ ॥

चतुर मनुष्यनु बेरॆ-बेरॆ वानप्रस्थोचित नियमगळिन्द तन्न शरीरवन्नु क्षीणगॊळिसि, प्रयत्न पूर्वक धर्मवन्नु सम्पादिसुत्तानॆ. एकॆन्दरॆ सुखदायक साधनॆगळिन्द सुखद हेतु भूत धर्मद प्राप्तियागुवुदिल्ल.॥31॥

पदच्छेदः

31. nipuNaiH = by experts; aatmaanam = their own selves; taiH taiH = with those, those; niyamaiH = principles; prayatnataH = making efforts; karSayitvaa = by exhausting; dharmaH = dharma - sublimity; praapyate = will be realized; na sukhaat labhyate sukham = not, by pleasuring, achievable, is pleasure.

अनुवादः

“Experts will make efforts to exhaust their own selves with those and those principles, thus they realise sublimity… unachievable is pleasure by pleasuring alone… [3-9-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने ।
सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः ॥ ३२ ॥

नित्यम् शुचि मतिः सौम्य चर धर्मम् तपो वने । सर्वम् हि विदितम् तुभ्यम् त्रैलोक्यम् अपि तत्त्वतः ॥ ३-९-३२

‘सौम्य! प्रतिदिन शुद्धचित्त होकर तपोवनमें धर्मका अनुष्ठान कीजिये । त्रिलोकीमें जो कुछ भी है, आपको तो वह सब कुछ यथार्थरूपसे विदित ही है ॥ ३२ ॥

सौम्यने! प्रतिदिन शुद्धचित्तरागि तपोवनदल्लि धर्मद अनुष्ठान माडिरि. मूरुलोकगळल्लि इरुवुदॆल्लवू निमगॆ यथार्थरूपदिन्द तिळिदिदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. saumya = oh, gentle one; nityam shuci matiH = always, with pure, mind; tapaH vane = in sagely, forests; dharmam cara = righteousness, tread; trailokyam sarvam api = about three worlds, all, even; tubhyam tattvataH viditam = to you, in its nuances, known.

अनुवादः

“Always tread along the righteousness with a pure mind, oh, gentle one, and specially in these sagely forests… you know everything in all the three worlds, in all its nuances… [3-9-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे
धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः ।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन
यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण ॥ ३३ ॥

स्त्री चापलात् एतत् उदाहृतम् मे धर्मम् च वक्तुम् तव कः समर्थः । विचार्य बुद्ध्या तु सह अनुजेन यत् रोचते तत् कुरु म अचिरेण ॥ ३-९-३३

‘मैंने नारीजातिकी स्वाभाविक चपलताके कारण ही आपकी सेवामें ये बातें निवेदन कर दी हैं । वास्तवमें आपको धर्मका उपदेश करनेमें कौन समर्थ है? आप इस विषयमें अपने छोटे भाईके साथ बुद्धिपूर्वक विचार कर लें । फिर आपको जो ठीक जँचे, उसे ही शीघ्रतापूर्वक करें’ ॥ ३३ ॥

नानु नारियर स्वाभाविक चपलतॆयिन्दले निम्मल्लि ई मातन्नु निवेदिसिकॊण्डिरुवॆनु. वास्तववागि निमगॆ धर्मद उपदेश माडुवुदरल्लि यारु समर्थरिद्दारॆ? तावु ई विषयदल्लि तम्मनॊडनॆ बुद्धिपूर्वक विचार माडिरि, मत्तॆ निमगॆ सरियॆनिसिदन्तॆ माडिरि.॥33॥

पदच्छेदः

33. strii caapalaat etat udaahritam me = women’s, wavering, all this, cited, by me; dharmam ca vaktum tava = of righteousness, to speak, to you; kaH samartha = who is, capable; vicaarya buddhyaa = ponder, mindfully; saha anujena = with, your brother; yat rocate = what, appropriate; tat kuru = that, you do; ma acireNa = not, belatedly.

अनुवादः

“I cite all this with my womanly waver, and who is capable to talk to you about dharma? Ponder mindfully along with your brother, and what that is appropriate, you do it…but not belatedly… [3-9-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें नवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि ऒम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥9॥