११९ रामस्य दण्डकारण्यप्रवेशः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

As the evening twilight approaches, Anasuya sends Seetha to Rama’s presence. Seetha approaches Rama and shows him the apparel, jewels and garlands gifted by Anasuya and duly adorned by her, Rama spends the night there along with Seetha Lakshmana. At the onset of dawn, they take leave of the ascetics and advance further into the great forest in the route suggested by the ascetics.

स्रोतः: valmikiramayan.net

119. अनसूयाकी आज्ञासे सीताका उनके दिये हुए वस्त्राभूषणोंको धारण करके श्रीरामजीके पास आना तथा श्रीराम आदिका रात्रिमें आश्रमपर रहकर प्रातःकाल अन्यत्र जानेके लिये ऋषियोंसे विदा लेना

अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् ।
पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥ १ ॥

अनसूया तु धर्मज्ना श्रुत्वा ताम् महतीम् कथाम् । पर्यष्वजत बाहुभ्याम् शिरस्य् आघ्राय मैथिलीम् ॥ २-११९-१

धर्मको जाननेवाली अनसूयाने उस लंबी कथाको सुनकर मिथिलेशकुमारी सीताको अपनी दोनों भुजाओंसे अङ्कमें भर लिया और उनका मस्तक सूँघकर कहा—

धर्मज्ञळाद अनसूयॆयु आ महत् कथॆयन्नु केळि मिथिलेशकुमारि सीतॆयन्नु ऎरडू कैगळिन्द बाचि तब्बिकॊण्डु आकॆय मस्तकवन्नु आघ्राणिसिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; taam = that; mahatiim kathaam = great story; anasuuyaatu = Anasuya; dharmajJNaa = the knower of piety; aaghraaya = kissed; shirasi = on the forehead; maithiliim = of Seetha; pariSvajata = and hugged her; baahubhyaan = in her arms.

अनुवादः

Hearing that great story, Anasuya the knower of piety kissed Seetha’s forehead and hugged her in her arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया ।
यथा स्वयंवरं वृत्तं तत् सर्वं च श्रुतं मया ॥ २ ॥

व्यक्त अक्षर पदम् चित्रम् भाषितम् मधुरम् त्वया । यथा स्वयम् वरम् वृत्तम् तत् सर्वम् हि श्रुतम् मया ॥ २-११९-२ रमे अहम् कथया ते तु दृष्ढम् मधुर भाषिणि ।

‘बेटी! तुमने सुस्पष्ट अक्षरवाले शब्दोंमें यह विचित्र एवं मधुर प्रसङ्ग सुनाया । तुम्हारा स्वयंवर जिस प्रकार हुआ था, वह सब मैंने सुन लिया ॥ २ ॥

मगळे! नीनु स्पष्टवागि ई विचित्र हागू मधुर प्रसङ्गवन्नु तिळिसिदॆ. निन्न स्वयंवर हेगायितॆम्बुदन्नु नानु केळिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. bhaaSitam = It was narrated; tvayaa = by you; vyaktaakSarapadam = in clear words and syllables; chitram = amazingly; madhuram = and sweetly; shrutam hi = It has been indeed heard; mayaa = by me; yathaa = how; tatsarvam = all that; svayamvaram = Svayamvara; the process of self-choosing marriage; vR^ittam = took place; madhurabhaaSini = O; the sweetly speaking Seetha!; aham = I; dR^iDham rame = am overjoyed; te kathayaa = (by hearing) your story.

अनुवादः

“It was narrated sweetly and amazingly by you, in clear words and syllables. It has been indeed heard by me how all that Svayamvara, the process of self-choosing marriage took place. O, the sweet speaking Seetha! I am overjoyed by hearing your story.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रमेयं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ।
रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शुभाम् ॥ ३ ॥
दिवसं परिकीर्णानामाहारार्थं पतत्त्रिणाम् ।
सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥ ४ ॥

रमेयं कथया ते तु दृढम्मधुरभाषिणि ।
रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शुभाम् ॥ दिवसं परिकीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम् ।
सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥

रविर् अस्तम् गतः श्रीमान् उपोह्य रजनीम् शिवाम् ॥ २-११९-३ दिवसम् प्रति कीर्णानाम् आहार अर्थम् पतत्रिणाम् । संध्या काले निलीनानाम् निद्रा अर्थम् श्रूयते ध्वनिः ॥२-११९-४

