११८ अनसूयया आभरणदानम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Seetha agrees to the instructions given by Anasuya on the duties of a devoted wife. At the end of the conversation with Seetha, Anasuya requests her to ask for a boon, and highly pleased with her, Anasuya bestows heavenly flowers and ornaments on her. Anasuya then requests Seetha to relate to her the story of her marriage with Rama. Then Seetha relates that story to Anasuya in detail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

118. सीता-अनसूया-संवाद, अनसूयाका सीताको प्रेमोपहार देना तथा अनसूयाके पूछनेपर सीताका उन्हें अपने स्वयंवरकी कथा सुनाना

सा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूयानसूयया ।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥

सा तु एवम् उक्ता वैदेही अनसूयान् असूयया । प्रतिपूज्य वचो मन्दम् प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥ २-११८-१

तपस्विनी अनसूयाके इस प्रकार उपदेश देनेपर किसीके प्रति दोषदृष्टि न रखनेवाली विदेहराजकुमारी सीताने उनके वचनोंकी भूरि-भूरि प्रशंसा करके धीरे-धीरे इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ १ ॥

तपस्विनी अनसूयॆयु हीगॆ उपदेशिसिदाग यार कुरितू दोषदृष्टि इरिसदिरुव विदेह राज कुमारी सीतॆयु आकॆय वचनगळन्नु भूरि - भूरि प्रशंसिसि निधानवागि हीगॆ हेळलु प्रारम्भिसिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saa vaidehii = that Seetha; anasuuyaa = without any jealousy; evam = thus; uktaa = spoken; anasuuyayaa = by Anasuya; pratipuujya = with full reverence to; vachaH = her word; upachakrame = and began; pravaktum = to speak; mandam = gently (as follows):

अनुवादः

Anasuya having spoken thus, Seetha without any jealousy, full of reverence for her, addressed her gently as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैतदाश्चर्यमार्यायां यन्मां त्वमनुभाषसे ।
विदितं तु ममाप्येतद् यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥ २ ॥

नैतदाश्चर्यमार्यायां यन्मां त्वमनुभाषसे ।
विदितं तु मयाप्येतद् यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥

न एतद् आश्चर्यम् आर्याया यन् माम् त्वम् अनुभाषसे । विदितम् तु मम अप्य् एतद् यथा नार्याः पतिर् गुरुः ॥ २-११८-२

‘देवि! आप संसारकी स्त्रियोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं । आपके मुँहसे ऐसी बातोंका सुनना कोई आश्चर्यकी बात नहीं है । नारीका गुरु पति ही है, इस विषयमें जैसा आपने उपदेश किया है, यह बात मुझे भी पहलेसे ही विदित है ॥ २ ॥

देवि! नीवु जगत्तिन स्त्रीयरल्लि सर्वश्रेष्ठरागिरुविरि. निम्मिन्द इन्तह मातु केळुवुदु आश्चर्यद सङ्गतियल्ल. नारिगॆ पतिये गुरु आगिरुवनु, ई विषयदल्लि नीवु उपदेशिसिदन्तॆ ननगॆ मॊदलिनिन्दलू अरिविदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. na = It is not; aashcharyan = a surprise; yat tvam = that you; aaryaayaaH = a venerable woman like you; abhibhaaSate = talk; maam = to me; etat = like this; viditam tu = It is known; mamaapi = to me too; etat = this acclamation; yathaa = how; patiH = a husband; guruH = is a respectable person; naaryaaH = for a woman.

अनुवादः

“It is not a surprise that a venerable woman like a you, talk to me like this, for, I know well that a husband is a respectable person for a woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यप्येष भवेद् भर्ता अनार्यो वृत्तिवर्जितः ।
अद्वैधमत्र वर्तव्यं यथाप्येष मया भवेत् ॥ ३ ॥

यद्य् अप्य् एष भवेद् भर्ता मम आर्ये वृत्त वर्जितः । अद्वैधम् उपवर्तव्यः तथा अप्य् एष मया भवेत् ॥ २-११८-३

‘मेरे पतिदेव यदि अनार्य (चरित्रहीन) तथा जीविकाके साधनोंसे रहित (निर्धन) होते तो भी मैं बिना किसी दुविधाके इनकी सेवामें लगी रहती ॥ ३ ॥

नन्न पतिदेवरु अनार्य (चरित्रहीन) हागू जीवन निर्वहणॆगॆ निर्धननागिद्दरू नानु यावुदन्नू विवेचिसदॆ इवर सेवॆयल्लि तॊडगिरुत्तिद्दॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. aarye = O; venerable woman!; yadyapi = even if; eSaH = this; mama bhartaa = my husband; bhavet = be; vR^itta arjitaH = without fortune; eSaH = he; tathaapi = even the; advaidham = should unhesitatingly; upachartavyaH = be obeyed; mayaa = by me.

अनुवादः

“O, venerable woman! Even if my husband be without fortune, he should unhesitatingly be obeyed by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः ॥ ४ ॥

किम् पुनर् यो गुण श्लाघ्यः सानुक्रोशो जित इन्द्रियः । स्थिर अनुरागो धर्म आत्मा मातृ वर्ती पितृ प्रियः ॥ २-११८-४

‘फिर जब कि ये अपने गुणोंके कारण ही सबकी प्रशंसाके पात्र हैं, तब तो इनकी सेवाके लिये कहना ही क्या है । ये श्रीरघुनाथजी परम दयालु, जितेन्द्रिय, दृढ़ अनुराग रखनेवाले, धर्मात्मा तथा माता-पिताके समान प्रिय हैं ॥ ४ ॥

हीगिद्दरू इवरु तम्म गुणगळिन्दागि ऎल्लर प्रशंसॆगॆ पात्ररागिद्दारॆ, हागिरुवाग इवर सेवॆयल्लि इरुवुदर बग्गॆ हेळुवुदेनु? ई रघुनाथरु परम दयाळुगळू, जितेन्द्रियरू, दृढवाद अनुरागवुळ्ळवरू, धर्मात्मरू आगिद्दु, तायि-तन्दॆयन्तॆ प्रियरागिद्दारॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kim punaH = how much more; yaH = if he be; gunaH shlaaghyaH = renowned for his virtues; saamkroshaH = compassionate; jitendriyaH = master of my heart; sthiraanuraagaH = who is ever affectionate; dharmaatmaa = a religious person; priyaH = and manifests the tenderness; maatR^ivat = of a mother; pitR^ivat = and a father (to me).

अनुवादः

“How much more, if he be renowned for his virtues, compassionate, master of my heart, who is ever affectionate, a religious person, manifests the tenderness of a mother and a father to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः ।
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते ॥ ५ ॥

याम् वृत्तिम् वर्तते रामः कौसल्यायाम् महा बलः । ताम् एव नृप नारीणाम् अन्यासाम् अपि वर्तते ॥ २-११८-५

‘महाबली श्रीराम अपनी माता कौसल्याके प्रति जैसा बर्ताव करते हैं वैसा ही महाराज दशरथकी दूसरी रानियोंके साथ भी करते हैं ॥ ५ ॥

महाबलि श्रीरामनु तन्न तायि कौसल्यॆय कुरितु वर्तिसुवन्तॆये दशरथ महाराजर इतर राणियरॊन्दिगू वर्तिसुत्तारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. mahaabalaH = the exceedingly strong; raamaH = Rama; vartate = bears; taameva = himself; a nyaasaam = to all other; nR^ipanaariiNaamapi = Queens; yaam vartate = as he exercises; vR^ittim = his behaviour; kausalyaayaam = towards Kausalya.

अनुवादः

The exceedingly strong Rama bears himself to all other Queens, as he exercises his behaviour towards his mother, Kausalya."

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकृद् दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः ।
मातृवद् वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ ६ ॥

सकृद् दृष्टासु अपि स्त्रीषु नृपेण नृप वत्सलः । मातृवद् वर्तते वीरो मानम् उत्सृज्य धर्मवित् ॥ २-११८-६

‘महाराज दशरथने एक बार भी जिन स्त्रियोंको प्रेमदृष्टिसे देख लिया है, उनके प्रति भी ये पितृवत्सल धर्मज्ञ वीर श्रीराम मान छोड़कर माताके समान ही बर्ताव करते हैं ॥ ६ ॥

दशरथनु पत्नीभावदिन्द यारादरू स्त्रीयरन्नु ऒन्दे ऒन्दु बारिगॆ नोडिद्दरू - पितृवत्सल धर्मज्ञ वीर श्रीरामनु राजपुत्रनॆम्ब अभिमान बिट्टु अवरॊडनॆयू तायियन्तॆ वर्तिसुत्तिरुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. viiraH = the valiant Rama; nR^ipavatsalaH = who has affection towards Dasaratha; dharmavit = and who knows righteousness; vartate = behaves; maatR^ivat = like with a mother; striiSvapi = towards even the women; dR^iSTaasu = who were seen; nR^ipaNa = by Dasaratha; sakR^it = even once; utsR^ijya = free from; maanam = all sense of importance.

