००३ राम-विराधयुद्धम्

Book III : Aranya Kanda - Forest Treck

Rama and Lakshmana enter into a dialogue with Viradha, the demon and shower arrows on him. Later, Viradha, the demon carries Rama and Lakshmana away from Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

3. विराध और श्रीरामकी बातचीत, श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा विराधपर प्रहार तथा विराधका इन दोनों भाइयोंको साथ लेकर दूसरे वनमें जाना

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन् वनम् ।
पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ १ ॥

अथ उवाच पुनर् वाक्यम् विराधः पूरयन् वनम् । पृच्छतो मम हि ब्रूतम् कौ युवाम् क्व गमिष्यथः ॥ ३-३-१

तदनन्तर विराधने उस वनको गुँजाते हुए कहा—‘अरे! मैं पूछता हूँ, मुझे बताओ । तुम दोनों कौन हो और कहाँ जाओगे?’ ॥ १ ॥

अनन्तर विराधनु वनवॆल्ल तुम्बुवन्तॆ भारी गर्जनॆ माडि, ऎलवॊ! नीविब्बरु यारु मत्तु ऎल्लिगॆ होगुविरि? ननगॆ हेळि, नानु केळुत्तिद्देनॆ.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then afterwards; viraadhaH vanam puurayan = Viradha, forest, filling; punaH vaakyam uvaacha = in turn, sentence said; pR^icChataH mama bruu tam = while I question, to me, you reply; kau yuvaam = who, you two are; kva gamiSyathaH = whereto, wish to go; hi = really.

अनुवादः

Then in his turn that demon Viradha said this sentence filling the forest with his gruesome voice, “I am asking you, really… tell me who you are and whereto you wish to go? " [3-3-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् ।
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ २ ॥
क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।
त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ ३ ॥

तम् उवाच ततो रामो राक्षसम् ज्वलित आननम् । पृच्छन्तम् सुमहातेजा इक्ष्वाकु कुलम् आत्मनः ॥ ३-३-२ क्षत्रियौ वृत्त संपन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ । त्वाम् तु वेदितुम् इच्छावः कः त्वम् चरसि दण्डकान् ॥ ३-३-३

तब महातेजस्वी श्रीरामने अपना परिचय पूछते हुए प्रज्वलित मुखवाले उस राक्षससे इस प्रकार कहा—‘तुझे मालूम होना चाहिये कि महाराज इक्ष्वाकुका कुल ही मेरा कुल है । हम दोनों भाई सदाचारका पालन करनेवाले क्षत्रिय हैं और कारणवश इस समय वनमें निवास करते हैं । अब हम तेरा परिचय जानना चाहते हैं । तू कौन है, जो दण्डकवनमें स्वेच्छासे विचर रहा है?’ ॥ २-३ ॥

आग महातेजस्वी श्रीरामनु तन्न परिचयवन्नु केळुत्तिरुव उरियुव मुखवुळ्ळ आ राक्षसनल्लि हीगॆ हेळिदनु-महाराज इक्ष्वाकुविन कुलवे नन्न दागिदॆ ऎन्दु तिळि. नाविब्बरू सहोदररु. सदाचारवन्नु पालिसुत्तिरुव क्षत्रियरागिद्दु, कारणान्तरगळिन्द ई काडिनल्लि वासिसुत्तिद्देवॆ. ईग नावु निन्न परिचयवन्नु तिळियलु बयसुत्तेवॆ. ई दण्डकारण्यदल्लि स्वेच्छॆयिन्द तिरुगुत्तिरुवॆयल्ल नीनु यारु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. tataH sumahaa tejaa = highly, resplendent one - Rama; pR^icChantam = questioner [who is insisting]; jvalita aananam = one with a blazing face; tam raakshasam = to him, to demon; aatmanaH ikshvaaku ulam = of his, about Ikshvaku, dynasty; uvaacha = said;

अनुवादः

Then that highly resplendent Rama said about his Ikshvaku dynasty to the blazing faced demon who is insistent. [3-3-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. nau us two; vR^itta sampannau = bearing, ennobled behaviour; kshatriyau = as Kshatriya-s; vanagocharau = as forest, trekkers; viddhi = you know; tvaam tu veditum icChaavaH = about you, but, to know, we wish to; dandakaan charasi tvam kaH = in Dandaka, you move about, you, who.