‘मधुरभाषिणी सीते! तुम्हारी इस कथामें मेरा मन बहुत लग रहा है; तथापि तेजस्वी सूर्यदेव रजनीकी शुभ वेलाको निकट पहुँचाकर अस्त हो गये । जो दिनमें चारा चुगनेके लिये चारों ओर छिटके हुए थे, वे पक्षी अब संध्याकालमें नींद लेनेके लिये अपने घोंसलोंमें आकर छिप गये हैं; उनकी यह ध्वनि सुनायी दे रही है ॥

मधुरभाषिणी सीतॆ! निन्न ई कथॆयल्लि नन्न मनस्सु रमिसिदॆ. जानकि! तेजस्वी सूर्यदेवनु मङ्गळकर रात्रियन्नु समीपिसि अस्तवागिद्दानॆ. हगलिनल्लि आहारक्कागि ऎल्लॆडॆ हारि होगिद्द पक्षिगळु सायङ्कालवागुत्तले निद्रार्थवागि तम्म-तम्म गूडुगळन्नु सेरि चिलिपिलिगुट्टुत्तिरुव ध्वनिगळु केळिबरुत्तिवॆ.॥3-4॥

पदच्छेदः

3; 4. shriimaan = O; Fortunate one!; shivaam = (while) the auspicious; rajaniim = night; upohya = is drawing near; raviH = the sun; astagataH = has sunk below horizon; dhvaniH = the twittering; patattriNaam = of the birds; shruuyate = can be heard; divasam = who; through the day; aahaaraartham = have sought their nourishment; pratikiirNaanaam = far and wide; niliinaanaam = and are seeking their shelter; nidraartham = for sleep; sandhyaakaale = at the time of evening-twilight.

अनुवादः

“O, Fortunate One! While the auspicious night drawing near, the sun has sunk below horizon. The twittering of the birds can be heard, who, through the day, have sought their nourishment far and wide and are seeking their shelter for sleep at the time of evening-twilight.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः कलशोद्यताः ।
सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥ ५ ॥

एते च अप्य् अभिषेक आर्द्रा मुनयः फल शोधनाः । सहिता उपवर्तन्ते सलिल आप्लुत वल्कलाः ॥ २-११९-५

‘ये जलसे भीगे हुए वल्कल धारण करनेवाले मुनि, जिनके शरीर स्नानके कारण आर्द्र दिखायी देते हैं, जलसे भरे कलश उठाये एक साथ आश्रमकी ओर लौट रहे हैं ॥ ५ ॥

स्नानमाडि ऒद्दॆयाद वल्कलगळन्नु धरिसिकॊण्डु मुनिगळु बिन्दिगॆयल्लि नीरन्नु तुम्बिकॊण्डु ऒट्टिगॆ तम्म आश्रमद कडॆगॆ मरुळुत्तिद्दारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. ete munayaH cha = these ascetics too; upavartante = are returning; sahitaaH = together; salilaa plavavalkalaaH = their bark = robes drenched from bathing; kalashodyataaH = with uplifted vessels; abhiSekaardraaH = wet with sprinkled water.

अनुवादः

“These ascetics too are returning together, their bark-robes drenched from bathing, and with uplifted vessels, wet with sprinkled water on them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निहोत्रे च ऋषिणा हुते च विधिपूर्वकम् ।
कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥ ६ ॥

ऋषीणाम् अग्नि होत्रेषु हुतेषु विधि पुर्वकम् । कपोत अन्ग अरुणो धूमो दृश्यते पवन उद्धतः ॥ २-११९-६

‘महर्षि (अत्रि) ने विधिपूर्वक अग्निहोत्र-सम्बन्धी होमकर्म सम्पन्न कर लिया है, अतः वायुके वेगसे ऊपरको उठा हुआ यह कबूतरके कण्ठकी भाँति श्यामवर्णका धूम दिखायी दे रहा है ॥ ६ ॥

महर्षि अत्रिगळु विधिवत्तागि अग्निहोत्र सम्बन्धि होमकर्मवन्नु नॆरवेरिसिरुवरु. आद्दरिन्द गाळियिन्द मेलक्केळुत्तिरुव पारिवाळद कण्ठदन्तॆ श्यामवर्णद धूम कण्डुबरुत्तिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. agnihotreSu = from the sacred fire; huteSu = kindled; R^iSiiNaam = by the sages; vidhipuurvakam = according to the scriptural ordinance; dhuumam = a column of smoke; kapotaaNgaaruNaH = with the hue of a pigeon’s neck; pavanoddhataH = raised by the wind; dR^ishyate = is seen (there).