अनुवादः

“The valiant and pious Rama who is devoted to Dasartha and free from all sense of importance treats all those women as his mothers on whom Dasaratha has even once bestowed a single glance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थिरं मम ॥ ७ ॥

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
समाहितं हि मे श्वश्व्राहृदये यत्स्थिरं मम ॥

आगग्च्छन्त्याः च विजनम् वनम् एवम् भय आवहम् । समाहितम् हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितम् महत् ॥ २-११८-७

‘जब मैं पतिके साथ निर्जन वनमें आने लगी, उस समय मेरी सास कौसल्याने मुझे जो कर्तव्यका उपदेश दिया था, वह मेरे हृदयमें ज्यों-का-त्यों स्थिरभावसे अङ्कित है ॥ ७ ॥

नानु पतियॊन्दिगॆ निर्जन वनक्कॆ हॊरटाग नन्न अत्तॆ कौसल्यॆयु ननगॆ माडिद कर्तव्यद उपदेशवु नन्न हृदयदल्लि हागॆये स्थिरवागि अच्चॊत्तिरुवुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aagachchhantyaaH = while departing; evam = thus; bhayaavaham = for a fearful; vijanam = and lonely; vanam = forest; dhR^itam = I am hR^idaye = in my heart; tat = that; mahat = great message; samaahitam = imparted; me = to me; shvashraa = by my mother-in-law.

अनुवादः

“While departing for the lonely and fearful forest, my mother-in-law imparted a great message to me, which I have inscribed in my heart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्वग्निसन्निधौ ।
अनुशिष्टं जनन्या मे वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ ८ ॥

प्राणि प्रदान काले च यत् पुरा तु अग्नि सम्निधौ । अनुशिष्टा जनन्या अस्मि वाक्यम् तद् अपि मे धृतम् ॥ २-११८-८

‘पहले मेरे विवाह-कालमें अग्निके समीप माताने मुझे जो शिक्षा दी थी, वह भी मुझे अच्छी तरह याद है ॥ ८ ॥

मॊदलु नन्न विवाह समयदल्लि अग्निय सन्निधियल्लि तायियु ननगॆ माडिद उपदेशवु ननगॆ चॆन्नागि नॆनपिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. puraa = earlier; paaNipraadaana kaale = at the time of my marriage; agnisannidhau = in the vicinity of a fire; yat = which; vaakyam = words; asmi = I was; anushiSTaa = taught; jananyaa = by my mother; tadapi = those words dhR^itam = are detained; me = by me.

अनुवादः

“What my mother taught me when witnessed by the fire, earlier at the time of my marriage with Rama, I shall always remember them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न विस्मृतं तु मे सर्वं वाक्यैः स्वैर्धर्मचारिणि ।
पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद् विधीयते ॥ ९ ॥

नवी कृतम् तु तत् सर्वम् वाक्यैः ते धर्म चारिणि । पति शुश्रूषणान् नार्याः तपो न अन्यद् विधीयते ॥ २-११८-९

‘धर्मचारिणि! इसके सिवा मेरे अन्य स्वजनोंने अपने वचनोंद्वारा जो-जो उपदेश किया है, वह भी मुझे भूला नहीं है । स्त्रीके लिये पतिकी सेवाके अतिरिक्त दूसरे किसी तपका विधान नहीं है ॥ ९ ॥

धर्मचारिणिये! इवरल्लदॆ नन्न इतर स्वजनरु तम्म वचनगळिन्द कॊट्टिरुव उपदेशगळन्नू नानु मरॆयलिल्ल. स्त्रीगॆ पतिय सेवॆ बिट्टु बेरॆ यावुदे तपस्सिन विधानविल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. dharma chaariNi = O; virtuous woman!; te vaakyaiH = by your words; tat sarvam = all that; naviikR^itam = is being renewed; anyat = other than; patishushruuSaNaat = obedience to one’s husband; na tapaH = no austerity; vidhiiyate = is decreed; maaryaaH = for a woman.

अनुवादः

“O, virtuous woman! By your words, all that is being renewed. No austerity, other than obedience to one’s husband is decreed for a woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।
तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ १० ॥

सावित्री पति शुश्रूषाम् कृत्वा स्वर्गे महीयते ॥ तथा वृत्तिः च याता त्वम् पति शुश्रूषया दिवम् ॥ २-११८-१०

‘सत्यवान‍‍्की पत्नी सावित्री पतिकी सेवा करके ही स्वर्गलोकमें पूजित हो रही हैं । उन्हींके समान बर्ताव करनेवाली आप (अनसूया देवी) ने भी पतिकी सेवाके ही प्रभावसे स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया है ॥ १० ॥

सत्यवानन पत्नी सावित्री पतिय सेवॆ माडिये स्वर्गलोकदल्लि पूजितळागिद्दाळॆ. आकॆयन्तॆये वर्तिसुव नीवू कूड पतिय सेवॆय प्रभावदिन्दले स्वर्गलोकदल्लि स्थानगळिसिकॊण्डिरुविरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. saavitrii = Savitri*; mahiiyate = is highly honoured; svarge = in heaven; kR^itvaa = for having done; patishushruuSaam = service to her lord; tvam cha = you too; tathaa vR^ithiH = having such a conduct; yaataa = will proceed; divam = to heaven; pati shushruuSayaa = by obedience to your husband.

अनुवादः

Savitri* is now highly honoured in heaven, for having served her lord faithfully heaven, You too, having followed this, will proceed to heaven, in showing obedience to your husband."

टिप्पनी

SAvitri was the celebrated wife of Prince Satyavan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।
रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते ॥ ११ ॥

वरिष्ठा सर्व नारीणाम् एषा च दिवि देवता । रोहिणी च विना चन्द्रम् मुहूर्तम् अपि दृश्यते ॥ २-११८-११

‘सम्पूर्ण स्त्रियोंमें श्रेष्ठ यह स्वर्गकी देवी रोहिणी पतिसेवाके प्रभावसे ही एक मुहूर्तके लिये भी चन्द्रमासे बिलग होती नहीं देखी जाती ॥ ११ ॥

सम्पूर्ण स्त्रीयरल्लि श्रेष्ठळाद स्वर्गद देवी रोहिणियु पतिसेवॆय प्रभावदिन्दले ऒन्दु मुहूर्तवादरू चन्द्रनिन्द अगलिरुवुदिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. eSaa rohiNii = This goddess Rohini; variSThaa = the excellent; sarva nariiNaam = among all the women; na dR^ishyate = is not seen; chandram vinaa = without the moon; muhuurtamapi = even for a moment; divi = in the sky.

अनुवादः

“This goddess Rohini, the excellent among all women, is not seen without the moon even for a single moment in the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः ।
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ १२ ॥

एवम् विधाः च प्रवराः स्त्रियो भर्तृ दृढ व्रताः । देव लोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ २-११८-१२

‘इस प्रकार दृढ़तापूर्वक पातिव्रत्य-धर्मका पालन करनेवाली बहुत-सी साध्वी स्त्रियाँ अपने पुण्यकर्मके बलसे देवलोकमें आदर पा रही हैं’ ॥ १२ ॥

हीगॆ दृढतॆयिन्द पातिव्रत्य धर्मवन्नु पालिसुव अनेक साध्वी स्त्रीयरु तम्म पुण्यकर्मद बलदिन्द देवलोकदल्लि आदर पडॆयुत्तिद्दारॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. evam vidhaaH = such; pravaraaH = excellent; striyaH = women; bhartR^idriDha vrataaH = devoted to their husbands; svena = by their own; puNyena = meritorious; karmaNaa = deed; mahiiyante = are highly honoured; devaloke = in heaven.