अनुवादः

“Know us as Kshatriya-s with ennobled bearing, and we are trekking the forest…but we wish to know about you, who are you that move about in Dandaka forest? [3-3-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् ।
हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव ॥ ४ ॥

तम् उवाच विराधः तु रामम् सत्य पराक्रमम् । हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव ॥ ३-३-४

यह सुनकर विराधने सत्यपराक्रमी श्रीरामसे कहा— ‘रघुवंशी नरेश! मैं प्रसन्नतापूर्वक अपना परिचय देता हूँ । तुम मेरे विषयमें सुनो ॥ ४ ॥

इदन्नु केळि विराधनु सत्यपराक्रमि श्रीरामनल्लि हेळिदनु - रघुवंशी नरेशने! नानु सन्तोषवागि नन्न परिचय हेळुत्तिद्देनॆ, केळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tam uvaacha viraadhaH tu = to him, said, Viradha; raamam satya paraakramam = to Rama, truly valiant one; hanta = Ah!; vakshyaami te raajan = am telling, to you, king; ni bodha mama = well, know, me be informed of me; raaghava = Raaghava.

अनुवादः

Viradha said to that truly valiant Rama, “Ah! I’ll tell you, oh king, be informed of me, oh Raghava… [3-3-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रः किल जवस्याहं माता मम शतह्रदा ।
विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ ५ ॥

पुत्रः किल जवस्य अहम् माता मम शतह्रदा । विराध इति माम् आहुः पृथिव्याम् सर्व राक्षसाः ॥ ३-३-५

‘मैं ‘जव’ नामक राक्षसका पुत्र हूँ, मेरी माताका नाम ‘शतह्रदा’ है । भूमण्डलके समस्त राक्षस मुझे विराधके नामसे पुकारते हैं ॥ ५ ॥

नानु ‘जव’ ऎम्ब राक्षसन मगनु. शतह्रदा नन्न तायिय हॆसरु. भूमण्डलद समस्त जनरु नन्नन्नु विराध ऎन्दु हेळुत्तारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. aham javasya putra kila = I am, Java’s, son, really; shatahradaa= Shatahrada; maataa mama = is my, mother; pR^ithivyaam sarva raakshasaa = on earth, all, demons; viraadha iti maam aahuH = Viradha, thus, me, call.

अनुवादः

“I am the son of Java indeed… my mother is Shatahradaa, and all the demons on earth call me Viradha…’[3-3-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।
शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ ६ ॥

तपसा च अभि संप्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा । शस्त्रेण अवध्यता लोके अच्छेद्य अभेद्यत्वम् एव च ॥ ३-३-६

‘मैंने तपस्याके द्वारा ब्रह्माजीको प्रसन्न करके यह वरदान प्राप्त किया है कि किसी भी शस्त्रसे मेरा वध न हो । मैं संसारमें अच्छेद्य और अभेद्य होकर रहूँ—कोई भी मेरे शरीरको छिन्न-भिन्न नहीं कर सके ॥ ६ ॥

नानु तपस्सिनिन्द ब्रह्मदेवरन्नु ऒलिसिकॊण्डु ‘यावुदे शस्त्रदिन्द नन्न वधॆ आगदिरलि. नानु जगत्तिनल्लि अच्छेद मत्तु अभेद्यवागि इद्दु, यारू नन्न शरीरवन्नु भिन्न-भिन्न माडबारदु’ ऎम्ब वरवन्नु पडॆदिरुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tapasaa = by ascesis; brahmaNaH hi prasaada ja = Brahma’s, only, from beneficence, derived of; * abhi sampraaptaa* = I have obtained [a boon]; loke shashtreNa a vadhyataa ca = in world, by weapon, not, to be killed, and even; a cChedya a bhedya ca eva = not, be cut, not, to be slit, also, thus.

