००४ विराधवधः

Book III : Aranya Kanda - Forest Treck

Rama and Lakshmana come to know about the curse of Viradha. Viradha desires to die in then hands of Rama according to the amendment given by the cursing authority, and thus he will be killed and relieved of his curse by Rama, and his elimination of negative forces starts with the elimination of Viradha. At the time of release from his curse, Viradha advises Rama to go to Sage Sharabhanga, who can advise Rama properly. It is said whenever a superior being is approached, he shall not be neared empty-handedly. So, the elimination of Viradha, first act of Rama to safeguard the diinajana parirakshana in Dandaka forests is the gift that Rama takes to the Sage Sharabhanga in next chapter. This is not a separate chapter in Baroda edition. But in Gorakhpur and Eastern versions it is a separate one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

4. श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा विराधका वध

ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ ॥ १ ॥

रघुकुलके श्रेष्ठ वीर ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम और लक्ष्मणको राक्षस लिये जा रहा है—यह देखकर सीता अपनी दोनों बाहें ऊपर उठाकर जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगीं— ॥ १ ॥

रघुकुलद श्रेष्ठवीरराद काकुत्स्थ कुलभूषण श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु राक्षसनु ऎत्तिकॊण्डु होगुत्तिरुवुदन्नु कण्डु सीतॆयु ऎरडू भुजगळन्नॆत्ति जोरागि अळुत्ता कूगिकॊण्डळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. siitaa = Seetha; dR^iSTvaa = on seeing; pragR^ihya = on grabbing; hriyamaaNau su mahaa bhujau = being carried off, very great, shouldered ones [very dexterous ones]; kaakutsthau raghu uttamau = scions of Kakutstha, the best ones from Raghu dynasty Rama and Lakshmana; uccaiH svareNa chukrosha = in high-pitched voice, screamed.

अनुवादः

On seeing those two very dexterous scions of Kakutstha, and the best ones from Raghu dynasty, namely Rama and Lakshmana, grabbed and being carried off, Seetha screamed in a high-pitched voice.[3-4-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ २ ॥

एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्र रूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥

‘हाय! इन सत्यवादी, शीलवान् और शुद्ध आचार-विचारवाले दशरथनन्दन श्रीराम और लक्ष्मणको यह रौद्ररूपधारी राक्षस लिये जा रहा है ॥ २ ॥

अय्यो! ई सत्यवादी, शीलवन्त, शुद्ध आचार विचारवुळ्ळ दशरथनन्दन श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरन्नु ई रौद्ररूपधारी राक्षसनु ऎत्तिकॊण्डु होगुत्तिद्दानल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. satyavaan shiilavaan suchiH = truth abiding one, virtuous one, flawless one; esha daasharathii = he that, Dasharatha’s, Rama; saha lakshmaNaH = with Lakshmana; rakshasaa raudra ruupeNa hriyate = by demon ,with ferocious look, being carried off.

अनुवादः

“He that truth-abiding, virtuous, and the flawless Rama of Dasharatha is carried off along with Lakshmana by the demon with a ferocious look… [3-4-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ ३ ॥

मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूल द्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज्य काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥

माम् ऋका भक्ष इष्यन्ति शार्दूल द्वीपिनः तथा । माम् हरः उत्सृज्य काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तमः ॥ ३-४-३

‘राक्षसशिरोमणे! तुम्हें नमस्कार है । इस वनमें रीछ, व्याघ्र और चीते मुझे खा जायँगे, इसलिये तुम मुझे ही ले चलो, किंतु इन दोनों ककुत्स्थवंशी वीरोंको छोड़ दो’ ॥ ३ ॥

राक्षस शिरोमणिये! निनगॆ नमस्करिसुत्तेनॆ. ई काडिनल्लि करडि, हुलि, चिरतॆगळु नन्नन्नु तिन्दु बिडुववु; अदक्कागि नन्नन्नू करॆदुकॊण्डु होगु. आदरॆ ई इब्बरू रघुवंशवीररन्नु बिट्टुबिडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. maam R^ikaa tathaa shaarduula dviipinaH bhaksha iSyanti = me, wild-bears, like that, tigers, panthers, to eat, they aspire; raakshasa uttamaH = oh, demon, the best; maam haraH = me, thieve; utsR^ijya kaakutsthau = release, Kakutstha-s; namadte - te namaH = to you, my salutation.

अनुवादः

“Wild bears, tigers and panthers aspire to eat me away… oh, best demon, thieve me instead and release Kakutstha-s… Hail to thee…” [Said Seetha.] [3-4-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ ४ ॥

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा वैदेह्याः राम लक्ष्मणौ । वेगम् प्रचक्रतुर् वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ ३-४-४

विदेहनन्दिनी सीताकी यह बात सुनकर वे दोनों वीर श्रीराम और लक्ष्मण उस दुरात्मा राक्षसका वध करनेमें शीघ्रता करने लगे ॥ ४ ॥

विदेहनन्दिनी सीतॆय ई मातन्नु केळि इब्बरू वीर श्रीराम-लक्ष्मणरु आ दुरात्म राक्षसनन्नु वधिसलु अवसरपडतॊडगिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. viirau = valorous ones Rama and Lakshmana; tasyaaaH vaidehyaaH tat vachanam shrutvaa = her, Vaidehi’s, that, utterance, on hearing; dura aatmanaH = minded one’s; tasya = of that Viradha; vadhe vegam prachakratuH = in killing, speedily, busied themselves.

अनुवादः

On hearing Vaidehi’s that utterance those valorous ones Rama and Lakshmana speedily busied themselves in eliminating that evil-minded demon Viradha. [3-4-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ ५ ॥

तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यम् बाहुम् बभञ्ज ह । रामः तु दक्षिणम् बाहुम् तरसा तस्य रक्षसः ॥ ३-४-५

सुमित्राकुमार लक्ष्मणने उस राक्षसकी बायीं और श्रीरामने उसकी दाहिनी बाँह बड़े वेगसे तोड़ डाली ॥ ५ ॥

सुमित्राकुवार लक्ष्मणनु आ राक्षसन ऎड तोळन्नु मत्तु श्रीरामनु बलतोळन्नु वेगवागि कत्तरिसिबिट्टरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. Soumitri; tasya raudrasya savyam baahum babhanja ha = that, ferocious one’s, left, arm, severed, indeed; raamaH tu = Rama, too; tasya raakshasaH = of that, demon; dakshiNam baahum right, shoulder, tarasa [babhanja]= wikth might, [rent].