अनुवादः

“Such excellent women, devoted to their husbands, and by their meritorious deeds, are highly honoured in heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।
शिरसाऽऽघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ १३ ॥

ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।
शिरस्याऽऽघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥

ततो अनसूया सम्हृष्टा श्रुत्वा उक्तम् सीतया वचः । शिरस्य् आघ्राय च उवाच मैथिलीम् हर्षयन्त्य् उत ॥ २-११८-१३

तदनन्तर सीताके कहे हुए वचन सुनकर अनसूयाको बड़ा हर्ष हुआ । उन्होंने उनका मस्तक सूँघा और फिर उन मिथिलेशकुमारीका हर्ष बढ़ाते हुए इस प्रकार कहा—

अनन्तर सीतॆयु हेळिद मातन्नु केळि अनसूयॆगॆ बहळ हर्षवायितु. आकॆयु सीतॆय शिरस्सन्नु आघ्राणिसि, आ मिथिलेश कुमारिय हर्षवन्नु हॆच्चिसलु हीगॆ हेळिदळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = then; shrutvaa = hearing; vachaH = the words; uktam = spoken; siitayaa = by Seetha; anasuuyaa = Anasuya; samhR^iSTaa = was very much pleased; aaghraaya = kissed on; shirasi = the head; maithiliim = of Seetha; uvaacha = and spoke; harSayantii = delightfully (as follows)

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, Anasuya was very much pleased, kissed on Seetha’s forehead and spoke delightfully (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।
तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ १४ ॥

नियमैर् विविधैर् आप्तम् तपो हि महद् अस्ति मे । तत् संश्रित्य बलम् सीते चन्दये त्वाम् शुचि व्रते ॥ २-११८-१४

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाली सीते! मैंने अनेक प्रकारके नियमोंका पालन करके बहुत बड़ी तपस्या संचित की है । उस तपोबलका ही आश्रय लेकर मैं तुमसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहती हूँ ॥ १४ ॥

शुचिव्रते सीते! नानु अनेक प्रकारद नियमगळन्नु पालिसि बहळ दॊड्ड तपस्सन्नु गळिसिरुवॆनु. आ तपोबलवन्ने आश्रयिसि नानु निनगॆ इच्छित वरवन्नु केळलु हेळुत्तिद्देनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. siite = O; Seetha; shuchi smite = with a bright smile!; asti hi = there is indeed; mahat = a great; tapaH = merit; aaptam = acquired; me = by me; vividhaiH = in virtue of my various; niyamaiH = pious observances; samshritya = taking shelter; tat balam = of that power; chhandaye = I wish to confer a boon; tvaam = on you.

अनुवादः

“O, Seetha with a bright smile! There is a great merit acquired by me in virtue of my various pious observances. Through that power, I wish to confer a boon on you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि ।
प्रीता चास्म्युचितां सीते करवाणि प्रियं च किम् ॥ १५ ॥

उपपन्नम् च युक्तम् च वचनम् तव मैथिलि । प्रीता च अस्म्य् उचितम् किम् ते करवाणि ब्रवीह्यहम् ॥ २-११८-१५

‘मिथिलेशकुमारी सीते! तुमने बहुत ही युक्तियुक्त और उत्तम वचन कहा है । उसे सुनकर मुझे बड़ा संतोष हुआ है, अतः बताओ मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?’ ॥

मिथिलेश कुमारी सीते! नीनु बहळ युक्तियुक्त उत्तम मातन्नु हेळिरुवॆ. अदन्नु केळि ननगॆ बहळ सन्तोषवागिदॆ, आद्दरिन्द नानु निन्न याव प्रियकार्यवन्नु माडलि? हेळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. maithili = O; Seetha!; tava rachanam = your words; upapannam = are suited for the occasion; manojJNamcha = and are charming too; asmi = I am; priitaa = satisfied; braviihi = tell; me = me; kim = what; uchitam good; aham karavaaNi = I may do; te = for you.

अनुवादः

“O, Seetha! Your words are suitable for the occasion and are charming too. I am satisfied. Tell me what good I may do for you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया ।
कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ १६ ॥

तस्यास्तद्वचनम् श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया । कृतम् इत्य् अब्रवीत् सीता तपो बल समन्विताम् ॥ २-११८-१६

उनका यह कथन सुनकर सीताको बड़ा आश्चर्य हुआ । वे तपोबलसम्पन्न अनसूयासे मन्द-मन्द मुसकराती हुई बोलीं—‘आपने अपने वचनोंद्वारा ही मेरा सारा प्रिय कार्य कर दिया, अब और कुछ करनेकी आवश्यकता नहीं है’ ॥

आकॆय ई मातन्नु केळि सीतॆगॆ बहळ आश्चर्यवायितु. अवळु तपोबलसम्पन्न अनसूयॆयल्लि मन्दहासवन्नु बीरि हेळिदळु - तावु निम्म मातुगळिन्दले नन्न ऎल्ल प्रियकार्य माडिदन्तायितु. ईग बेरॆ इन्नेनू माडुव अवश्यकतॆ इल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. shrutvaa = hearing; tadvachanam = those words; tasyaaH = of Anasuya; siitaa = Seetha; vismitaa = was surprised; mandavismayaa = and with gentle smile; abraviit = spoke; tapobala samanvitam = to Anasuya who was richly endowed with the power of askesis; (as follows): kR^itamiti = “Everything stands fulfilled (by your grace).”

अनुवादः

Hearing those words of Anasuya, Seetha was surprised and with a gentle smile spoke to her, who was richly endowed with the power of askesis, saying; “Everything stands fulfilled (by your grace).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् ।
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ १७ ॥

सा तु एवम् उक्ता धर्मज्ना तया प्रीततरा अभवत् । सफलम् च प्रहर्षम् ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ २-११८-१७

सीताके ऐसा कहनेपर धर्मज्ञ अनसूयाको बड़ी प्रसन्नता हुई । वे बोलीं—‘सीते! तुम्हारी निर्लोभतासे जो मुझे विशेष हर्ष हुआ है (अथवा तुममें जो लोभहीनताके कारण सदा आनन्दोत्सव भरा रहता है), उसे मैं अवश्य सफल करूँगी ॥ १७ ॥

सीतॆयु हीगॆ हेळिदाग धर्मज्ञ अनसूयॆगॆ बहळ आनन्दवायितु. अवळु हेळिदळु - सीतॆ! निन्न निर्लोभतॆयिन्द ननगॆ विशेष हर्षवागिदॆ. (अथवा निन्नल्लि इरुव लोभहीनतॆयिन्दागिये सदा आनन्दोत्सव तुम्बिरुत्तदॆ.) अदन्नु नानु अवश्यवागि सफलगॊळिसुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. evam = thus; uktaa = spoken; tayaa = by that Seetha; saa = that Anasuya; dharmajNaa = the pious minded; abhavat = became; priita taraa = more delighted; siite = O; Seetha!; hanta = Alas!; aham = I; karomi = will create; praharSam = a great joy; te = for you; saphalam = which will be to your advantage.

अनुवादः

Thus spoken by Seetha, the pious-minded Anasuya became more delighted and said: “O, Seetha! Alas! I will create a great joy for you, which will be to your advantage.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम् ॥ १८ ॥
मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
अनुरूपमसङ्क्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ १९ ॥

इदम् दिव्यम् वरम् माल्यम् वस्त्रम् आभरणानि च । अन्ग रागम् च वैदेहि महा अर्हम् अनुलेपनम् ॥ २-११८-१८ मया दत्तम् इदम् सीते तव गात्राणि शोभयेत् । अनुरूपम् असम्क्लिष्टम् नित्यम् एव भविष्यति ॥ २-११८-१९

‘यह सुन्दर दिव्य हार, यह वस्त्र, ये आभूषण, यह अङ्गराग और बहुमूल्य अनुलेपन मैं तुम्हें देती हूँ । विदेह-नन्दिनि सीते! मेरी दी हुई ये वस्तुएँ तुम्हारे अङ्गोंकी शोभा बढ़ायेंगी । ये सब तुम्हारे ही योग्य हैं और सदा उपयोगमें लायी जानेपर निर्दोष एवं निर्विकार रहेंगी ॥

ई सुन्दर दिव्यहार, ई वस्त्र, ई ऒडवॆगळु, अङ्गराग मत्तु अमूल्य अनुलेपनगळन्नु नानु निनगॆ कॊडुत्तिद्देनॆ. विदेहनन्दिनी सीते! नानु कॊट्टिरुव ई वस्तुगळु निन्न शरीरद शोभॆ हॆच्चिसीतु. इवॆल्लवू निनगॆ योग्यवे आगिवॆ, सदा उपयोगिसिदाग नीनु निर्दोष हागू निर्विकारवागिरुवॆ.॥18-19॥

पदच्छेदः

18; 19. siite = O; Seetha; vaidehi = the daughter of Videha kingdom!; idam = here are; divyam = divine; varam = gifts; maalyam = a garland; vastram = apparel; aabharaNaanicha = jewels; aN^ga raagamcha = scented cosmetic; mahaarham = and a rare; anulepanamcha = cream; idam = these are all; dattam = given; mayaa = by me; shobhayet = to adorn; tava = your; gaatraaNi = limbs; nityameva = It wll be ever; anuruupam = worthy of you; bhaviSyati = and will remain; asamkliSTam = intact (even after constant use).