अनुवादः

“On my undertaking ascesis I derived a boon from the beneficence of Brahma, by which I will neither be cut, nor slit, nor killed with a weapon in this world…"[3-3-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् ।
त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे ॥ ७ ॥

उत्सृज्य प्रमदाम् एनाम् अनपेक्षौ यथा आगतम् । त्वरमाणौ पलायेथाम् न वाम् जीवितम् आददे ॥ ३-३-७

‘अब तुम दोनों इस युवती स्त्रीको यहीं छोड़कर इसे पानेकी इच्छा न रखते हुए जैसे आये हो उसी प्रकार तुरंत यहाँसे भाग जाओ । मैं तुम दोनोंके प्राण नहीं लूँगा’ ॥ ७ ॥

ईग नीविब्बरू ई युवतियन्नु इल्ले बिट्टु, ईकॆयन्नु पडॆयुव आसॆयन्नु बिट्टु, बन्द हागॆये कूडले इल्लिन्द ओडिहोगिरि. नानु निम्मिब्बरन्नु कॊल्लुवुदिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. utsrijya enam pramadaam = leave off, this, lady; an apekshau = without, yearning for; yathaa aagatam = as came [hither]; tvaramaaNau = expeditiously; palaayethaam = flee away; na vaam jiivitam aadade = not, of you two, lives, taken off.

अनुवादः

“Leave off this lady without any yearning for her, and you expeditiously flee-away as you have come, then your lives will not be snatched away… [3-3-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम् ॥ ८ ॥

तम् रामः प्रति उवाच इदम् कोप संरक्त लोचनः । राक्षसम् विकृत आकारम् विराधम् पाप चेतसम् ॥ ३-३-८

यह सुनकर श्रीरामचन्द्रजीकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं । वे पापपूर्ण विचार और विकट आकारवाले उस पापी राक्षस विराधसे इस प्रकार बोले— ॥ ८ ॥

इदन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु ताम्राक्षनादनु. पापपूर्ण विचारवुळ्ळ, विकटाकारद आ पापी राक्षस विराधनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raamaH prati uvaacha idam= Rama, in reply, said, this way; tam = to him; kopa sam rakta lochanaH = in anger, full, bloodshot, eyes; vikR^ita aakaaram = monstrous, bodied one; raakshasam = to the ogre; viraadham paapa chetasam = to Viradha, evil one, in intent.

अनुवादः

Rama in reply said this to that ogre Viradha, whose eyes are fully bloodshot in anger, who is monstrous in his body, and evil in intent… [3-3-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् ।
रणे प्राप्स्यसि सन्तिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे ॥ ९ ॥

क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्यु मन्वेषसेध्रुवम् ।
रणे प्राप्स्यसि सन्तिष्ठ न मे जीवन् विमोक्षसॆसे ॥

क्षुद्र धिक्त्वाम् तु हीनार्थम् मृत्युम् अन्वेषसे ध्रुवम् । रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे ॥ ३-३-९

‘नीच! तुझे धिक्कार है । तेरा अभिप्राय बड़ा ही खोटा है । निश्चय ही तू अपनी मौत ढूँढ़ रहा है और वह तुझे युद्धमें मिलेगी । ठहर, अब तू मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकेगा’ ॥ ९ ॥

नीचने! निनगॆ धिक्कारविरलि. निन्न अभिप्राय बहळ कॆट्टदागिदॆ. निश्चयवागि नीनु तन्न सावन्नु हुडुकुत्तिरुवॆ, अदु निनगॆ युद्धदल्लि सिगुवुदु, निल्लु, ईग नीनु नन्न कैयिन्द बदुकुळियलारॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. kshudra dhik tvaam = knave, fie on you; hiina artham mR^ityum anvyeSase dhruvam = for meanly, measures, death, you are in quest of, definitely; raNe sampraapyasi = in war, you will get it; tiSTha = stay; na me jiivan vimokshyase = not, by me, to live, you be let-off.