अनुवादः

Soumitri indeed severed the left arm of that ferocious one, while Rama rent the right arm of that demon with his might. [3-4-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ ६ ॥

स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्छितः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥

सः भग्न बहुः संविग्नः पपात आशु विमूर्छितः । धरण्याम् मेघ संकाशो वज्र भिन्न इव अचलः ॥ ३-४-६

भुजाओंके टूट जानेपर वह मेघके समान काला राक्षस व्याकुल हो गया और शीघ्र ही मूर्च्छित होकर वज्रके द्वारा टूटे हुए पर्वतशिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ६ ॥

भुजगळु तुण्डादाग आ मेघदन्तिद्द कप्पाद राक्षसनु व्याकुलनादनु मत्तु कूडले मूर्छितनागि वज्रदिन्द कडिद पर्वत शिखरदन्तॆ भूमिगॆ बिद्दुबिट्टनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. bhagna baahuH megha samkaashaH saH = mutilated, arms, dark-cloud, similar to, he that demon; samvignaH muurchitaH = frustrated, fainted; vajra bhinnaH achala iva = by Thunderbolt, demolished, mountain, like; aashu papaata dharaNyaa = quickly, fell-down, onto the ground.<

अनुवादः

When his arms are mutilated that demon similar to a dark-cloud is frustrated, fainted, and fell onto ground, like the mountain demolished by the Thunderbolt of Indra. [3-4-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ ७ ॥

मुष्टिभिर् बाहुभिर् पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् । उद्यंयोद्यंय च अपि एनम् स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ ३-४-७

तब श्रीराम और लक्ष्मण विराधको भुजाओं, मुक्कों और लातोंसे मारने लगे तथा उसे उठा-उठाकर पटकने और पृथ्वीपर रगड़ने लगे ॥ ७ ॥

आग श्रीराम-लक्ष्मणरु विराधनन्नु मुष्टिगळिन्द, बळ्ळिगळिन्द हॊडॆयतॊडगिदरु. हागू अवनन्नु ऎत्ति-ऎत्ति भूमिगॆ अप्पळिसुत्ता, पदे-पदे नॆलक्कॆ हाकि तीडिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. raakshasaam = that demon is; mushtibhiH baahubhiH padbhiH = with fists, with hands, with feet; * suudayantau tu* = battering, but; [Rama and Lakshmana]; enam = him; udyama udyamya cha api = heaving and heaving, also, even; staNDile niS pipeSatuH = on ground, entirely, pounded.

अनुवादः

They battered that demon with their fists, hands and feet, and even by heaving and hurling him again and again they entirely pounded on him on the ground. [3-4-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः ।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ ८ ॥

स विद्धो बहुभिर् बाणैः खड्गाभ्याम् च परिक्षतः । निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ ३-४-८

बहुसंख्यक बाणोंसे घायल और तलवारोंसे क्षत-विक्षत होनेपर तथा पृथ्वीपर बार-बार रगड़ा जानेपर भी वह राक्षस मरा नहीं ॥ ८ ॥

असङ्ख्य बाणगळिन्द गायगॊण्डरू, खड्गदिन्द क्षत-विक्षतनादरू, नॆलक्कॆ हाकि पदॆ पदे तिक्किदरू आ राक्षसनु सायलिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = he is; bahubhiH baaNaiH viddhaH = by many, arrows, hurt; khadgaabhyaam cha parikshtaH = by two swords, even, sheared off; bahudhaa bhuumau nisH pishtaH = in many ways, on ground, [though] entirely, pounded; saH raakshasa na mamaara = he, that demon, not, killed.

अनुवादः

Though that demon is battered with many arrows, even sheared off with two swords, and even though he is entirely pounded on the ground he is not killed. [3-4-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् ।
भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

तम् प्रेक्ष्य रामः सुभृशम् अवध्यम् अचल उपमम् । भयेषु अभय दः श्रीमान् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ३-४-९

अवध्य तथा पर्वतके समान अचल विराधको बारंबार देखकर भयके अवसरोंपर अभय देनेवाले श्रीमान् रामने लक्ष्मणसे यह बात कही— ॥ ९ ॥

पर्वतदन्तॆ अचल मत्तु अवध्यनाद विराधनन्नु मत्तॆ मत्तॆ नोडुत्ता भयद सन्दर्भदल्लि अभयवन्नु कॊडुव श्रीमान् रामनु लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. bhayeSu abhaya daH = in fear, shelter, bestower [Rama]; shriimaaan = sublime one; achala upamam = mountain, in simile; tam su bhR^ishaam = very easily; a vadhyam = not, eliminable; prekshya = on observing; idam vachanam abraviit = this, sentence, spoke.

अनुवादः

On observing that the mountain-similar demon is ineradicable that easily, then Rama, the sublime one, and the bestower of shelter in fear, spoke this sentence to Lakshmana. [3-4-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते ।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ १० ॥

‘पुरुषसिंह! यह राक्षस तपस्यासे (वर पाकर) अवध्य हो गया है । इसे शस्त्रके द्वारा युद्धमें नहीं जीता जा सकता । इसलिये हमलोग निशाचर विराधको पराजित करनेके लिये अब गड्ढा खोदकर गाड़ दें ॥ १० ॥

पुरुषसिंहने! ई राक्षसनु तपस्सिनिन्द वर पडॆदु अवध्यनागिरुवनु. इवनन्नु शस्त्रगळिन्द युद्धदल्लि गॆल्ललागुवुदिल्ल. अदक्कागि नावु निशाचर विराधनन्नु पराजितनागिसलु ईग हॊण्ड अगॆदु हूतुबिडोण.॥10॥

पदच्छेदः

10. purSa vyaaghraH = manly tiger - Lakshmana; tapasaa = by penance; raakshasaH ayam = demon, this one; yudhi shashtreNa nirjetum = in war, by weapons, to overpower; na shakyate = not, possible to; raakshasam nikhanaavahe = demon be, bury we will.