अनुवादः

“O, Seetha, the daughter of Videha kingdom! Here are divine gifts: a garland, an apparel, jewels, a scented cosmetic and rare body-cream. These are all given by me to adorn your limbs. They will be ever worthy of your and will remain in tact (even after constant use).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।
शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम् ॥ २० ॥

अन्ग रागेण दिव्येन लिप्त अन्गी जनक आत्मजे । शोभयिष्यामि भर्तारम् यथा श्रीर् विष्णुम् अव्ययम् ॥ २-११८-२०

‘जनककिशोरी! इस दिव्य अङ्गरागको अङ्गोंमें लगाकर तुम अपने पतिको उसी प्रकार सुशोभित करोगी, जैसे लक्ष्मी अविनाशी भगवान् विष्णुकी शोभा बढ़ाती है’ ॥

जनककिशोरि! ई दिव्य अङ्गरागवन्नु शरीरक्कॆ हच्चिकॊण्डु लक्ष्मियु अविनाशी भगवान् विष्णुविन शोभॆयन्नु हॆच्चिसुवन्तॆ, नीनू निन्न पतियन्नु हागॆये सुशोभितगॊळिसुवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. janakaatmaje = O; Seetha! liptaaN^gii = your body; anointed; divyena = with this celestial; aN^garaageNa = cosmetic; shobhayiSyasi bhartaaram = will cause yourhusabdn to look beautiful; yathaa = as; shriiH = Lakshmi (the goddess of fortune and beauty); (does); avyayam = the imperishable; viSNum = Vishnu (the lord of preservation).

अनुवादः

“O, Seetha! Your body, anointed with these heavenly cosmetics, will cause your husband to look beautiful, as Lakshmi (the goddess of fortune and beauty) does the imperishable Vishnu (the Lord of Preservation).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २१ ॥
प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ २२ ॥

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
शिलष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥

सा वस्त्रम् अन्ग रागम् च भूषणानि स्रजः तथा । मैथिली प्रतिजग्राह प्रीति दानम् अनुत्तमम् ॥ २-११८-२१ प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीति दानम् यशस्विनी । श्लिष्ट अन्जलि पुटा धीरा समुपास्त तपो धनाम् ॥ २-११८-२२

अनसूयाकी आज्ञासे धीर स्वभाववाली यशस्विनी मिथिलेशकुमारी सीताने उस वस्त्र, अङ्गराग, आभूषण और हारको उनकी प्रसन्नताका परम उत्तम उपहार समझकर ले लिया । उस प्रेमोपहारको ग्रहण करके वे दोनों हाथ जोड़कर उन तपोधना अनसूयाकी सेवामें बैठी रहीं ॥

अनसूयॆय आज्ञॆयन्तॆ धीरस्वभाववुळ्ळ यशस्विनी मिथिलेशकुमारी सीतॆयु आ वस्त्रगळन्नु, अङ्गराग, ऒडवॆगळन्नु, हारगळन्नु आकॆय सन्तोषक्कागि स्वीकरिसिदळु. आ उडुगॊरॆगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु, कैगळन्नु मुगिदु आ तपोधना अनसूयॆय बळियल्लि कुळितुकॊण्डळु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. saa maithilii = that Seetha; pratijagraaha = accepted; vastram = the apparel; aNgaraagam cha = the scented cosmetic; bhuuSaNaani = the jewels; tathaa = and; srajaH = the garlands; anuttamam = as unsurpassed priitidaanam = gifts of love.

अनुवादः

Seetha accepted the apparel, the scented cosmetic, the jewels and the garlands as unsurpassed gifts of love.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. yashasvinii = the illustrious; siitaa = Seetha; pratigR^ihya = having accepted; tat = those; priitidaanam = gifts of love; shliSTaajJNalipuTaa = with joined palms; samupaasta = sat near; tapodhanaam = that female ascetic.

अनुवादः

Having accepted those gifts of love, the illustrious Seetha with joined palms, sat near that female ascetic.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता ।
वचनं प्रष्टुमारेभे कथां काञ्चिदनुप्रियाम् ॥ २३ ॥

तथा सीताम् उपासीनाम् अनसूया दृढ व्रता । वचनम् प्रष्टुम् आरेभे कांचिद् त्प्रियाम् कथामनु ॥ २-११८-२३

तदनन्तर इस प्रकार अपने निकट बैठी हुई सीतासे दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली अनसूयाने कोई परम प्रिय कथा सुनानेके लिये इस प्रकार पूछना आरम्भ किया— ॥ २३ ॥

अनन्तर हीगॆ तन्न बळियल्लि कुळितिरुव सीतॆयल्लि दृढव्रतळाद अनसूयॆयु यावुदादरू प्रियवाद कथॆयन्नु हेळुवन्तॆ कोरिदळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. praSTum = to inquire about; priyakathaamanu = a lovely tale; kaamchit = of once upon a time; anasuuyaa = Anasuya; dR^iDhavrataa = who was firm in austerity; aarebhe = started (asking); vachanam = (the following) words; siitaam = to Seetha; upaasiinaam = who was sitting near her;tathaa = in that manner.

अनुवादः

To inquire about a lovely tale of once upon a time, Anasuya who was firm in austerity, started asking the following words to Seetha who was sitting near her in that manner.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ॥ २४ ॥

स्वयम् वरे किल प्राप्ता त्वम् अनेन यशस्विना । राघवेण इति मे सीते कथा श्रुतिम् उपागता ॥ २-११८-२४

‘सीते! इन यशस्वी राघवेन्द्रने तुम्हें स्वयंवरमें प्राप्त किया था, यह बात मेरे सुननेमें आयी है ॥ २४ ॥

सीतॆ! ई यशस्वी राघवेन्द्रनु निन्नन्नु स्वयंवरदल्लि पडॆदिद्दनु ऎन्दु नानु केळिद्देनॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. siite = O; Seetha! kila = It is so said that; tvam = you; praaptaa = were received as a wife; raaghaveNa = by Rama; yashasvinaa = the illustrious man; svayamvare = through a process of your self-choosing; iti = this; kathaa = report; upaagataa = has reached; me = my; shrutim = ear.

अनुवादः

“O, Seetha! It is so said that you were won by the illustrious Rama through a process of your self-choosing (svayamvara)*. This report has reached my ear.”

टिप्पनी

*Svayamvara= the ceremony of self-choice, when a princess chooses her own consort from the royal suitors assembled, by placing a garland around his neck.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
यथाभूतं च कात्स्‍न्‍‍र्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २५ ॥

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
यथाभूतं च कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥

ताम् कथाम् श्रोतुम् इग्च्छामि विस्तरेण च मैथिलि । यथा अनुभूतम् कार्त्स्न्येन तन् मे त्वम् वक्तुम् अर्हसि ॥ २-११८-२५

‘मिथिलेशनन्दिनि! मैं उस वृत्तान्तको विस्तारके साथ सुनना चाहती हूँ । अतः जो कुछ जिस प्रकार हुआ, वह सब पूर्णरूपसे मुझे बताओ’ ॥ २५ ॥

मिथिलेशनन्दिनी! नानु आ वृत्तान्तवन्नु विस्तारदिन्द केळलु बयसुत्तिरुवॆनु. आद्दरिन्द आग नडॆदुदॆल्लवन्नू यथावत्तागि ननगॆ तिळिसु.॥25॥

पदच्छेदः

25. maithili = O; Seetha!; ichchhaami = I wish; shrotum = to hear; taam = that narrative; vistareNa = in detail; tat = hence; tvam = you; arhasi = ought; vaktum = to tell; kaarsnnyena = in full; yathaanubhuutam = as you experience it.

अनुवादः

“O, Seetha! I wish to hear that narrative in detail. Hence, tell me that tale in full as you experienced it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु सा सीता तापसीं धर्मचारिणीम् ।
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ २६ ॥

एवम् उक्ता तु सा सीता ताम् ततो धर्म चारिणीम् । श्रूयताम् इति च उक्त्वा वै कथयाम् आस ताम् कथाम् ॥ २-११८-२६

उनके इस प्रकार आज्ञा देनेपर सीताने उन धर्मचारिणी तापसी अनसूयासे कहा—‘माताजी! सुनिये ।’ ऐसा कहकर उन्होंने उस कथाको इस प्रकार कहना आरम्भ किया—

अवळु हीगॆ अप्पणॆ माडिदाग सीतॆयु आ धर्मचारिणी तापसी अनसूयॆयल्लि हेळिदळु - अम्मा! केळु, हीगॆ हेळि आकॆयु आ कथॆयन्नु ई प्रकार हेळलु प्रारम्भिसिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saa siitaa = that Seetha; uktaa = having been spoken; evam = thus; tataH = then; uktvaa = said; iti shruuyataam = “Let this be heard”; kathayaamaasa = and narrated; taam kathaam = that tale; vai = truly; taam = to that; dharmachaariNiim = Anasuya = the virtuous woman.