अनुवादः

“From the sacred fire kindled by the sages, according to the scriptural ordinance, a column of smoke with the hue of a Pigeon’s neck, raised by the wind, is seen there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अल्पवर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः ।
विप्रकृष्टेन्द्रिये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥ ७ ॥

अल्पपर्णा हितरवो घनीभूताः समन्ततः ।
विप्रकृष्टेन्द्रिये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥

अल्प पर्णा हि तरवो घनी भूताः समन्ततः । विप्रकृष्टे अपि ये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥ २-११९-७

‘अपनी इन्द्रियोंसे दूर देशमें चारों ओर जो वृक्ष दिखायी देते हैं, वे थोड़े पत्तेवाले होनेपर भी अन्धकारसे व्याप्त हो घनीभूत हो गये हैं; अतएव दिशाओंका भान नहीं हो रहा है ॥ ७ ॥

कण्णिगॆ बहळ दूरदल्लिरुव वृक्षगळल्लि स्वल्पवे ऎलॆगळिद्दरू कत्तलु कवियुत्तिरुवुदरिन्द दट्टवागि इरुवन्तॆ काणुत्तिवॆ. आद्दरिन्द याव दिक्कुगळिगू प्रकाशमानवागि कण्डुबरुवुदिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. alpaparNaaH = though their foliage is sparse; taravaH = the trees; ghaniibhuutaaH = look dense; samantataH = all around; dishaH = the quarters; na prakaashantivai = do not shine brilliantly; asmin deshe = at this place; viprakR^iSTendriye = by whom the senses are drawn apart.

अनुवादः

“Thought their foliage is sparse, the trees look dense all around. The quarters of the world, by whom the senses are drawn apart, do not shine brilliantly at this place.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः ।
तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥ ८ ॥

रजनी रस सत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः । तपो वन मृगा ह्य् एते वेदि तीर्थेषु शेरते ॥ २-११९-८

‘रातको विचरनेवाले प्राणी (उल्लू आदि) सब ओर विचरण कर रहे हैं तथा ये तपोवनके मृग पुण्यक्षेत्रस्वरूप आश्रमके वेदी आदि विभिन्न प्रदेशोंमें सो रहे हैं ॥ ८ ॥

रात्रियल्लि सञ्चरिसुव गूबॆये आदि प्राणिगळु ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तिवॆ. ई तपोवनद मृगगळु पुण्य क्षेत्रवाद आश्रमद वेदिकॆगळल्लि हागू इतर स्थळगळल्लि मलगि निद्रिसुत्तिवॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. rajamichara sattvaani = the animals who wander about at night; pracharanti = are ranging; samantataH = every where; ete = these; tapovana mR^igaaH = deer of the hermitage; sherate = are sleeping; vedi tiirtheSu = round the sacred altars.

अनुवादः

“The animals who wander about at night are ranging everywhere. The deer of the hermitage are sleeping round the sacred altars.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता ।
ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे ॥ ९ ॥

सम्प्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्र समलम्कृता । ज्योत्स्ना प्रावरणः चन्द्रो दृश्यते अभ्युदितो अम्बरे ॥ २-११९-९

‘सीते! अब रात हो गयी, वह नक्षत्रोंसे सज गयी है । आकाशमें चन्द्रदेव चाँदनीकी चादर ओढ़े उदित दिखायी देते हैं ॥ ९ ॥

सीते! ईग नक्षत्रगळिन्द अलङ्कृतवाद रात्रियागिदॆ. आकाशदल्लि चन्द्रनु बॆळदिङ्गळन्नु हॊद्दुकॊण्डु उदयिसुत्तिद्दानॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. siite = O; Seetha!; nishaa = the night; nakSatra samalaNkR^itaa = richly adorned with stars; sampravR^ittaa = has set well in motion; chandraH = the moon; jyotsnaa praavaraNaH = encircled with light; dR^ishyati = is seen; abhyuditaH = rising; ambare = in the sky.