अनुवादः

“Oh! Manly-tiger Lakshmana, it is impossible to overpower this demon with weapons in a confrontation, hence, let’s bury this demon… [3-4-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ ११ ॥

कुञ्ज रस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छवभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥

कुंजर्स्य इव रौद्रस्य राक्षसस्य अस्य लक्ष्मण! । वने अस्मिन् सुमहद् श्वभ्रम् खन्यताम् रौद्रवर्चसः ॥ ३-४-११

‘लक्ष्मण! हाथीके समान भयंकर तथा रौद्र तेजवाले इस राक्षसके लिये इस वनमें बहुत बड़ा गड्ढा खोदो’ ॥ ११ ॥

लक्ष्मण! आनॆयन्तिरुव भयङ्कर हागू रौद्र तेजसुळ्ळ ई राक्षसनिगागि ई वनदल्लि दॊड्डदाद हॊण्डवन्नु अग.॥11॥

पदच्छेदः

11. Lakshmana; raudrasya raudra karmaNaH asya raakshasya = for furious one, for ferocious, reprobate, for this, demon; kunjarasya iva = for an elephant, as though; asmin = in forest; su mahat swabhram khanyataam = very, deep, pit, be dug.

अनुवादः

“Lakshmana, a very deep pit be dug for this furious and ferocious reprobate in this forest, as though for an elephant… [3-4-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ १२ ॥

इति उक्त्वा लक्ष्मणम् रामः प्रदरः खन्यताम् इति । तस्थौ विराधम् आक्र्ंय कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ ३-४-१२

इस प्रकार लक्ष्मणको गड्ढा खोदनेकी आज्ञा देकर पराक्रमी श्रीराम अपने एक पैरसे विराधका गला दबाकर खड़े हो गये ॥ १२ ॥

ई प्रकार लक्ष्मणनिगॆ हॊण्ड अगॆयलु आज्ञापिसि पराक्रमि श्रीरामनु तन्न ऒन्दु कालिनिन्द विराधन गण्टलन्नु ऒत्ति निन्तुकॊण्डनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. viiryavaan = valiant one Rama; lakshmaNam = to Lakshmana; pradara khanyataam iti = trench, shall be dug, thus; uktvaa = having said; viraadham paadena kanThe aakramya tasthau = Viradha is, with foot, on the throat, overcoming [repressing,] stood in readiness.

अनुवादः

On saying to Lakshmana that a trench shall be dug…’ then Rama repressively placed his foot on the throat of Viradha, and stood by. [3-4-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः ।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥

तत् श्रुत्वा राघवेण उक्तम् राक्षसः प्रश्रितम् वचः । इदम् प्रोवाच काकुत्स्थम् विराधः पुरुषर्षभम् ॥ ३-४-१३

श्रीरामचन्द्रजीकी कही हुई यह बात सुनकर राक्षस विराधने पुरुषप्रवर श्रीरामसे यह विनययुक्त बात कही— ॥ १३ ॥

श्रीरामचन्द्रनु हेळिद मातन्नु केळि विराध राक्षसनु पुरुषप्रवर श्रीरामनल्लि विनयदिन्द हीगॆ हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raakshasaH = the demon - Viradha; tat shrutvaa raaghaveNa uktam = that, on hearing, what by Raghava, said; puruSarSabhaH kaakuthsam = man, the best, to Kakutstha; idam prashritam vachaH = this, humble, words; pra uvaacha = well [sincerely,] spoke.

अनुवादः

On hearing that said by Raghava, demon Viradha sincerely spoke these humble words to Rama, the finest one from Kakutstha dynasty. [3-4-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै ।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ १४ ॥

हतोऽहम् पुरुषव्याघ्रः शक्र तुल्य बलेन वै । मया तु पूर्वम् त्वम् मोहान् न ज्ञातः पुरुषर्षभः ॥ ३-४-१४

‘पुरुषसिंह! नरश्रेष्ठ! आपका बल देवराज इन्द्रके समान है । मैं आपके हाथसे मारा गया । मोहवश पहले मैं आपको पहचान न सका ॥ १४ ॥

पुरुषसिंहने! नरश्रेष्ठने! निन्न बलवु देवराज इन्द्रनन्तॆ इदॆ. नानु निन्न कैयिन्द हतनादॆ. मोहवशदिन्द मॊदलु नानु निन्नन्नु गुरुतिसदे होदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. purusH vyaaghraH = man, the tiger; shakra tulya balena vai = Indra, equalling, in strength, indeed; [by you]; aham hataH = I am, dead; puruSrSabha = oh, man, the best; mayaa mohaat tu = by me, fallaciously, but; tvam puurvam na j~naataH = you are, earlier, [by me] unidentified.

अनुवादः

“Dead I am, oh! Manly-tiger and a coequal of Indra in your strength… I have fallaciously not identified you earlier… oh, best one among men… [3-4-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ १५ ॥

कौसल्या सुप्रजातः तात रामः त्वम् विदितो मया । वैदेही च महाभागा लक्ष्मणः च महायशाः ॥ ३-४-१५

‘तात! आपके द्वारा माता कौसल्या उत्तम संतानवाली हुई हैं । मैं यह जान गया कि आप ही श्रीरामचन्द्रजी हैं । यह महाभागा विदेहनन्दिनी सीता हैं और ये आपके छोटे भाई महायशस्वी लक्ष्मण हैं ॥ १५ ॥

अय्या! निन्निन्दागि तायि कौसल्यॆयु उत्तम पुत्रवतियादळु. नीने भगवन्त श्रीरामचन्द्र नागिरुवुदन्नु नानु तिळिदुकॊण्डॆ. ई महाभागा विदेहनन्दिनी सीतॆयागिरुवळु मत्तु निन्न तम्म महायशस्वी लक्ष्मणनागिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. • taataH* = sire; tvam = you are; kausalyaa suprajaa = Kausalya’s, son; as Rama; mayaa viditaH = by me, know to be; vaidehii cha mahaabhaagaa = Vaidehi, also, propitious one; Lakshmana cha mahaayashaH = Lakshmana, too, great, renowned one [are now known.]