अनुवादः

Then, Seetha obediently answered, saying “Hear me” and began to truly narrate that tale of Svayamvara to the virtuous woman, Anasuya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।
क्षत्रकर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २७ ॥

मिथिला अधिपतिर् वीरो जनको नाम धर्मवित् । क्षत्र धर्मण्य् अभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २-११८-२७

‘मिथिला जनपदके वीर राजा ‘जनक’ नामसे प्रसिद्ध हैं । वे धर्मके ज्ञाता हैं, अतः क्षत्रियोचित कर्ममें तत्पर रहकर न्यायपूर्वक पृथ्वीका पालन करते हैं ॥ २७ ॥

मिथिला देशदल्लि जनक ऎम्ब वीर राजनिद्दनु. अवनु धर्मज्ञनू, क्षत्रियोचित कर्मदल्लि तत्परनागि न्यायदिन्द पृथिवियन्नु आळुत्तिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. mithilaadhipatiH = A king of Mithila kingdom; janakonaama = named Janaka; viiraH = who was valiant; dharmavit = and knower of righteousness; abhirataH = was devoted to; kSatra dharme = the duty of a Warrior class; shaasti = and was ruling; mediniim = the earth; nyaataH = in a fitting manner.

अनुवादः

“A king of Mithila kingdom, named Janaka who was valiant and a knower of righteousness, was devoted to the duty of his warrior class and was ruling the earth in a fitting manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कृषतः क्षेत्रमण्डलम् ।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ २८ ॥

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् ।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥

तस्य लान्गल हस्तस्य कर्षतः क्षेत्र मण्डलम् । अहम् किल उत्थिता भित्त्वा जगतीम् नृपतेः सुता ॥ २-११८-२८

‘एक समयकी बात है, वे यज्ञके योग्य क्षेत्रको हाथमें हल लेकर जोत रहे थे; इसी समय मैं पृथ्वीको फाड़कर प्रकट हुई । इतनेमात्रसे ही मैं राजा जनककी पुत्री हुई ॥

ऒम्मॆ अवनु यज्ञक्कागि योग्य भूमियन्नु उळुत्तिद्दनु, आग नानु भूमि ऒडॆदु पृथिवियिन्द प्रकटळादॆ. इदरिन्दले नानु जनकराजन पुत्रियादॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. tasya = (While) he; karSataH = was furrowing kSetra maNDalam = a territory of land; laaNgala hastasya = holding a plough in his hand; kila = it is so said that; aham = I; utthitaa = came forth; bhitvaa = splitting; jagatiim = the land; sutaa = as a daughter; nR^ipateH = of that king.

अनुवादः

“While he was furrowing a territory of land, holding a plough in his hand, it is so said that I came forth, splitting up the land, as a daughter of that king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः ।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विस्मितो जनकोऽभवत् ॥ २९ ॥

स माम् दृष्ट्वा नर पतिर् मुष्टि विक्षेप तत् परः । पांशु गुण्ठित सर्व अन्गीम् विस्मितो जनको अभवत् ॥ २-११८-२९

‘वे राजा उस क्षेत्रमें ओषधियोंको मुट्ठीमें लेकर बो रहे थे । इतनेहीमें उनकी दृष्टि मेरे ऊपर पड़ी । मेरे सारे अङ्गोंमें धूल लिपटी हुई थी । उस अवस्थामें मुझे देखकर राजा जनकको बड़ा विस्मय हुआ ॥ २९ ॥

आ राजनु आ क्षेत्रदल्लि औषधिगळन्नु बित्तुत्तिद्दनु. अष्टरल्लि अवन दृष्टि नन्न मेलॆ बित्तु. नन्न शरीरविडी धूळिनिन्द मॆत्तिकॊण्डित्तु. आ स्थितियल्लि नन्नन्नु नोडि जनकनिगॆ भारी विस्मयवायितु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH janakaH = that Janaka; narapatiH = the king; muSTi vikSepa tatparaH = who was absorbed in scattering handfuls of seeds; abhavat = became; vismitaH = surprised; dR^iSTvaa = to see; maam = me; paa su guNThita sarvaaNgii = with all my limbs covered with dust.

अनुवादः

“The king Janaka, who was absorbed in scattering handfuls of seeds was surprised to see me, with all my limbs covered with dust.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥३० ॥

अनपत्येन च स्नेहाद् अन्कम् आरोप्य च स्वयम् । मम इयम् तनया इत्य् उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ २-११८-३०

‘उन दिनों उनके कोई दूसरी संतान नहीं थी, इसलिये स्नेहवश उन्होंने स्वयं मुझे गोदमें ले लिया और ‘यह मेरी बेटी है’ ऐसा कहकर मुझपर अपने हृदयका सारा स्नेह उड़ेल दिया ॥ ३० ॥

आग अवनिगॆ यावुदे बेरॆ सन्तानविरलिल्ल. अदक्कागि स्नेहवश अवनु नन्नन्नु ऎत्तिकॊण्डु ‘ईकॆ नन्न मगळु’ ऎन्दु हेळि तन्न हृदयद ऎल्ल स्नेहवन्नु नन्न मेलॆ हरिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. aaropya = placing me; svayam = himself; aNkam = in his lap; snchaat = with affection; anapatyena = that childless king; Janaka; uktvaa = spoke; iti = thus; iyam = She; mama tanayaa = is my daughter; snehaH = and his fondness; nipaatitaH = got a place.

अनुवादः

“Placing me personally in his lap with affection, that childless king Janaka called one as his daughter, and was very fond of me since then.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रतिमामानुषी किल ।
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥३१ ॥

अन्तरिक्षे च वाग् उक्ता अप्रतिमा मानुषी किल । एवम् एतन् नर पते धर्मेण तनया तव ॥ २-११८-३१

‘इसी समय आकाशवाणी हुई, जो स्वरूपतःमानवी भाषामें कही गयी थी (अथवा मेरे विषयमें प्रकट हुई वह वाणी अमानुषी—दिव्य थी) । उसने कहा—‘नरेश्वर! तुम्हारा कथन ठीक है, यह कन्या धर्मतः तुम्हारी ही पुत्री है’ ॥

अदे समयदल्लि मानवी मातिनिन्द आकाशवाणि हीगॆ नुडियितु - (अथवा नन्न विषयदल्लि प्रकटवाद आ वाणियु अमानुषी-दिव्यवागित्तु) ऎलै नरेश्वरने! नीनु हेळिदुदु सरियागिदॆ. ई कन्यॆयु धर्मतः निन्न पुत्रिये आगिरुवळु.॥31॥

पदच्छेदः

31. kila = It is so said; vaak = A voice resembling that of a human being; antarikSe = in the air above me; uktaa = rang out; (saying); narapate = O; King!; evam etat = let it be so; amaanuSii = this divine being; apratimaa = without a match; tanayaa = is a daughter; tava = to you; dharmayaa = rightly.

अनुवादः

“It is said that voice resembling that of a human being in the air above me rang out, saying”: “O, King! Let it be so. This divine child without a match is a daughter to you, rightly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः ।
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ ३२ ॥

ततः प्रहृष्टो धर्म आत्मा पिता मे मिथिला अधिपः । अवाप्तो विपुलाम् ऋद्धिम् माम् अवाप्य नर अधिपः ॥ २-११८-३२

‘यह आकाशवाणी सुनकर मेरे धर्मात्मा पिता मिथिलानरेश बड़े प्रसन्न हुए । मुझे पाकर उन नरेशने मानो कोई बड़ी समृद्धि पा ली थी ॥ ३२ ॥

ई आकाशवाणि केळि नन्न धर्मात्मा पितनाद मिथिलेश राजनु बहळ आनन्दगॊण्डु, नन्नन्नु पडॆदु अवनिगॆ यावुदो दॊड्ड समृद्धिये सिक्किदन्तायितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = thereafter; me pitaa = my father; dharmaatmaa = the pious minded; maraadhipaH = the lord of men; mithilaadhipaH = and the king of Mithila kingdom; prahR^iSTaH = was rejoiced; maam avaapya = in my possession; avaaptaH = and acquired; vipulaam = extensive; R^iddhim = property.

अनुवादः

“Thereafter, my father the pious mind the lord of men and the king of Mithila kingdom was rejoiced in my possession and acquired extensive property.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणे ।
तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ ३३ ॥

दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणॆ ।
तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥

दत्त्वा च अस्मि इष्टवद् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्य कर्मणा । तया सम्भाविता च अस्मि स्निग्धया मातृ सौहृदात् ॥ २-११८-३३

‘उन्होंने पुण्यकर्मपरायणा बड़ी रानीको, जो उन्हें अधिक प्रिय थीं, मुझे दे दिया । उन स्नेहमयी महारानीने मातृसमुचित सौहार्दसे मेरा लालन-पालन किया ॥ ३३ ॥

अवनिगॆ हॆच्चु प्रियळाद राणी पुण्यकर्मपरायणळिगॆ नन्नन्नु ऒप्पिसिदनु. आ स्नेहमयी महाराणियु मातृसहज सौहार्ददिन्द नन्नन्नु लालिसि-पालिसिदळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. puNyakarmaNaa = by that king performing auspicious acts; asmi = I was; datta = given; iSTavat = into the care of; jyeSThaayai devajai = the chief Queen; asmi = I was; sambhaavitaa = nourished; maatR^i sauhR^idaat = with maternal affection; snighdayaa = and tenderness; tayaa = by her.