अनुवादः

“You knave, fie upon you… you are in quest of you own death for your meanly measures, and definitely you will get it in this confrontation. Stay! I will not let you to live… [3-3-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान् ।
सुशीघ्रमभिसन्धाय राक्षसं निजघान ह ॥ १० ॥

ततः सज्यम् धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान् । सु शीघ्रम् अभिसंधाय राक्षसम् निजघान ह ॥ ३-३-१०

यह कहकर भगवान् श्रीरामने अपने धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी और तुरंत ही तीखे बाणोंका अनुसंधान करके उस राक्षसको बींधना आरम्भ किया ॥ १० ॥

हीगॆ हेळि भगवान् श्रीरामनु धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसि कूडले हरितवाद बाणानुसन्धान माडि आ राक्षसनन्नु हॊडॆय तॊडगिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH sa jyam dhanuH kR^itvaa = then, with, string, the bow, made [bow stringed]; raamaH = Rama; su nishitaan sharaan = very, sharp, arrows; su shiighram = very, quickly; abhi sandhaana raakshasam nijaghaana ha = well, aiming, at demon, darted, indeed.

अनुवादः

Then, stringing his bow Rama indeed darted very sharp arrows, very quickly and well aiming the demon… [3-3-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह ।
रुक्मपुङ्खान् महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ ११ ॥

धनुषा ज्या गुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह । रुक्म पुंखान् महावेगान् सुपर्ण अनिल तुल्य गान् ॥ ३-३-११

उन्होंने प्रत्यञ्चायुक्त धनुषके द्वारा विराधके ऊपर लगातार सात बाण छोड़े, जो गरुड़ और वायुके समान महान् वेगशाली थे और सोनेके पंखोंसे सुशोभित हो रहे थे ॥ ११ ॥

अवनु धनुस्सिनिन्द विराधन मेलॆ ऒन्दे समनॆ गरुड मत्तु वायुविनन्तह महावेगशाली, चिन्नद पङ्खगळुळ्ळ एळु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. dhanuSaa jyaa guNa vataa = of bow, string, ideal one, having [perfectly stringed bow]; sapta baaNaan mumocha ha = seven, arrows, let off, really; rukma punkhaan mahaa vegaan = golden, vanes, very, fast ones; suparna anila tulya gaan = Garuda, [the Divine Eagle, and] Air-god, equal, in flight.

अनुवादः

Indeed seven arrows are let off with perfectly stringed bow, which have golden vanes, and very fast ones that equal the flights of Garuda, the Divine Eagle and the Air-god. [3-3-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ १२ ॥

प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी और मोरपंख लगे हुए वे बाण विराधके शरीरको छेदकर रक्तरञ्जित हो पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १२ ॥

प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वी मत्तु नविलुगरियळ्ळ आ बाणगळु विराधन शरीरवन्नु भेदिसि रक्तरञ्जित वागि भूमियल्लि बिद्दु होदवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. paavaka upamaaH = inferno, akin to; te = they the arrows; barhiNa vaasasaH = peacock’s feather, dressed [as their fins]; viraadhasya shariiram bhitvaa = Viradha’s, body, on piercing; shoNita digdhvaa = blood, smeared with; nipetuH dharanyaam = fell, on ground.

अनुवादः

But, they the arrows that are akin to infernos and dressed with peacock feathers as their fins, on piercing the body of Viradha they fell onto the ground besmirched with blood. [3-3-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।
अभ्यद्रवत् सुसङ्क्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम् ॥ १३ ॥

स विद्धो न्यस्य वैदेहीम् शूलम् उद्यंय राक्षसः । अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धः तदा रामम् स लक्ष्मणम् ॥ ३-३-१३

घायल हो जानेपर उस राक्षसने विदेहकुमारी सीताको अलग रख दिया और स्वयं हाथमें शूल लिये अत्यन्त कुपित होकर श्रीराम तथा लक्ष्मणपर तत्काल टूट पड़ा ॥ १३ ॥

गायगॊण्डाग आ राक्षसनु विदेह कुमारी सीतॆयन्नु बेरॆयागि इरिसि, कैयल्लि शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु, अत्यन्त कुपितनागि श्रीराम-लक्ष्मणर मेलॆ एरिहोदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. viddhaH saH raakshasaH = struck, he, that demon; tadaa = then; nyasya vaidehiim = placed [down,] Vaidehi; shuulam udyamya = spear, hauling up; susamkruddhaH= very angrily; raamam sa lakshmanam = towards Rama, and Lakshmana; abhyadravat = rushed.