अनुवादः

“Oh, sire, now I have known you to be Rama, the son of Kausalya… and even propitious Seetha and greatly renowned one Lakshmana are now known to me… [3-4-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥ १६ ॥

अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः तप्तो वैश्रवणेन हि ॥

अभि शापाद् अहम् घोरम् प्रविष्टो राक्ष्सीम् तनुम् । तुंबुरुः नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥ ४-३-१६

‘मुझे शापके कारण इस भयंकर राक्षस शरीरमें आना पड़ा था । मैं तुम्बुरु नामक गन्धर्व हूँ । कुबेरने मुझे राक्षस होनेका शाप दिया था ॥ १६ ॥

शापदिन्दागि ननगॆ ई भयङ्कर राक्षस शरीरदल्लि बरबेकायितु. नानु तुम्बुरु ऎम्ब गन्धर्वनागिद्देनॆ. कुबेरनु ननगॆ राक्षसनागुवन्तॆ शपिसिद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. abhishaapaat = by curse; aham praviSTaH ghoram rakshasiim tanum = I, entered, ghoulish, demon’s, body; tumburuH naama gandharava = Tumburu, named, celestial [I am]; shaptaH = cursed; vaishrvaNena hi = by Kubera, verily.

अनुवादः

“By curse I had to enter this ghoulish demon’s body, but I am a celestial gandharva, named Tumburu and Kubera cursed me… [3-4-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ १७ ॥
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति ।

प्रसाद्यमानः च मया सोऽब्रवीत् माम् महायशाः । यदा दाशरथी रमः त्वाम् वधिष्यति संयुगे ॥ ३-४-१७ तदा प्रकृतिम् आपन्नो भवान् स्वर्गम् गमिष्यति ।

‘जब मैंने उन्हें प्रसन्न करनेकी चेष्टा की, तब वे महायशस्वी कुबेर मुझसे इस प्रकार बोले—‘गन्धर्व! जब दशरथनन्दन श्रीराम युद्धमें तुम्हारा वध करेंगे, तब तुम अपने पहले स्वरूपको प्राप्त होकर स्वर्गलोकको जाओगे ॥ १७ १/२ ॥

नानु अवनन्नु प्रसन्नगॊळिसलु प्रयत्निसिदाग आ महायशस्वी कुबेरनु ‘गन्धर्वने! दशरथनन्दन श्रीरामनु युद्धदल्लि निन्नन्नु वधिसिदाग नीनु तन्न मॊदलिन स्वरूपवन्नु पडॆदु स्वर्गक्कॆ होगुवॆ.’ ऎन्दु ननगॆ हेळिद्दनु.॥17॥

पदच्छेदः

17-18a. prasaadyamaanaH cha mayaa = entreated, he was, also, by me; mahaa yashaH, saH = great, renowned one, he, Kubera; abraviit maam = said, to me; yadaa dasharathii raamaH = when, Dasharatha’s, Rama; * tvaam vadhiSyati samyuge* = you, kills, in fight; tadaa prakR^itim aapannaH = then, natural state [celestial body,] you attain; bhavaan swargam gamiSyati = you, to heavens, can go;.

अनुवादः

“When entreated by me, he that greatly renowned Kubera said to me, ‘When Dasharatha’s Rama kills you in a fight… then you will attain your nature of celestial body and you will go to heavens…’ [3-4-17, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥ १८ ॥
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ।

अनुपस्थीयमानो माम् स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥ ३-४-१८ इति वैश्रवणो राजा रंभ आसक्तम् उवाच ह ।

‘मैं रम्भा नामक अप्सरामें आसक्त था, इसलिये एक दिन ठीक समयसे उनकी सेवामें उपस्थित न हो सका । इसीलिये कुपित हो राजा वैश्रवण (कुबेर) ने मुझे पूर्वोक्त शाप देकर उससे छूटनेकी अवधि बतायी थी ॥ १८ १/२ ॥

नानु रम्भॆ ऎम्ब अप्सरॆयल्लि आसक्तनागिद्दॆ, आद्दरिन्द ऒन्दु दिन सरियाद समयक्कॆ कुबेरन सेवॆयल्लि उपस्थितनागलिल्ल. इदरिन्द कुपितनागि राजा मैश्रवण (कुबेर)नु ननगॆ राक्षसनागॆन्दु शपिसि, अदरिन्द बिडुगडॆ हॊन्दुव अवधियन्नु तिळिसिद्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18b, 19a. anupasthiiya maanaH = not, presenting myself; maam = to me; sa kruddhaH vyaajahaaraH ha = in anger, said verily [cursed]; iti vaishravaNaH raajaa = thus, by Vaishravana, [Kubera,] the king; rambha aasaktam = in Rambha, interested; uvaaca ha = said [this curse-clearance,] indeed.

अनुवादः

" King Kubera thus cursed angrily me for not presenting myself in his service when I was interested in a celestial dancer Rambha, and indeed he alone said this curse-clearance to me… [3-4-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात् सुदारुणात् ॥ १९ ॥
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ।

तव प्रसादान् मुक्तो अहम् अभिशापात् सु दारुणात् ॥ ३-४-१९ भुवनम् स्वम् गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप ।

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले रघुवीर! आज आपकी कृपासे मुझे उस भयंकर शापसे छुटकारा मिल गया । आपका कल्याण हो, अब मैं अपने लोकको जाऊँगा ॥

परन्तप रघुवीरने! इन्दु निन्न कपॆयिन्द नानु आ भयङ्कर शापदिन्द बिडुगडॆ हॊन्दिदॆ. निनगॆ मङ्गळवागली, ईग नानु नन्न लोकक्कॆ तॆरळुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tava prasaadaat = by your, grace; su daaruNaH = utterly hideous one; abhi shaapaat = from the curse; muktaH aham = released, I am; bhuvanam swam gama iSyaami = to heavens, mine, [now,] to go, I wish; swasti vaH astu = safe, you all, will be; param tapa = others [enemies’,] firestorm.