अनुवादः

“That king performing auspicious acts gave me into the care of the chief Queen. She nourished me fondly and with maternal affection.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।
चिन्तामभ्यगमद् दीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ ३४ ॥

पति सम्योग सुलभम् वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । चिन्ताम् अभ्यगमद् दीनो वित्त नाशाद् इव अधनः ॥ २-११८-३४

‘जब पिताने देखा कि मेरी अवस्था विवाहके योग्य हो गयी, तब इसके लिये वे बड़ी चिन्तामें पड़े । जैसे कमाये हुए धनका नाश हो जानेसे निर्धन मनुष्यको बड़ा दुःख होता है, उसी प्रकार वे मेरे विवाहकी चिन्तासे बहुत दुःखी हो गये ॥ ३४ ॥

नानु विवाह वयस्कळागिरुवुदन्नु नोडिदाग अवरिगॆ बहळ चिन्तॆ इट्टुकॊण्डितु. गळिसिद धनवु नाशवादाग निर्धन मनुष्यनिगॆ बहळ दुःखवागुवन्तॆ अवरु नन्न विवाहद चिन्तॆयल्लि मुळुगिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. dR^iSTvaa = seeing; rayaH = my age; pati samyoga sulabham = to be such when union with a husabnd can be easily had; me pitaa = my father; abhyagamat = fell a prey; chintaam = to anxiety; adhanaH iva = like an indegent man; diinaH = miserable; vittanaashaat = from the loss of all his possessions.

अनुवादः

“Seeing my age to be such, when union with a husband can be easily had, my father fell a prey to anxiety like an indigent man, feeling miserable by the loss of all his possessions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥३५ ॥

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
प्रघर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥

सदृशाच् च अपकृष्टाच् च लोके कन्या पिता जनात् । प्रधर्षणाम् अवाप्नोति शक्रेण अपि समो भुवि ॥ २-११८-३५

‘संसारमें कन्याके पिताको, वह भूतलपर इन्द्रके ही तुल्य क्यों न हो, वरपक्षके लोगोंसे, वे अपने समान या अपनेसे छोटी हैसियतके ही क्यों न हों, प्रायः अपमान उठाना पड़ता है ॥ ३५ ॥

जगत्तिनल्लि कन्यापितृवु इन्द्रनिगॆ समाननागिद्दरू, वरपक्षदवरु तनगॆ समानरागिद्दरू अथवा तनगिन्त बडवरागिद्दरू अवरिन्द अपमानितनागबेकागुत्तदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. kanyaapita samo.api = even though the father of an unmarried girl be like; shakreNa = Indra himself; bhuvi = on earth; avaapnoti = gets; pradharSaNaam = ill-treatment; loke = in the world; janaat = from the suitor’s men; sadR^ishaashcha = ( no matter whether) they are equal; apakR^iSTaashcha = or inferior to him.

अनुवादः

“Eventhough the father of an unmarried girl be like Indra himself on earth, suffers indignity in the world from the suitor’s men, no matter whether they are equal or inferior to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां धर्षणामदूरस्थां सन्दृश्यात्मनि पार्थिवः ।
चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा ॥ ३६ ॥

ताम् धर्षणाम् अदूरस्थाम् संदृश्य आत्मनि पार्थिवः । चिन्न्ता अर्णव गतः पारम् न आससाद अप्लवो यथ ॥ २-११८-३६

‘वह अपमान सहन करनेकी घड़ी अपने लिये बहुत समीप आ गयी है, यह देखकर राजा चिन्ताके समुद्रमें डूब गये । जैसे नौकारहित मनुष्य पार नहीं पहुँच पाता, उसी प्रकार मेरे पिता भी चिन्ताका पार नहीं पा रहे थे ॥

आ अपमान सहिसुव समय ननगॆ बहळ हत्तिर बन्दिदॆ. इदन्नु नोडि जनकनु, चिन्तासमुद्रदल्लि मुळुगिदनु, दोणियिल्लदॆ मनुष्यनु नदी दाटलारनु, अदरन्तॆ नन्न तन्दॆयु चिन्तॆयिन्द दाटलारदादरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. dR^iSTvaa = perceiving; taam dharSaNaam = that ill-treatment; aduurasthaam = to be not far-off; aatmani = for him; paarthivaH = the king Janaka; chintaarNava gataH = was plunged into an ocean of anxiety; naasasaada = and did not reach; paaram = its end; aplavoyathaa = any more than a man without a bark (would reach the end of a sea)

अनुवादः

“Perceiving that ill-treatment threatening him at no distant date, the king Janaka was plunged into an ocean of anxiety and did not reach its end any more than a man without a bark would reach the end of a sea.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन् ।
सदृशं चाभिरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ ३७ ॥

अयोनिजाम् हि माम् ज्नात्वा न अध्यगग्च्छत् स चिन्तयन् । सदृशम् च अनुरूपम् च मही पालः पतिम् मम ॥ २-११८-३७

‘मुझे अयोनिजा कन्या समझकर वे भूपाल मेरे लिये योग्य और परम सुन्दर पतिका विचार करने लगे; किंतु किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके ॥ ३७ ॥

नानु अयोनिजॆ कन्यॆयॆन्दु तिळिदु आ राजनु ननगागि योग्य, परमसुन्दर पतिय कुरितु विचारपररादरु; आदरू यावुदे निश्चयक्कॆ बरलागलिल्ल.॥37॥

पदच्छेदः

37. jJNaatvaa = knowing; maam = me; ayonijaam = to be the one not emerged from a mother’s womb; mahiipaalaH = the king; vichintayan = after a deep reflection; naadhyagachchhat = was unable to find; anuruupam cha = a suitable; sadR^isham = and worthy; patim = husband; mama = for me.

अनुवादः

“Knowing me to be the one not emerged from a mother’s womb, the king after a deep reflection, was unable to find a suitable and worthy husband for me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् ।
स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धर्मतः ॥ ३८ ॥

तस्य बुद्धिर् इयम् जाता चिन्तयानस्य सम्ततम् । स्वयम् वरम् तनूजायाः करिष्यामि इति धीमतः ॥ २-११८-३८

‘सदा मेरे विवाहकी चिन्तामें पड़े रहनेवाले उन महाराजके मनमें एक दिन यह विचार उत्पन्न हुआ कि मैं धर्मतः अपनी पुत्रीका स्वयंवर करूँगा ॥ ३८ ॥

सदा नन्न विवाहद चिन्तॆयल्लिद्द आ महाराजर मनस्सिनल्लि - नानु धर्मतः तन्न पुत्रिय स्वयंवर माडुवॆनु ऎम्ब विचार उण्टायितु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tasya = to him; dhiimataH = the wiseman; chintayaamasya = after reflecting (thus); santatam = constantly; jaataa = it has come; iyam buddiH = to his mind; iti = thus; kariSyaami = “I shall arrange; svayamvaram = for a process of self-choosing marriage; tanuujayaaH = for my daughter.”

अनुवादः

“After reflecting thus deeply, the thought came to him, ‘I shall inaugurate a Svayamvara, a process of self-choosing marriage, for my daughter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्यसायकौ ॥ ३९ ॥

महा यज्ने तदा तस्य वरुणेन महात्मना । दत्तम् धनुर् वरम् प्रीत्या तूणी च अक्षय्य सायकौ ॥ २-११८-३९

‘उन्हीं दिनों उनके एक महान् यज्ञमें प्रसन्न होकर महात्मा वरुणने उन्हें एक श्रेष्ठ दिव्य धनुष तथा अक्षय बाणोंसे भरे हुए दो तरकस दिये ॥ ३९ ॥

अदे समयदल्लि अवनु ऒन्दु महायज्ञदल्लि प्रसन्ननाद महात्मा वरुणनु ऒन्दु श्रेष्ठ धनुस्सु हागू ऎरडु अक्षय तुणीर तुम्बिद बत्तळिकॆगळन्नु कॊट्टनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tadaa = In ancient days; mahaayajJNe = on the occasion of a great sacrifice; mahaatmanaa = by the high-souled; varuNena = Varuna; the rain-god; tasya = to him; dattam = was given; dhanurvaram = an excellent bow; tuuNiicha = with two quivers; akSaya saayakau = that should never lack arrows; priityaa = with affection.