अनुवादः

When that demon is thus struck, then he placed Vaidehi down from his arms, hauled up his spear, and very angrily rushed towards Rama and Lakshmana. [3-3-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ १४ ॥

स विनद्य महानादम् शूलम् शक्र ध्वज उपमम् । प्रगृह्य अशोभत तदा व्यात्तानन इव अंतकः ॥ ३-३-१४

वह बड़े जोरसे गर्जना करके इन्द्रध्वजके समान शूल लेकर उस समय मुँह बाये हुए कालके समान शोभा पा रहा था ॥ १४ ॥

अवनु गट्टियागि गर्जिसि इन्द्रध्वजनन्तॆ शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु, बायितॆरॆदु निन्तिरुव अवनु ईग कालनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; saH vi nadya mahaa naadam = he, blaringly, yelled, ghastly, shriek; shuulam = spear; shkra dhvaja upamam = Indra’s, Flagstaff; similar to; pragR^ihya = on holding fast; ashobhata = shone forth; vyaatta aananaa iva antaka = [to eat] open mouthed one, like, Death.

अनुवादः

And holding fast his spear that is similar to the Indra’s Flagstaff he blaringly yelled a ghastly shriek, and thus he shone forth like the wide-mouthed Death, ready-to-gulp. [3-3-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः ।
विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे ॥ १५ ॥

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तम् शर वर्षम् ववर्षतुः । विराधे राक्षसे तस्मिन् कालांतक अयम् उपमे ॥ ३-३-१५

तब काल, अन्तक और यमराजके समान उस भयंकर राक्षस विराधके ऊपर उन दोनों भाइयोंने प्रज्वलित बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ १५ ॥

आग कालान्तक यमराजनन्तॆ इद्द आ भयङ्कर राक्षस विराधन मेलॆ आ इब्बरू सहोदररु प्रज्वलित बाणगळ मळॆगरॆदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. atha tau bhraatarau = then, those, two brothers; kaala antaka ayam upame = lifetime, ending one, that one, similar to; tasmin raakshase = on that, demon; diiptam shara varsham vavarshatuH = flaming, arrows, rain, incessantly rained.

अनुवादः

Then with an effulgent arrow-rain those two brothers incessantly rained on demon Viradha, who is similar to the terminator of lifetime. [3-3-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः ।
जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः ॥ १६ ॥

स प्रहस्य महा रौद्रः स्थित्वा अजृम्भत राक्षसः । जृंभमाणस्य ते बाणाः कायात् निष्पेतुर् अशुगाः ॥ ३-३-१६

‘यह देख वह महाभयंकर राक्षस अट्टहास करके खड़ा हो गया और जँभाईके साथ अँगड़ाई लेने लगा । उसके वैसा करते ही शीघ्रगामी बाण उसके शरीरसे निकलकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १६ ॥

इदन्नु नोडि आ महाभयङ्कर राक्षसनु अट्टहास माडि निन्तुकॊण्डु, मैमुरियुत्ता आकळिसतॊडगिदनु. अवनु हागॆ माडुत्तले शीघ्रगामि बाणगळु अवन शरीरदिन्द कळचि नॆलक्कॆ बिद्दुहोदुवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaa raudaH saH raakshasaH = highly horrendous one, he, that demon; prahasya = laughed at it; * sthitvaa ajR^imbhata* = on staying [a while,] yawned; jR^imbhamaaNasya = while he is yawning; te ashugaaH baanaaH = those, speedy, arrows; kaayaat niSpetuH = from his body, spilled out.

अनुवादः

He that highly horrendous demon laughed at that arrow-shower, and standing for a while he yawned, and on his yawning and stretching his limbs in fatigue those arrows that earlier have gone speedily, spilled out from his body that speedily. [3-3-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्पर्शात् तु वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः ।
विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत ॥ १७ ॥

स्पर्शात् तु वर दानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः । विराधः शूलम् उद्यंय राघवौ अभ्यधावत ॥ ३-३-१७

वरदानके सम्बन्धसे उस राक्षस विराधने प्राणोंको रोक लिया और शूल उठाकर उन दोनों रघुवंशी वीरोंपर आक्रमण किया ॥ १७ ॥

वरदानदिन्दागि आ राक्षस विराधनु प्राणगळन्नु तडॆ हिडिदिद्दु, शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु आ इब्बरू रघुवंशी वीरर मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raakshasaH viraadhaH = demon, Viradha vara daanena = by the boon, given; sparshaat tu = by the touch of [by the touch of luck owing to boon]; praaNaan samrodhya = lives, held back; shuulam udyamya = spear, raising up; raaghavau = upon two Raghava-s; abhya dhaavata = quickly, ran.