अनुवादः

“O, Seetha! The night richly adorned with stars has set well in motion. The moon encircled with light is seen rising in the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव ।
कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहमपि तोषिता ॥ १० ॥

गम्यताम् अनुजानामि रामस्य अनुचरी भव । कथयन्त्या हि मधुरम् त्वया अहम् परितोषिता ॥ २-११९-१०

‘अतः अब जाओ, मैं तुम्हें जानेकी आज्ञा देती हूँ । जाकर श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें लग जाओ । तुमने अपनी मीठी-मीठी बातोंसे मुझे भी बहुत संतुष्ट किया है ॥ १० ॥

आद्दरिन्द ईग होगलु निनगॆ आज्ञापिसुत्तिद्देनॆ. होगि श्रीरामचन्द्रन सेवॆयल्लि तॊडगु नीनु मधुरवाद मातुगळिन्द नन्नन्नु बहळ सन्तोषपडिसिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. gamyataam = go now; anujaanaami = I give you leave; bhava = be; anucharii = a female companion; raamasya = to Rama; aham = I; paritoSitaa = have been charmed; tvayaa = by you; kathayantyaa = speaking; madhuram = sweetly.

अनुवादः

“Go now. I give you leave. Be a female companion to Rama. Your sweet conversation has charmed me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अलङ्कुरु च तावत् त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि ।
प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालङ्कारशोभिनी ॥ ११ ॥

अलम्कुरु च तावत् त्वम् प्रत्यक्षम् मम मैथिलि । प्रीतिम् जनय मे वत्स दिव्य अलम्काल शोभिनी ॥ २-११९-११

‘बेटी! मिथिलेशकुमारी! पहले मेरी आँखोंके सामने अपने-आपको अलंकृत करो । इन दिव्य वस्त्र और आभूषणोंको धारण करके इनसे सुशोभित हो मुझे प्रसन्न करो’ ॥

मगळे! मिथिलेशकुमारी! मॊदलु नन्न कण्णु मुन्दॆ अलङ्करिसिको. ई दिव्य वस्त्र मत्तु ऒडवॆगळन्नु धरिसि सुशोभितळागि नन्नन्नु सन्तोषपडिसु.॥11॥

पदच्छेदः

11. maithili = O; Seetha!; vatse = Dear child!; alaNkuru = adorn (with ornaments and apparel gifted by me); mama pratyakSam taavat = before my eyes; janaya = cause; priitm = delight; me = to me; divyaalaNkaara shobhitaa = in embellishing yourself with heavenly ornaments.

अनुवादः

“O, Seetha! O, Dear child! Adorn (with ornaments and apparel gifted by me_ before my eyes and cause delight to me in embellishing yourself with heavenly jewels.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तदा समलङ्कृत्य सीता सुरसुतोपमा ।
प्रणम्य शिरसा पादौ रामं त्वभिमुखी ययौ ॥ १२ ॥

सा तदा समलम्कृत्य सीता सुर सुत उपमा । प्रणम्य शिरसा तस्यै रामम् तु अभिमुखी ययौ ॥ २-११९-१२

यह सुनकर देवकन्याके समान सुन्दरी सीताने उस समय उन वस्त्राभूषणोंसे अपना शृङ्गार किया और अनसूयाके चरणोंमें सिर झुकाकर प्रणाम करनेके अनन्तर वे श्रीरामके सम्मुख गयीं ॥ १२ ॥

इदन्नु केळि देवकन्यॆयन्तिरुव सुन्दरी सीतॆयु आकॆयु कॊट्ट वस्त्राभरणगळिन्द सिङ्गरिसिकॊण्डळु हागू अनसूयॆय चरणगळल्लि बागि वन्दिसि, बळिक श्रीरामन सम्मुखक्कॆ नडॆदळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saa siitaa = that Seetha; sura sutopamaa = similar to the daughter of a god; samalaNkR^itya = adorning herself; tathaa = in that manner; praNamya = making obeisance by bending down; shirasaa = her head; yayau = ad proceeded; abhimukhaa = towards; raamam = Rama.

अनुवादः

Then Seetha, adorning herself, resembled the daughter of a god, and making obeisance to the feet of Anasuya, she went forward to meet Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः ।
राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥ १३ ॥

श्रीरामने जब इस प्रकार सीताको वस्त्र और आभूषणोंसे विभूषित देखा, तब तपस्विनी अनसूयाके उस प्रेमोपहारके दर्शनसे वक्ताओंमें श्रेष्ठ श्रीरघुनाथजीको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १३ ॥

श्रीरामनु हीगॆ वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतळाद सीतॆयन्नु नोडिदाग तपस्विनी अनसूयॆय आ उडुगॊरॆगळन्नु नोडि मातुगाररल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामनिगॆ बहळ आनन्दवायितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raaghavaH = Rama; varaH = the most; vadataam = eloquent one; dadarsha = saw; siitaam = Seetha; bhuuSitaam = adorned; tathaa = as aforesaid; jaharSa cha = felt delighted; priitidaanena = over the charming gifts; tapsvinyaaH = of the ascetic.