अनुवादः

“In ancient days, Janaka received with affection from Varuna the rain-god, an excellent bow with two quivers that should never lack arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ ४० ॥

असंचाल्यम् मनुष्यैः च यत्नेन अपि च गौरवात् । तन् न शक्ता नमयितुम् स्वप्नेषु अपि नर अधिपाः ॥ २-११८-४०

‘वह धनुष इतना भारी था कि मनुष्य पूरा प्रयत्न करनेपर भी उसे हिला भी नहीं पाते थे । भूमण्डलके नरेश स्वप्नमें भी उस धनुषको झुकानेमें असमर्थ थे ॥ ४० ॥

आ धनुस्सु मनुष्यनु पूर्ण प्रयत्निसिदरू अलुगाडिसलारदष्टु भारियागित्तु. भूमण्डलद राजरु स्वप्नदल्लियू आ धनुस्सन्नु बग्गिसि हॆदॆ एरिसलु असमर्थरागिद्दरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. gauravaat = because of heavy weight; tat = that bow; asamchaalyam = which could not be lifted; manuSyaiH = by men; yatnenaapi = even with effort; naraadhiparaH = and the kings; na shaktaaH = were unable; namayitum = to bend (it); svapneSvapi = even in their dreams.

अनुवादः

“That bow was so heavy in weight that no man could lift it up nor any of the kings were bale to bend it even in their dreams.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ ४१ ॥

तद् धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतम् सत्य वादिना । समवाये नर इन्द्राणाम् पूर्वम् आमन्त्र्य पार्थिवान् ॥ २-११८-४१

‘उस धनुषको पाकर मेरे सत्यवादी पिताने पहले भूमण्डलके राजाओंको आमन्त्रित करके उन नरेशोंके समूहमें यह बात कही— ॥ ४१ ॥

आ धनुस्सन्नु पडॆदु नन्न सत्यवादी तन्दॆयु मॊदलिगॆ भूमण्डलद ऎल्ल राजरन्नु आमन्त्रिसि आ अरसर समूहदल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. me pitraa = by my father; satyavaadinaa = who speaks truth; aamantrya = having called paarthivaan = the princes; puurvam = first; vyaahR^itam = informed; samavaaye = in their meeting; tat dhanuH = about that bow; praapya = to be lifted.

अनुवादः

“My truthful father called all the princes first and informed them in a meeting about the bow to be lifted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः ।
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ ४२ ॥

इदम् च धनुर् उद्यम्य सज्यम् यः कुरुते नरः । तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ २-११८-४२

‘जो मनुष्य इस धनुषको उठाकर इसपर प्रत्यञ्चा चढ़ा देगा, मेरी पुत्री सीता उसीकी पत्नी होगी; इसमें संशय नहीं है ॥ ४२ ॥

ई धनुस्सन्नु ऎत्ति बग्गिसि इदक्कॆ नेणन्नु बिगियु ववनु नन्न पुत्री सीतॆय पतियागुवनु, इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥42॥

पदच्छेदः

42. yaH narah = whichever man; udyamya = lifts; idam dhanuH = this bow; kurute sajyamcha = and strings it; tasya = to him; me duhitaa = my daughter; bhaviSyati = will become; bhaaryaa = a consort (to him); na = there is no; samshayaH = doubt.

अनुवादः

“Whoever is able to lift up and string this bow, I will bestow my daughter in marriage on him. There is no doubt about it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद् गिरिसन्निभम् ।
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ ४३ ॥

तच् च दृष्ट्वा धनुः श्रेष्ठम् गौरवाद् गिरि सम्निभम् । अभिवाद्य नृपा जग्मुर् अशक्ताः तस्य तोलने ॥ २-११८-४३

‘अपने भारीपनके कारण पहाड़-जैसे प्रतीत होनेवाले उस श्रेष्ठ धनुषको देखकर वहाँ आये हुए राजा जब उसे उठानेमें समर्थ न हो सके, तब उसे प्रणाम करके चले गये ॥

बॆट्टदन्तॆ भारवाद आ श्रेष्ठ धनुस्सन्नु नोडि अल्लिगॆ बन्दिरुव राजरॆल्लरू अदन्नु ऎत्तलु असमर्थरादाग, अदक्कॆ नमस्करिसि हॊरटु होदरु.॥43॥

पदच्छेदः

43. dR^iSTvaa = seeing; tat dhanuH shreSTham- that excellent bow; girisannibham = resembling a mountain; gauravaato = from the point of view of its heavy weight; asaktaaH = and bieng unable; tolane = to life; tasya = it; nR^ipaaH = the princes; abhivaadhya = offered salutation to it; jagmuH = and went away.

अनुवादः

“Seeing that excellent bow, resembling a mountain in weight, and being unable to lift it up, the princes offered salutation to it and went away.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः ।
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ ४४ ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः ।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ ४५ ॥

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो अयम् महा द्युतिः । विश्वामित्रेण सहितो यज्नम् द्रष्टुम् समागतः ॥ २-११८-४४ लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्य पराक्रमः । विश्वामित्रः तु धर्म आत्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ २-११८-४५ प्रोवाच पितरम् तत्र राघवो राम लक्ष्मणौ ।

‘तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् ये महातेजस्वी रघुकुल-नन्दन सत्यपराक्रमी श्रीराम अपने भाई लक्ष्मणको साथ ले विश्वामित्रजीके साथ मेरे पिताका यज्ञ देखनेके लिये मिथिलामें पधारे । उस समय मेरे पिताने धर्मात्मा विश्वामित्र मुनिका बड़ा आदर-सत्कार किया ॥ ४४-४५ ॥

अनन्तर बहळ दिवसगळ तरुवाय ई महातेजस्वी रघुकुलनन्दन सत्यपराक्रमि श्रीरामनन्नु अवन सहोदर लक्ष्मणनॊन्दिगॆ विश्वामित्ररु नन्न तन्दॆयवर यज्ञवन्नु नोडलु मिथिलॆगॆ करॆदुकॊण्डु बन्दरु. आग नन्न तन्दॆयवरु धर्मात्मा मुनियन्नु आदरिसि सत्करिसिदरु.॥44-45॥

पदच्छेदः

44. sudiirghasya kaalasya = after a very long time; ayam raamaH = this Rama; raaghavaH = born in Raghu dynasty; mahaa dyutiH = with a great splendour; satya paraakramaH = possessing a true valour; lakSmaNena saha = along with Lakshmana; bhraatraa = his brother; vishvaamitreNa sahitaH = together with Visvamitra the sage; samaagataH- came; draSTum = to behold; yajNam = a sacrifice.

अनुवादः

“After a very long time, this Rama born in Raghu dynasty with a great splendour possessing a true valour, along with his brother Lakshmana together with a sage Visvamitra, came to witness a sacrifice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

45. dharmaatmaa = the pious souled; vishvaamitrastu = Visvamitra; supuujitaH = having been worshipped well; mama pitraa = by my father;bhraatarau = about the two brothers; raama lakSmaNau = Rama and Lakshmana; tatra = there.

अनुवादः

“The pious-souled Visvamitra, having been received well by my father said to my father, (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रोवाच पितरं तत्र राघवौ रामलक्ष्मणौ ।
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम् ॥ ४६ ॥

सुतौ दशरथस्य इमौ धनुर् दर्शन कान्क्षिणौ ॥ २-११८-४६ धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम् ।

‘तब वहाँ विश्वामित्रजी मेरे पितासे बोले—‘राजन्! ये दोनों रघुकुलभूषण श्रीराम और लक्ष्मण महाराज दशरथके पुत्र हैं और आपके उस दिव्य धनुषका दर्शन करना चाहते हैं । आप अपना वह देवप्रदत्त धनुष राजकुमार श्रीरामको दिखाइये’ ॥ ४६ ॥

आग विश्वामित्ररु नन्न तन्दॆयवरल्लि हेळिदरु - राजने! ई रघुकुलभूषण राम-लक्ष्मणरिब्बरू दशरथन पुत्ररागिरुवरु हागू निन्न आ दिव्यधनुस्सन्नु दर्शिसलु बयसुत्तिरुवरु. निमगॆ देवतॆगळु कॊट्ट आ धनुस्सन्नु श्रीरामनिगॆ तोरिसिरि.॥46॥

पदच्छेदः

46. imau = these two boys; sutau = the sons; dasharathasya = of Dasaratha; dhanurdarshana kaaN^kSiNau = wish to see that bow; darshaya = show; dhanuH = the bow; daivikam = coming from gods; raamaaya = to Rama; raajaputraaya = the prince.