अनुवादः

Demon Viradha held back his lives by the touch of boon, and raising up the spear he ran quickly at Rama and Lakshmana. [3-3-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छूलं वज्रसङ्काशं गगने ज्वलनोपमम् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ १८ ॥

तत् शूलम् वज्र संकाशम् गगने ज्वलन उपमम् । द्वाभ्याम् शराभ्याम् चिच्छेद रामः शस्त्रभृताम् वरः ॥ ३-३-१८

उसका वह शूल आकाशमें वज्र और अग्निके समान प्रज्वलित हो उठा; परंतु शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीने दो बाण मारकर उसे काट डाला ॥ १८ ॥

अवन आ शूलवु आकाशदल्लि विद्युत् मत्तु अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसितु; आदरॆ शस्त्रधारिगळल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामचन्द्रनु ऎरडु बाणगळिन्द अदन्नु तुण्डरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tat* shuulam vajra samkaasham* = that, spear, Thunderbolt, akin to; gagane jvalana upamam = in the sky, blaze, like; Rama; shastra bhR^itaam varaH = weaponry, wielder, the best;* dvaabhyaam sharaabhyam cchiCheda* = by two, arrows, ripped apart.

अनुवादः

The best wielder of weaponry Rama ripped that spear apart, which is akin to the Thunderbolt of Indra, and that which is like a blaze in the sky, with two arrows in the sky itself. [3-3-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि ।
पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम् ॥ १९ ॥

तद्रामविशिखैच्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि ।
पपाताशनिना च्छिन्नं मेरोरिव शिलातलम् ॥

तत् राम विशिखैः छिन्नम् शूलम् तस्य आपतत् भुविः । पपात अशनिना चिन्नम् मेरोर् इव शिला तलम् ॥ ३-३-१९

श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंसे कटा हुआ विराधका वह शूल वज्रसे छिन्न-भिन्न हुए मेरुके शिलाखण्डकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ १९ ॥

श्रीरामनु बाणगळिन्द तुण्डरिसिद विराधन आ शूलवु वज्रायुधदिन्द नुच्चुनूराद मेरुविन शिलाखण्डदन्तॆ भूमिगॆ बिद्दुहोयितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raama vishikhaiH Chinnam = by Rama’s, blazing shafts, shattered; tat shuulam = that, spear; bhuviH aapatat = on ground, fallen; ashaninaa Chinnam meroH shilaatalam iva papaata = by Thunderbolt, shattered, Mt. Meru, boulder-mass, as with.

अनुवादः

Shattered by Rama’s blazing shafts that spear fallen on ground like the boulder mass of Mt. Meru when it is shattered by Indra’s Thunderbolt. [3-3-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ ।
तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात् ॥ २० ॥

तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्ण सर्पाविवोद्यतौ ।
तूर्णमापततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात् ॥

तौ खड्गौ क्षिप्रम् उद्यंय कृष्ण सर्पौ इव उद्यतौ । तूर्णम् आपेततुः तस्य तदा प्रहारताम् बलात् ॥ ३-३-२०

फिर तो वे दोनों भाई शीघ्र ही काले सर्पोंके समान दो तलवारें लेकर तुरंत उसपर टूट पड़े और तत्काल बलपूर्वक प्रहार करने लगे ॥ २० ॥

मत्तॆ अवरिब्बरू सहोदररु शीघ्रवागि कष्णसर्पगळन्तॆ इरुव ऎरडु खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डु कूडले अवनन्नु आक्रमिसि, बलवन्तवागि प्रहरिस तॊडगिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tau khadgau kshipram udyamya = they, swords, quickly, upraised; kR^iSNa sarpau iva udyatau = black, cobra, like, up swinging; tuurNam aapatataH tasya = rapidly, crashed, on him; tadaa prahaarataam balaat = then, battering, mightily.