अनुवादः

" And by your grace I am released from this utterly hideous cruse, and now I wish to go to my own heavenly abode, oh, firestorm of enemies, let safety betide you all… [3-4-19b, 20a]

टिप्पनी

The celestial beings are called sura and their antagonists are a-sura . There are many sura beings living in heavens and netherworlds. To name a few, they are uraga, garuda, gandharva, kimpurusha, siddha, saadhya, vidyaadhara, chaaraNa, apsara, yaksha, guhyaka, bhuuta, khechara and the like. Of them gandharva-s are amiable beings for their expertise in performing arts. The apsara beings are the divine courtesans and among them are four apsara beings of high order. They are Rambha, Urvashi, Menaka and Tilottama . These four are instrumental to Indra, to incite and allure sages from their austere penance, lest they may win over the ship on heavens from Indra. The present gandharva, namely Tumburu, in his courting with Rambha had belated his services to Kubera, the Chief Divinity for Wealth Management. Hence Kubera cursed this gandharva to become the demon called Viradha, but yet this Tumburu alias Viradha is the devotee of Goddess Lakshmi. The antagonists of sura are a-sura beings and all sorts of demons, monsters, etc., come under this category and they are not devils or Satan’s stooges, but they equal the capabilities of sura beings. Prof. Ranade observes that “Dr. R.G. Bhandarkar, in an important article in the B.Br.A.S. Journal makes the following interesting suggestion. The Sanskrit equivalent of the word demon viz., ‘Asurya’ may here refer to the ‘Assyrian’ country. ‘Assyrian and ‘Asuryan’ being philologically identical, the ‘y’ and the ‘u’ being interchangeable as in Greek…”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ २० ॥
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ २१ ॥

इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रोयोऽभिधास्यति ॥

इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ ३-४-२० अध्यर्थ योजने तातः महर्षिः सूर्य संनिभः । तम् क्षिप्रम् अभिगच्छ त्वम् स ते श्रेयो अभिधास्यति ॥ ३-४-२१

‘तात! यहाँसे डेढ़ योजनकी दूरीपर सूर्यके समान तेजस्वी प्रतापी और धर्मात्मा महामुनि शरभङ्ग निवास करते हैं । उनके पास आप शीघ्र चले जाइये, वे आपके कल्याणकी बात बतायेंगे ॥ २०-२१ ॥

अय्या! इल्लिन्द ऒन्दूवरॆ योजन दूरदल्लि सूर्यनन्तॆ तेजस्वी, प्रतापी मत्तु धर्मात्मा महामुनि शरभङ्गरु वासिसुत्तारॆ. अवर बळिगॆ बेगनॆ होगु, अवरु निनगॆ श्रेयस्सिन मातन्नु हेळुवरु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20b, 21. taata = sire; itaH adhyartha yojane = from here, after one and half, yojana-s; dharmaatmaa prataapavaan suurya sannibhaH = virtuous one, efficacious one, with sun-like resplendence; sharabhangaH mahariSiH vasati = Sharabhanga, great, saint, dwells; tvam kshipram tam abhigaccha = you, quickly, to him, approach; saH te shreyaH abhidaasyati = he, to you, opportune, advises.

अनुवादः

“Oh, Sire, att one and half yojana-s of distance from here Sage Sharabhanga, a great saint of virtue, and an efficacious sage with sun-like resplendence dwells, you shall quickly approach him for he advises you opportunely… [3-4-20-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज ।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः ॥ २२ ॥

अवटे च अपि माम् राम निक्षिप्य कुशली व्रज । रक्षसाम् गत सत्त्वानाम् एष धर्मः सनातनः ॥ ३-४-२२ अवटे ये निधीयन्ते तेषाम् लोकाः सनातनाः ।

‘श्रीराम! आप मेरे शरीरको गड्ढेमें गाड़कर कुशलपूर्वक चले जाइये । मरे हुए राक्षसोंके शरीरको गड्ढेमें गाड़ना (कब्र खोदकर उसमें दफना देना) यह उनके लिये सनातन (परम्परा प्राप्त) धर्म है ॥ २२ ॥

श्रीरामा! नीवु नन्न शरीरवन्नु हॊण्डदल्लि हूतिट्टु नॆम्मदियिन्द प्रयाण माडिरि. सत्तिरुव राक्षसर शरीरवन्नु हूळुवुदे सनातन (परम्परागत) धर्मवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22, 23a. Rama; avaTe cha api maam = in a pit, also, thus, me; prakshipya = bury; kushalii vraja = safely, you go; gata sattvaanaam = lost, vitality; rakshasaam = to demons; eSa dharma sanaatanaH = this is, custom, age-old; avaTe ye nidhiiyante = in pit, those, inhumed; teSaam lokaaH sanaatanaH = to them, worlds of manes.

अनुवादः

“Rama you go safely on burying me in a pit… this is the age-old custom for those demons that lost vitality… those that are inhumed in pit, to them there will be the worlds of manes…” [3-4-22, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः ।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः ॥ २३ ॥
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ।

एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थम् विराधः शर पीडितः ॥ ३-४-२३ बभूव स्वर्ग संप्राप्तो न्यस्त देहो महाबलः ।

‘जो राक्षस गड्ढेमें गाड़ दिये जाते हैं, उन्हें सनातन लोकोंकी प्राप्ति होती है ।’ श्रीरामसे ऐसा कहकर बाणोंसे पीड़ित हुआ महाबली विराध (जब उसका शरीर गड्ढेमें डाला गया, तब) उस शरीरको छोड़कर स्वर्गलोकको चला गया ॥ २३ १/२ ॥

हॊण्डदल्लि हूतिरुव राक्षसनिगॆ सनातन लोकगळ प्राप्तियागुत्तदॆ. श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळि बाणगळिन्द पीडितनाद महाबलि विराधनु (अवन शरीरवन्नु हॊण्डदल्लि हाकिदाग) आ शरीरवन्नु बिट्टु स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23b, 24a. evam uktavaa = thus, saying; kaakuthsam = to Rama; Viradha; shara piiditaH = by arrows, hurt; babhuuva swarga sampraaptaH = became, heavens, attained [heaven-worthy]; nystha dehaH mahaabalaH = on leaving, body, of mighty, strength.