अनुवादः

Rama, the most eloquent one, saw Seetha adorned as aforesaid and felt delighted over the charming gifts of the ascetic.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यवेदयत् ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली ।
प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम् ॥ १४ ॥

न्यवेदयत्ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली ।
प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजम् ॥

न्यवेदयत् ततः सर्वम् सीता रामाय मैथिली । प्रीति दानम् तपस्विन्या वसन आभरण स्रजाम् ॥ २-११९-१४

उस समय मिथिलेशकुमारी सीताने तपस्विनी अनसूयाके हाथसे जिस प्रकार वस्त्र, आभूषण और हार आदिका प्रेमोपहार प्राप्त हुआ था, वह सब श्रीरामचन्द्रजीसे कह सुनाया ॥ १४ ॥

आग मिथिलेश कुमारी सीतॆयु तपस्विनी अनुसूयॆयिन्द दॊरॆत उडुगॊरॆय विषयदल्लि ऎल्लवन्नू श्रीरामचन्द्रनल्लि निवेदिसिकॊण्डळु.॥14॥

पदच्छेदः

14. siitaa = Seetha; maithilii = the daughter of Mithila kingdom; tataH = then; nyavedayat = showed; raamaaya = to Rama; sarvam = all; vasanaabharaNa svajam = the apparel; jewels and garlands; priiti daanam = the affectionate gifts; tapasvinyaaH = of Anasuya; the hermitess.

अनुवादः

Seetha, the daughter of Mithila kingdom then showed to Rama all the apparel, jewels and garlands the affectionate gifts of Anasuya the hermitess.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टस्त्वभवद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ १५ ॥

प्रहृष्टः तु अभवद् रामो लक्ष्मणः च महा रथः । मैथिल्याः सत्क्रियाम् दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ २-११९-१५

भगवान् श्रीराम और महारथी लक्ष्मण सीताका वह सत्कार, जो मनुष्योंके लिये सर्वथा दुर्लभ है, देखकर बहुत प्रसन्न हुए ॥ १५ ॥

भगवान् श्रीराम मत्तु महारथि लक्ष्मणरु मनुष्यरिगॆ दुर्लभवाद सीतॆय आ सत्कारवन्नु नोडि बहळ प्रसन्नरादरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. dR^iSTvaa = seeing; satkriyaam = the respectful treatment; maithilyaaH = received by Seetha; sudurlabhaam = which was very rare; maanuSeSu = among human beings; raamaH = Rama; lakSmaNashcha = and Lakshmana; mahaarathaH = the great car-warrior; abhavat = felt; prahR^iSTaH = hight rejoiced.

अनुवादः

Seeing the respectful treatment, received by Seetha, which was very rare among human beings, Rama and Lakshmana the great car-warrior felt highly rejoiced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स शर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननाम् ।
अर्चितस्तापसैः सर्वैरुवास रघुनन्दनः ॥ १६ ॥

ततः ताम् सर्वरीम् प्रीतः पुण्याम् शशि निभ आननः । अर्चितः तापसैः सिद्धैर् उवास रघु नन्दनः ॥ २-११९-१६

तदनन्तर समस्त तपस्विजनोंसे सम्मानित हुए रघुकुलनन्दन श्रीरामने अनसूयाके दिये हुए पवित्र अलंकार आदिसे अलंकृत चन्द्रमुखी सीताको देखकर बड़ी प्रसन्नताके साथ वहाँ रात्रिभर निवास किया ॥ १६ ॥

अनन्तर समस्त तपस्विगळिन्द सम्मानितनाद रघुकुलनन्दन श्रीरामनु अनसूयॆयु कॊट्टिरुव पवित्र अलङ्कारादिगळिन्द सिङ्गरिसिकॊण्ड चन्द्रमुखी सीतॆयन्नु नोडि बहळ सन्तोषदिन्द अल्ले इरुळन्नु कळॆदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = thereupon; raaghnandanaH = Rama; shashinibhaananaH = with his face resembling the moon; architaH = having been honoured; siddhaiH = by the holy; taapasaiH = ascetics; priitaH = was delighted; uvaasa = and stayed (there); taam = that; puNyam = auspicious; sharvariim = night.