अनुवादः

They quickly upraised their swords and like a pair of up-swinging black-cobras they rapidly crashed on him, and then battered him mightily. [3-3-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ ।
अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत ॥ २१ ॥

स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ ।
अप्रकङ्क्ष्या नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत ॥

स वध्यमान सुभृशम् भुजाभ्याम् परिगृह्य तौ । अप्रकंप्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुम् ऐच्छत ॥ ३-३-२१

उनके आघातसे अत्यन्त घायल हुए उस भयंकर राक्षसने अपनी दोनों भुजाओंसे उन अकम्प्य पुरुषसिंह वीरोंको पकड़कर अन्यत्र जानेकी इच्छा की ॥ २१ ॥

अवर आघातदिन्द अत्यन्त गायगॊण्ड आ भयङ्कर राक्षसनु तन्नॆरॆडू भुजगळिन्द आ अकम्प्य पुरुषसिंह वीररन्नु हिडिदुकॊण्डु बेरॆडॆगॆ होगलु बयसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saH vadhyamaana su bhR^isham = he, [the demon,] being beaten, very firmly; bhujaabhyaam pari gR^hya tau = with his arms, well grabbing, them two; aprakampyau nara vyaaghrau = unwavering ones, manly tigers; raudraH prasthaatum aicChata = furious one [the demon,] to getaway [to carry away,] he wished.

अनुवादः

He that demon thus beaten very firmly by Rama and Lakshmana, then on grabbing those unwavering ones and manly tigers with his arms, that furious demon wished to carry them away. [3-3-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
वहत्वयमलं तावत् पथानेन तु राक्षसः ॥ २२ ॥
यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः ।
अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः ॥ २३ ॥

तस्य अभिप्रायम् अज्ञाय रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । वहतु अयम् अलम् तावत् पथानेन तु राक्षसः ॥ ३-३-२२ यथा च इच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः । अयम् एव हि नः पन्था येन याति निशाचरः ॥ ३-३-२३

उसके अभिप्रायको जानकर श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा—‘सुमित्रानन्दन! यह राक्षस अपनी इच्छाके अनुसार हम लोगोंको इस मार्गसे ढोकर ले चले । यह जैसा चाहता है, उसी तरह हमारा वाहन बनकर हमें ले चले (इसमें बाधा डालनेकी आवश्यकता नहीं है) । जिस मार्गसे यह निशाचर चल रहा है, यही हमलोगोंके लिये आगे जानेका मार्ग है’ ॥ २२-२३ ॥

पदच्छेदः

23. raakshasaH = demon; yathaa icChati tathaa vahatu = as, he wishes, that way, let him carry; nishaa charaH yena yaati = night-walker, by which [way,] he goes; ayam eva hi naH panthaa = that, only, is our, way.

अनुवादः

“Let this demon carry us as he wishes, and Saumitri, by which way this night-walker goes, that alone will be our way… [3-3-23]

टिप्पनी

Rama does not want to travel comfortably on the shoulders of the demon, but wants to examine what the demon wanted to do next, after carrying afar. The prince in Rama will not let the demon go rampant. Besides, the divine fury allows any sinister to tread his own way towards his own grave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः ।
बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः ॥ २४ ॥

स तु स्व बल वीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः । बालाः इव स्कन्ध गतौ चकार अति बलोद्धतः ॥ ३-३-२४

अत्यन्त बलसे उद्दण्ड बने हुए निशाचर विराधने अपने बल-पराक्रमसे उन दोनों भाइयोंको बालकोंकी तरह उठाकर अपने दोनों कंधोंपर बिठा लिया ॥ २४ ॥

अवन अभिप्रायवन्नु अरित श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु सुमित्रानन्दनने! ई राक्षसनु तन्न इच्छॆयन्तॆ नम्मन्नु ई मार्गदिन्द हॊत्तुकॊण्डु होगलि. इवनु बयसिदन्तॆ वाहननागि नम्मन्नु कॊण्डु होगलि. ई निशाचर होगुव दारिये नमगॆ मुन्दक्कॆ होगुव मार्गवागिदॆ.॥22-24॥

पदच्छेदः

22. tasya abhipraayam aj~naaya = his, thinking, on knowing; raamaH lakshmanam abraviit = Rama, to Lakshmana, spoke; ayam raakshasaH = this, demon; anena patha = by his, way; alam vahatu taavat tu = easily, let him carry, up to there [anywhere.]