अनुवादः

“And on saying thus to Rama that Viradha who is hurt by arrows became heaven-worthy on leaving his body. [3-4-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ॥ २४ ॥
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन्सुमहान् श्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः ॥ २५ ॥

(वह किस तरह गड्ढेमें डाला गया?—यह बात अब बतायी जाती है—) उसकी बात सुनकर श्रीरघुनाथजीने लक्ष्मणको आज्ञा दी—‘लक्ष्मण! भयंकर कर्म करनेवाले तथा हाथीके समान भयानक इस राक्षसके लिये इस वनमें बहुत बड़ा गड्ढा खोदो’ ॥ २४-२५ ॥

अवन मातन्नु केळि श्रीरघुनाथनु लक्ष्मणनिगॆ - लक्ष्मणा! भयङ्कर कर्ममाडुव, आनॆयन्तॆ भयानक ई राक्षसनिगॆ हॊण्डवन्नु अगॆदु सिद्धगॊळिसु ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥24-25॥

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ २६ ॥

इस प्रकार लक्ष्मणको गड्ढा खोदनेका आदेश दे पराक्रमी श्रीराम एक पैरसे विराधका गला दबाकर खड़े हो गये ॥ २६ ॥

ई प्रकार लक्ष्मणनिगॆ हॊण्डवन्नु अगॆयलु आदेशवन्नित्तु, पराक्रमि श्रीरामनु ऒन्दु कालिनिन्द विराधन कत्तन्नु ऒत्तिहिडिदु निन्तुकॊण्डनु.॥26॥

पदच्छेदः

24b, 25, 26. tat* shrutvaa* = that, hearing; Raghava; vakyam = words [of demon]; lakshmanam = to Lakshmana; vyaadidesha ha = ordered, indeed; O, Lakshmana; raudrasya raudra karmaNaH asya raakshasya = for furious one, for ferocious, reprobate, for this, demon; kunjarasya iva = for an elephant, as though; * asmin* = in forest; su mahat swabhram khanyataam = very, deep, pit, be dug. viiryavaan = valiant one Rama [spoke thus to Lakshmana]; lakshmaNam = to Lakshmana; pradara khanyataam iti = trench, shall be dug, thus; uktvaa = having said; viraadham paadena kanThe aakramya tasthau = Viradha is, with foot, on the throat, overcoming [repressing,] stood in readiness.

अनुवादः

And Raghava on hearing those words of the demon ordered Lakshmana, “Lakshmana, a very deep pit be dug for this furious and ferocious reprobate in this forest, as though for an elephant…” On saying to Lakshmana that a trench shall be dug…’ then Rama repressively placed his foot on the throat of Viradha, and stood by. [3-4-24b, 25, 26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत् पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ २७ ॥

ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत् प्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥

ततः खनित्रम् आदाय लक्ष्मणः श्वभ्रम् उत्तमम् । अखनत् पार्श्वतः तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ ३-४-२७

तब लक्ष्मणने फावड़ा लेकर उस विशालकाय विराधके पास ही एक बहुत बड़ा गड्ढा खोदकर तैयार किया ॥ २७ ॥

आग लक्ष्मणनु गुद्दलियन्नॆत्तिकॊण्डु आ विशालकाय विराधन बळियल्ले ऒन्दु दॊड्डदाद हॊण्डवन्नु अगॆदु सिद्धगॊळिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH khanitram aadaaya = then, dig-tool, on taking; Lakshmana; uttamam shvabhram akhanat = deep, pit, dug; paarshvataH tasya viradhasya mahaa aatmanaH = beside of, that, of Viradha, the great soul.

अनुवादः

Then, on taking a digging tool Lakshmana dug a deep pit beside the great soul Viradha. [3-4-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ २८ ॥

तं मुक्तकण्ठ मुत् क्षिष्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥

तम् मुक्त कण्ठम् उत्क्षिप्य शङ्कु कर्णम् महास्वनम् । विराधम् प्राक्षिपत् श्वभ्रे नदन्तम् भैरव स्वनम् ॥ ३-४-२८

तब श्रीरामने उसके गलेको छोड़ दिया और लक्ष्मणने खूँटे-जैसे कानवाले उस विराधको उठाकर उस गड्ढेमें डाल दिया, उस समय वह बड़ी भयानक आवाजमें जोर-जोरसे गर्जना कर रहा था ॥ २८ ॥

आग श्रीरामनु अवन कत्तन्नु बिट्टुबिट्टनु. लक्ष्मणनु गूटदन्तॆ किविगळुळ्ळ विराधनन्नु ऎत्ति आ हॊण्डदल्लि हाकिदनु, आग अवनु भयानक शब्ददिन्द जोरागि गर्जिसुत्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tam mukta kanTham = him, on releasing, his throat; utkshipya = raised [to throw into grave]; shanku karNam = long eared one [like an ass]; mahaa swanam = one with lurid, voiced; viraadham = Viradha is; praakshipaH = ensconced; shwabhre = in the pit; nadantam = while he is still blaring; * bhairava swanam* = with horrific, voice.