अनुवादः

Thereupon, Rama with his face resembling the moon, having been honoured by the holy ascetics, was delighted and spent that auspicious night there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् ।
आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान् वनगोचरान् ॥ १७ ॥

तस्याम् रात्र्याम् व्यतीतायाम् अभिषिच्य हुत अग्निकान् । आपृग्च्छेताम् नर व्याघ्रौ तापसान् वन गोचरान् ॥ २-११९-१७

वह रात बीतनेपर जब सभी वनवासी तपस्वी मुनि स्नान करके अग्निहोत्र कर चुके, तब पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणने उनसे जानेके लिये आज्ञा माँगी ॥ १७ ॥

रात्रि कळॆदु ऎल्ल वनवासी तपस्वी मुनिगळु स्नानमाडि अग्निहोत्र वन्नु पूरैसिदाग, पुरषसिंह श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु अवरल्लि मुन्दक्कॆ होगलु अप्पणॆ बेडिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tasyaam = (While) that; raatryaam = night; vyatiitaayaam = passed away; naravyaaghrau = Rama and Lakshamna the tigers among men; abhiSichya = finished their ablutions; apR^ichchhetaam = and took leave; vanagocharaan = of the ascetics dwelling in the forest; hutaagnikaan = who had just poured oblations into the sacred fire.

अनुवादः

While that night passed away, Rama and Lakshmana the tigers among men finished their ablutions and took leave of the ascetics dwelling the forest, who had just poured oblations into the sacred fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः ।
वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥ १८ ॥
रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव ।
वसन्त्यस्मिन् महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः ॥ १९ ॥

ताउ ऊचुः ते वन चराः तापसा धर्म चारिणः । वनस्य तस्य संचारम् राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥ २-११९-१८ रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव! । वसन्त्यस्मिन् महारण्ये व्याळाश्चश्च रुधिराशनाः ॥ २-११९-१९

तब वे धर्मपरायण वनवासी तपस्वी उन दोनों भाइयोंसे इस प्रकार बोले—‘रघुनन्दन! इस वनका मार्ग राक्षसोंसे आक्रान्त है—यहाँ उनका उपद्रव होता रहता है । इस विशाल वनमें नानारूपधारी नरभक्षी राक्षस तथा रक्तभोजी हिंसक पशु निवास करते हैं ॥ १८-१९ ॥

आग आ धर्मपरायण वनवासी तपस्विगळु अवरिब्बरल्लि इन्तॆन्दरु - रघुनन्दन! ई अरण्यद दारि राक्षसरिन्द आवृतवागिदॆ. इल्लि अवर उपद्रव नडॆयुत्ता इरुत्तदॆ. ई विशाल वनदल्लि नाना रूपधारी नरभक्षकराद राक्षसरु हागू रक्तपिपासु हिंसक पशुगळु वासिसुत्तिवॆ.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. te taapasaaH = those ascetics; vana charaaH = dwelling in the forest; dharmachaariNaH = and practising virtue; uuchuH = told; tau = Rama and Lakshmana; samchaaram = about the region; tasya vanasya = of that forest; sambhi plutam = infested; raakSasaiH = with demons (as follows)

अनुवादः

Those ascetics dwelling in the forest and practising virtue told Rama and Lakshmana about the region of that forest, which was infested with demons (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. raaghava = O; Rama!; naanaa ruupaaNi = various forms; puruSaadaani = of man-eating; rakSaamsi = demons; vyaalaashcha = and beasts; rudhiraashanaaH = drinking the blood; vasanti = are living; asmin mahaaraNye = in this great forest.

अनुवादः

“O, Rama! Various forms of man-eating demons and beasts drinking the blood are living in this great forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं ब्रह्मचारिणम् ।
अदन्त्यस्मिन् महारण्ये तान् निवारय राघव ॥ २० ॥

उच्चिष्टम् वा प्रमत्तम् वा तापसम् धर्मचारिणम् । अदन्त्यस्मिन् महारण्ये तान्निवारय राघवः ॥ २-११९-२०

‘राघवेन्द्र! जो तपस्वी और ब्रह्मचारी यहाँ अपवित्र अथवा असावधान अवस्थामें मिल जाता है, उसे वे राक्षस और हिंसक जन्तु इस महान् वनमें खा जाते हैं; अतः आप उन्हें रोकिये—यहाँसे मार भगाइये ॥ २० ॥