अनुवादः

Knowing the thinking of the demon for sure, Rama spoke to Lakshmana, “Let him easily carry us anywhere on his way… [3-3-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. ati bala uddhitaH = muchly, by might, arrogant one; saH nishaa chara tu = he that, night walker, but; sva bala viiryena = by his, might, courage; samutkshipya = on lifting; baalaaH iva = babies, like; skanda gatau chakaara = on shoulders, having gone on, made as.

अनुवादः

But he that night-walker arrogant as he is by his might has uplifted Rama and Lakshmana like babies by that might and courage alone, and placed them on his shoulders as one would place babies. [3-3-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः ।
विराधो विनदन् घोरं जगामाभिमुखो वनम् ॥ २५ ॥

तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः ।
विराधो निनदन् घोरं जगामाभिमुखो वनम् ॥

तौ आरोप्य ततः स्कन्धम् राघवो रजनी चरः । विराधो विनदन् घोरम् जगाम अभिमुखो वनम् ॥ ३-३-२५

उन दोनों रघुवंशी वीरोंको कंधेपर चढ़ा लेनेके बाद राक्षस विराध भयंकर गर्जना करता हुआ वनकी ओर चल दिया ॥ २५ ॥

अत्यन्त बलगर्वितनाद निशाचर विराधनु तन्न बल-पराक्रमदिन्द इब्बरू सहोदररन्नु बालकरन्तॆ तन्न हॆगल मेलॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH = then; rajanii charaH = night, walker; Viradha; tau raaaghavau skandham aaropya = them, Raghava-s, on shoulders, having mounted; ghoram vinadan jagaama abhimukam vanam = very luridly, on yelling gone, towards, forest.

अनुवादः

That nightwalker Viradha on placing those two Raghava-s on his shoulders gone towards deeper forest yelling very luridly. [3-3-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं महामेघनिभं प्रविष्टो
द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम् ।
नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं
शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम् ॥ २६ ॥

वनम् महा मेघ निभम् प्रविष्टो द्रुमैः महद्भिः विविधैः उपेतम् । नाना विधैः पक्षि कुलैः विचित्रम् शिव आयुतम् व्याल मृगैः विकीर्णम् ॥ ३-३-२६

तदनन्तर उसने एक ऐसे वनमें प्रवेश किया, जो महान् मेघोंकी घटाके समान घना और नीला था । नाना प्रकारके बड़े-बड़े वृक्ष वहाँ भरे हुए थे । भाँति-भाँतिके पक्षियोंके समुदाय उसे विचित्र शोभासे सम्पन्न बना रहे थे तथा बहुत-से गीदड़ और हिंसक पशु उसमें सब ओर फैले हुए थे ॥ २६ ॥

अनन्तर महान् मेगळन्तॆ दट्टवाद मत्तु नीलियाद, नाना प्रकारद दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळिन्द तुम्बिद, बगॆ-बगॆय पक्षिसङ्कुलगळिन्द विचित्रवागि शोभिसुव, अनेक तोळ, हिंसक पशुगळिन्द आवतवाद घोरवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaa megha nibham = great, dark cloud-like, in its sheen; mahadbhiH vividhaiH drumaiH upetam = with great massive, variety of, with trees, containing; naanaa vidhaiH pakshi kulaiH [aayutam] = with numerous, bird, flocks [overspread with]; shiva aayutam = with wild jackals, [shiva, not to be confounded with God Shiva,] infested with; vyaala mR^igaiH vikiirNam = with predaceous, animals, sprawling around; vichitram= baffling; vanam pravishtaH = forest, entered.

अनुवादः

That demon entered into a baffling forest that is like a very dark cloud in its sheen, where a variety of massive trees are contained in, numerous flocks of vulturine birds are overspreading, and where wild jackals and other predaceous animals are sprawling around, along with Rama and Lakshmana. [3-3-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें तीसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि मूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥3॥