अनुवादः

On releasing his throat from the stamping of Rama, he that long eared, lurid voiced Viradha is ensconced in that pit while he is still blaring with his horrific voice. [3-4-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ
स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं
नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम् ॥ २९ ॥

तम् आहवे दारुणम् आशु विक्रमौ स्थिरौ उभौ संयति राम लक्ष्मणौ । मुदान्वितौ चिक्षिपतुर् भयावहम् नदन्तम् उत्क्षिप्य बिलेन राक्ष्सम् ॥ ३-४-२९

युद्धमें स्थिर रहकर शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणने रणभूमिमें क्रूरतापूर्ण कर्म करनेवाले उस भयंकर राक्षस विराधको बलपूर्वक उठाकर गड्ढेमें फेंक दिया । उस समय वह जोर-जोरसे चिल्ला रहा था । उसे गड्ढेमें डालकर वे दोनों बन्धु बड़े प्रसन्न हुए ॥ २९ ॥

युद्धदल्लि स्थिरवागि निन्तु पराक्रमवन्नु प्रकटिसुव आ इब्बरु सहोदर श्रीराम - लक्ष्मणरु रणभूमियल्लि क्रूर कर्म माडुव आ भयङ्कर राक्षस विराधनन्नु बलवन्त वागि ऎत्ति हॊण्डदल्लि ऎसॆदुबिट्टरु. अवनु जोरागि गर्जिसुत्तिद्दनु. अवनन्नु हॊण्डक्कॆ हाकि इब्बरू सहोदररु बहळ प्रसन्नरादरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. aashu vikramau = deftly, victorious ones; samyati sthirau = in a fight, who compose themselves; raama lakshmaNau = Rama, Lakshmana; ubhau = both; muda anvitau = gladness, with [gladly]; * aahave daaruNam* = in fight, a ghoulish one; bhayaavaham = a terrifying one; tam nadantam = blaring one; raakshsam = him, that blaring, demon; utkshipya balena = raising up, by might; chikshipatuH = hurled; [avaTe = into pit.]

अनुवादः

Those deftly victorious ones Rama and Lakshmana who compose themselves in a given fight, both have gladly raised that Viradha, a ghoulish one in fight, a terrifying demon who is still blaring, with all their might and hurled him into the pit. [3-4-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ
शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ
बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ ३० ॥

अवध्यताम् प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ । समर्थ्य च अत्यर्थ विशारदौ उभौ बिले विरधस्य वधम् प्रचक्रतुः ॥ ३-४-३०

महान् असुर विराधका तीखे शस्त्रसे वध होनेवाला नहीं है, यह देखकर अत्यन्त कुशल दोनों भाई नरश्रेष्ठ श्रीराम और लक्ष्मणने उस समय गड्ढा खोदकर उस गड्ढेमें उसे डाल दिया और उसे मिट्टीसे पाटकर उस राक्षसका वध कर डाला ॥ ३० ॥

महा असुर विराधन वधॆ हरितवाद शस्त्रदिन्द आगबारदॆन्दु नोडि अत्यन्त कुशलराद इब्बरू सहोदर नरश्रेष्ठ श्रीराम-लक्ष्मणरु आग हॊण्ड अगॆदु अदरल्लि अवनन्नु हाकि बिट्टरु मत्तु मण्णु मुच्चि आ राक्षसन वधॆ माडिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tadaa = then; nararSabhau = best ones among men; ati artha vishaaradau = very, in skills, experts [very expertly skilled]; tau ubhau = those, two; shitena shastreNa = by any sharp, weapon; * mahaa asurasya tasya viraadhasya* = of great, demon, of that, Viradha’s; a vadhyataam prekshya = indestructibility, on observing; samarthya cha = on thinking well, also; bil vadham prachakratuH = in pit, elimination, they have undertaken.

अनुवादः

On observing the indestructibility of that demon with any weapon, however sharp it might be, those two best ones among men that are very expertly skilled have thought over well and undertook the elimination of that great demon in a pit. [3-4-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः
प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं
न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ ३१ ॥

स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः
प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं
न मे वधः शस्त्र कृतो भवेदिति ॥

स्वयम् विराधेन हि मृत्युम् आत्मनः प्रसह्य रामेण वधार्थम् ईप्सितः । निवेदितः कानन चारिणा स्वयम् न मे वधः शस्त्र कृतो भवेत् इति ॥ ३-४-३१

वास्तवमें श्रीरामके हाथसे ही हठपूर्वक मरना उसे अभीष्ट था । उस अपनी मनोवाञ्छित मृत्युकी प्राप्तिके उद्देश्यसे स्वयं वनचारी विराधने ही श्रीरामको यह बता दिया था कि शस्त्रद्वारा मेरा वध नहीं हो सकता ॥ ३१ ॥

वास्तववागि श्रीरामन कैयिन्दले हटपूर्वकवागि सायुवुदे अवनिगॆ अभिष्टवागित्तु. आ तन्न मनोवाञ्छित मृत्युवन्नु पडॆयुव उद्देशदिन्द वनचारी विराधने श्रीरामनल्लि - ‘शस्त्रदिन्द नन्न वधॆ आगलारदॆन्दु’ ऎन्दु स्वतः हेळिद्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. viraadhena svayam aatmaanaH mR^ityuH = by Viradha, on his own, of his own death; prasahya = preferred; raameNa = by Rama; vathaartham = to be killed; iipsitaH = desired for a long; kaanana chaariNa = forest, walker; me shastra kR^itaH vadhaH na bhavet iti = to me, weapon, oriented, killing, not, possible, thus as; swayam niveditaH = he himself, apprised.