अनुवादः

“These two boys, the sons of Dasaratha wish to see that bow. Show that bow, coming from gods, to Rama the prince.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद् धनुः समुपानयत् ।
तद् धनुर्दर्शयामास राजपुत्राय दैविकम् ॥ ४७ ॥

‘विप्रवर विश्वामित्रके ऐसा कहनेपर पिताजीने उस दिव्य धनुषको मँगवाया और राजकुमार श्रीरामको उसे दिखाया ॥ ४७ ॥

विप्रवर विश्वामित्ररु हीगॆ हेळिदाग तन्दॆयवरु आ दिव्य धनुस्सन्नु तरिसि, राजकुमार श्रीरामनिगॆ तोरिसिदरु.॥47॥

निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य महाबलः ।
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ ४८ ॥

‘महाबली और परम पराक्रमी श्रीरामने पलक मारते-मारते उस धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी और उसे तुरंत कानतक खींचा ॥ ४८ ॥

महाबली, परमपराक्रमि श्रीरामनु कण्णुरॆप्पॆ मुच्चि तॆरॆयुवष्टरल्लि,आ धनुस्सिगॆ नाणन्नु एरिसि, अदन्नु ऎत्ति कर्णान्तवागि सॆळॆदनु.॥48॥

पदच्छेदः

47; 48. iti = thus; uktaH = spoken; tena viprena = by that Brahmana; tatodhanuH upaanayat = (Janaka) caused that bow to be brought there; mahaabalaH = the mighty; viiryavaan = and the valiant Rama; aanamya = bent; tat = that bow; nimeSaantara meatreNa = merely within an instant; jhaTiti = and soon; samaaropya = stringed the bow; jyaam = with the bows-cord; puurayaamaasa = ad drew the bow to the full.

अनुवादः

“Hearing the words of Vivamitra, Janaka caused the bow to be brought there. The mighty and the valiant Rama bent that bow merely within an instant and immediately stringed the bow with the bow-cord and drew the bow to the full.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेनापूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः ।
तस्य शब्दोऽभवद् भीमः पतितस्याशनेर्यथा ॥ ४९ ॥

तेन पूरयता वेगान् मध्ये भग्नम् द्विधा धनुः । तस्य शब्दो अभवद् भीमः पतितस्य अशनेर् इव ॥ २-११८-४९

‘उनके वेगपूर्वक खींचते समय वह धनुष बीचसे ही टूट गया और उसके दो टुकड़े हो गये । उसके टूटते समय ऐसा भयंकर शब्द हुआ मानो वहाँ वज्र टूट पड़ा हो ॥ ४९ ॥

अवरु वेगवागि सॆळॆयुवाग आ धनुस्सु नडुविनल्लि मुरिदु ऎरडु तुण्डायितु. अदु तुण्डागुवाग सिडिलु बडिदन्तॆ भयङ्कर शब्दवायितु.॥49॥

पदच्छेदः

49. tena = by that Rama; puurayataa = who was drawing the bow to the full; dhanuH = the bow; bhagnam = was broken; dvidhaaH = into two; madhye = in the middle vegaat = due to that jerk; tasya = its; bhiimaH = terrific; shabdaH = sound; abhavat = was; patitasya ashaneriva = like that of a falling thunder-bolt.

अनुवादः

“While Rama was drawing the bow to the full, the bow was broken into two in the middle due to the resultant jerk. The terrific sound then created was like that of a falling thunderbolt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना ।
उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ ५० ॥

ततो अहम् तत्र रामाय पित्रा सत्य अभिसंधिना । उद्यता दातुम् उद्यम्य जल भाजनम् उत्तमम् ॥ २-११८-५०

‘तब मेरे सत्यप्रतिज्ञ पिताने जलका उत्तम पात्र लेकर श्रीरामके हाथमें मुझे दे देनेका उद्योग किया ॥ ५० ॥

आग सत्यप्रतिज्ञराद नम्म तन्दॆयवरु उत्तम जलपात्रॆयन्नॆत्तिकॊण्डु श्रीरामर कैयल्लि नन्नन्नु दानमाडलु उद्युक्तरादरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. tataH = then; tatra = and there; pitraa = by my father; satyaabhisandhinaa = who was true to his promise; nishchitaa = it was decided; daatum = to give; aham = me; raamaaya = to Rama; udyamya = offering him; jalabhaajanam = of jar of pure water.

अनुवादः

“Then and there, my father true to his promise decided to bestow me on Rama, offering him a jar of pure water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः ।
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ ५१ ॥

दीयमानाम् न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः । अविज्नाय पितुः चन्दम् अयोध्या अधिपतेः प्रभोः ॥ २-११८-५१

‘उस समय अपने पिता अयोध्यानरेश महाराज दशरथके अभिप्रायको जाने बिना श्रीरामने राजा जनकके देनेपर भी मुझे नहीं ग्रहण किया ॥ ५१ ॥

आग तन्न तन्दॆ अयोध्याधिपति दशरथन अभिप्रायवन्नु तिळियदॆ श्रीरामरु जनकराजनु कॊट्टरू नन्नन्नु स्वीकरिसलिल्ल.॥51॥

पदच्छेदः

51. tadaa = then; raaghavaH = Rama; na tu pratijagraaha = did not consent to accept; diiyamaanaam = me who was being offered to him; avijJNaaya = withut knowing; chhandam = the opinion; pituH = of his father; prabhoH = the Lord; ayodhyaadhipateH = and the king of Ayodhya.

अनुवादः

“But Rama did not consent to accept my hand till the will of his father, the Lord and the king of Ayodhya had been made known to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
मम पित्रा त्वहं दत्तां रामाय विदितात्मने ॥ ५२ ॥

ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥

ततः श्वशुरम् आमन्त्र्य वृद्धम् दशरथम् नृपम् । मम पित्रा अहम् दत्ता रामाय विदित आत्मने ॥ २-११८-५२

‘तदनन्तर मेरे बूढ़े श्वशुर राजा दशरथकी अनुमति लेकर पिताजीने आत्मज्ञानी श्रीरामको मेरा दान कर दिया ॥ ५२ ॥

अनन्तर वृद्धराद नन्न मावनवर अनुमति पडॆदु नन्न तन्दॆयवरु आत्मज्ञानी श्रीरामनिगॆ नन्नन्नु दानमाडिदरु.॥52॥

पदच्छेदः

52. tataH = thereupon; mama pitraa = by my father; shvashuram = my father -in-law; vR^iddham = and the aged; dasharatham nR^ipam = king Dasaratha; aamantrya = was invited; aham = I; dattaa = was given; raamaaya = to Rama; viditaatmane = the knower of the self.

अनुवादः

Thereupon, my father-in-law and the aged Dasaratha was invited to Mithila by my father and with his approval, I was bestowed on Rama, the knower of the self.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला शुभदर्शना ।
भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ ५३ ॥

मम चैव अनुजा साध्वी ऊर्मिला प्रिय दर्शना । भार्य अर्थे लक्ष्मणस्य अपि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ २-११८-५३

‘तत्पश्चात् पिताजीने स्वयं ही मेरी छोटी बहिन सती साध्वी परम सुन्दरी ऊर्मिलाको लक्ष्मणकी पत्नीरूपसे उनके हाथमें दे दिया ॥ ५३ ॥

बळिक तन्दॆयवरु स्वतः नन्न तङ्गियाद सती साध्वी परमसुन्दरी ऊर्मिळॆयन्नु लक्ष्मणनिगॆ पत्नि रूपदल्लि अवन कैगॆ ऒप्पिसिदरु.॥53॥

पदच्छेदः

53. dattaa = was given; mama pitraa = by my father; svayam = personally; mama = my; anujaa = younger sister; uurmilaa = Urmila; saadhvii = the virtuous lady; priyadarshanaa = of lovely looks; bhaaryaarthe = as a consort; lakSmaNasyaapi = to Lakshmana.

अनुवादः

“My younger sister Urmila, the virtuous lady of lovely looks was given as a consort to Lakshmana by my father himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं दत्तास्मि रामाय तथा तस्मिन् स्वयंवरे ।
अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ ५४ ॥

एवम् दत्ता अस्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयम् वरे । अनुरक्ता च धर्मेण पतिम् वीर्यवताम् वरम् ॥ २-११८-५४

‘इस प्रकार उस स्वयंवरमें पिताजीने श्रीरामके हाथमें मुझको सौंपा था । मैं धर्मके अनुसार अपने पति बलवानोंमें श्रेष्ठ श्रीराममें सदा अनुरक्त रहती हूँ’ ॥ ५४ ॥

हीगॆ आ स्वयंवरदल्लि तन्दॆयवरु श्रीरामर कैगॆ नन्नन्नु ऒप्पिसिदरु. बलवन्तरल्लि श्रेष्ठराद नन्न पति श्रीरामरल्लि सदा धर्मानुसार अनुरक्तळागि इरुवॆनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. tadaa = then; asmi = I was; dattaa = given; evam = thus; raamaaya = to Rama; tasmin svayamvare = in that; svayamvara; a process of self-choosing marriage; asmi = I became; anuraktaa = devoted; dhameNa = by my good works; patim = to my husband; param = who is excellent; viiryavataam = among men of strength.

अनुवादः

“I was given thus to Rama in that Svayamvara, a process of self-choosing marriage. I became devoted, by my good works, to my husband who is excellent among men of strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हदिनॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥118॥