राघवेन्द्र! तपस्वी मत्तु ब्रह्मचारिगळु ई वनदल्लि अपवित्र अथवा ऎच्चरदप्पिद स्थितियल्लि सिक्किदाग आ राक्षसरु हागू हिंस्रपशुगळु तिन्दुहाकुववु. आद्दरिन्द नीनु अवरन्नु तडॆदु, इल्लिन्द ओडिसि बिडु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raaghava = O; Rama!; adanti = (They) devour; taapasam = an ascetic; dharmachaariNam = or a celibate; uchchhiSTamvaa = who has not rinsed his mouth after finishing his meal; pramattam vaa = or inattentive; asmin mahaaaNye = in this great forest; taan nivaaraya = (Pray) ward them off.

अनुवादः

“O, Rama! They devour an ascetic or a celibate, who has not rinsed his mouth after finishing his meal or who is inattentive in this great forest. (Pray ward them off!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने ।
अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥ २१ ॥

एष पन्था महर्षीणां लान्याहरतां वने ।
अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥

एष पन्था महर्षीणाम् फलान्य् आहरताम् वने । अनेन तु वनम् दुर्गम् गन्तुम् राघव ते क्षमम् ॥ २-११९-२१

‘रघुकुलभूषण! यही वह मार्ग है, जिससे महर्षिलोग वनके भीतर फल-मूल लेनेके लिये जाते हैं । आपको भी इसी मार्गसे इस दुर्गम वनमें प्रवेश करना चाहिये’ ॥ २१ ॥

रघुकुल भूषण! महर्षिगळु काडिनल्लि फल-मूलगळन्नु तरलु होगुव मार्गवू इदे आगिदॆ. नीनू इदे दारियिन्द ई दुर्गम अरण्यवन्नु प्रवेशिसबेकागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. raaghava = O; Rama!; eSaH = this; panthaaH = is the path; maharSiiNaam = of the great sages; aaharataam = who fetch; phalaani = fruits; vane = in the forest; kSama = It is appropriate; te = for you; gantum = to go; anena = by this path; durgam vanam = in his dangerous forest.

अनुवादः

“O, Rama! Here is the path of the great sages, through which they fetch the fruits in this forest. It is appropriate for you to go by this path in this dangerous forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीरितः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभि-
र्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परन्तपः ।
वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः
सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥ २२ ॥

इति इव तैः प्रान्जलिभिः तपस्विभिर् र्द्विजैः कृत स्वस्त्ययनः परम् तपः । वनम् सभार्यः प्रविवेश राघवः । सलक्ष्मणः सूर्य इव अभ्र मण्डलम् ॥ २-११९-२२

तपस्वी ब्राह्मणोंने हाथ जोड़कर जब ऐसी बातें कहीं और उनकी मङ्गलयात्राके लिये स्वस्तिवाचन किया, तब शत्रुओंको संताप देनेवाले भगवान् श्रीरामने अपनी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ उस वनमें प्रवेश किया, मानो सूर्यदेव मेघोंकी घटाके भीतर घुस गये हों ॥ २२ ॥

कैमुगिदुकॊण्डु तपस्वी ब्राह्मणरु हीगॆ हेळिदाग अवर मङ्गळयात्रॆगागि स्वस्तिवाचन माडिदरु. आग परन्तप भगवान् श्रीरामनु तन्न पत्नी सीतॆ मत्तु लक्ष्मणरॊन्दिगॆ सूर्यनु मोडगळल्लि अडगिहोगुवन्तॆ आ वनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. itiiva = thus addressed; taiH = by those; dvijaiH = brahmanas; tapasvibhiH = having great asceticism; prajJNaliH = who; with joined palms; kR^itasvastyayanaH = paid obedience to him and blessed his journey; raaghavaH = Rama; paramtapaH = the harasser of his foes; pravivesha = entered; vanam = the forest; sabhaaryaH = with his consort; salakSmaNaH = along with Lakshmana; suuryaH iva = as sun (enters); abhra maNDala = a mass of clouds.

अनुवादः

Thus addressed by those Brahmanas having great asceticism, who, with joined palms paid obedience to him and blessed his journey, Rama the harasser of his foes entered the forest with his consort along with Lakshmana, as sun enters a mass of clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ ११९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११९ ॥
॥ अयोध्याकाण्डं सम्पूर्णम् ॥