अनुवादः

Viradha himself preferred his death at the hands of Rama and desired for a long to be killed by Rama and that forest walker himself appraised that, “Killing me with any weapon is impossible…” [3-4-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेव रामेण निशम्य भाषितं
कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने ।
बिलं च तेनातिबलेन रक्षसा
प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ ३२ ॥

तदेव रामेण निशंय भाषितम् कृता मतिः तस्य बिल प्रवेशने । बिलम् च तेन अति बलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनम् विनादितम् ॥ ३-४-३२

उसकी कही हुई उसी बातको सुनकर श्रीरामने उसे गड्ढेमें गाड़ देनेका विचार किया था । जब वह गड्ढेमें डाला जाने लगा, उस समय उस अत्यन्त बलवान् राक्षसने अपनी चिल्लाहटसे सारे वनप्रान्तको गुँजा दिया ॥

अवनु हेळिद मातन्नु केळि श्रीरामनु अवनन्नु हॊण्डदल्लि हूतुबिडुव विचार माडिद्दनु. अवनन्नु हॊण्डदल्लि हाकुवाग आ अत्यन्त बलवन्त राक्षसनु तन्न बॊब्बॆयिन्द इडी काडे प्रतिध्वनिसुवन्तॆ माडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tat bhaashitam eva nishamya = that, said [by Viradha,] only, on listening; raameNa tasya bila praveshane kR^ita matiH = by Rama, his, into pit, entering [casting him,] resolved, in mind; bilam praveshyamaanena = into pit, while being entered [while flungh in to pit]; ati balena tena raakshasaa vanam vinaaditam = very, mighty one, by him, that demon, forest, is verily, blared.

अनुवादः

On listening to that which is said by Viradha, Rama resolved his mind to cast him into pit, and when that mighty demon is being flung into the pit the whole forest blared with that demon’s cries. [3-4-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ
विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम् ।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने
शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ ३३ ॥

प्रहृष्ट रूपौ इव राम लक्ष्मणौ विराधम् उर्व्याम् प्रदरे निपात्य तम् । ननन्दतुः वीत भयौ महावने शिलाभिः अन्तर् दधतुः च राक्षसम् ॥ ३-४-३३

राक्षस विराधको पृथ्वीके अंदर गड्ढेमें गिराकर श्रीराम और लक्ष्मणने बड़ी प्रसन्नताके साथ उसे ऊपरसे बहुतेरे पत्थर डालकर पाट दिया । फिर वे निर्भय हो उस महान् वनमें सानन्द विचरने लगे ॥ ३३ ॥

राक्षस विराधनन्नु भूमियॊळगॆ हॊण्डदल्लि बीळिसि श्रीराम-लक्ष्मणरु बहळ सन्तोषगॊण्डु मेलिनिन्द अनेक कल्लुगळन्नु इट्टु मण्णुमुच्चिदरु ; मत्तॆ अवरु निर्भयरागि आ महावनदल्लि आनन्ददिन्द सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. prahR^iSTa ruupaH iva = very, happy, looking, like; Rama, Lakshmana; tam viraadham = him, Viradha is; urvyaaH pradare = in earth’s, in pit; nipaatya = on burying; viita bhayaH = gone is, the fear; mahaa vane = in great forest; nanandatuH = rejoiced; raakshasam shilaabhiH antar dadhutuH cha = demon is, with boulders, within, concealed, also.

अनुवादः

Rama and Lakshmana felt happy by way of their look in burying Viradha in the pit of the earth, and on burying him they two felt rejoiced for gone is the fear in that great forest, and within the pit they have also concealed him with boulders in order to make it a burial-chamber to the departed soul. [3-4-33]

टिप्पनी

Everywhere Rama patiently performs these funeral rites, whether it is demon, eagle or a monkey, if dead in his presence. Here also, Viradha’s grave is covered with stones and boulders, as a kind of Stonehenge.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ
निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने
दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ ३४ ॥

ततः तु तौ कांचन चित्र कार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् । विजह्रतुः तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्र दिवाकरौ इव ॥ ३-४-३४

इस प्रकार उस राक्षसका वध करके मिथिलेश-कुमारी सीताको साथ ले सोनेके विचित्र धनुषोंसे सुशोभित हो वे दोनों भाई आकाशमें स्थित हुए चन्द्रमा और सूर्यकी भाँति उस महान् वनमें आनन्दमग्न हो विचरण करने लगे ॥ ३४ ॥

ई प्रकार आ राक्षसनन्नु वधिसि, मिथिलेशकुमारि सीतॆयॊन्दिगॆ चिन्नदिन्द चित्रितवाद धनुस्सुगळिन्द सुशोभितरागि अवरिब्बरु सहॊदररु आकाशदल्लि स्थित सूर्य-चन्द्ररन्तॆ आ महारण्यदल्लि आनन्द मग्नरागि सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = then; kaanchana chitra kaarmukau = those having golden, dazzling, bows; tau = then, they two; nihatya rakshaH = on killing, the demon; parigR^ihya = took; maithiliim = Maithili; muditau = gladly; mahaa vane = in great, forests; divi sthitau = in skies, staying; tau = two; chandra divaakaraaH iva = Moon, Sun, like; vijahratuH = journeyed on.

अनुवादः

Then they two who have dazzling golden bows have eliminated that demon and retrieved Seetha, and they gladly journeyed on in that great forest like the two entities abiding on the skies, namely the Sun and Moon. [3-4-34]

टिप्पनी

The simile of sun and moon is of some importance. It will not be clear as to, who is compared with Sun and who with Moon, unless some ancient commentaries are touched. Rama is compared with Chandra, the Moon, because, Moon will not travel without his wives. All the celestial stars are the wives of the Moon, and they twinkle before the Moon’s arrival, in order to welcome him into the night. Hence Rama is suffixed with Chandra, compounding to Sri Ramachandra. On the other hand, Sun does not travel along with his wife, namely Chaya, the Shadow, but she always will be at his hind. We the living beings are in between the Sun and his wife Chaya. If we face Sun in the morning times, she will be at our back, and in the evenings, when the Sun is at our back, Chaya, shadow will be in front of us, reminding us of our lengthening shadow of life. Thus we are in between the light and shadow. The Sun is also called karma saakshi, [Witness of Deeds.] Our own shadow, shortens with the ascending Sun and lengthens as the dusk of our day or life increases. Hence Sun’s travel is wife-less one, and Lakshmana is thus compared with the Sun, for he does not have his wife travelling with him now. And Lakshmana is another karma saakshi [Witness of Events] in the Ramayana. In another way of commenting it is said that both of them are said to be moon-like in their appeasing personalities and sun-like in their radiant valour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चौथा सर्ग पूरा हुआ ॥ ४ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि नाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥4॥