११७ अत्र्याश्रमगमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama, after due reflection, decides to leave Chitrakuta mountain because of many handicaps. Setting out his journey from Chitrakuta mountain, he reaches the hermitage of Sage Atri and offers his salutation to him. Introducing his wife Anansuya as a great female ascetic to Rama, Atri urges Rama to send his concert Seetha to Anasuya. Anasuya receives Seetha, who greeted her and gives her instructions on the role and responsibilities of a devoted wife.

स्रोतः: valmikiramayan.net

117. श्रीराम आदिका अत्रिमुनिके आश्रमपर जाकर उनके द्वारा सत्कृत होना तथा अनसूयाद्वारा सीताका सत्कार

राघवस्त्वपयातेषु सर्वेष्वनुविचिन्तयन् ।
न तत्रारोचयद् वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ॥ १ ॥

राघवस्त्वप्रयातेषुसर्वेष्वनु विचिन्तयन् ।
न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ॥

राघवः तु अपयातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्र अरोचयद् वासम् कारणैर् बहुभिः तदा ॥ २-११७-१

उन सब ऋषियोंके चले जानेपर श्रीरामचन्द्रजीने जब बारंबार विचार किया, तब उन्हें बहुत-से ऐसे कारण ज्ञात हुए, जिनसे उन्होंने स्वयं भी वहाँ रहना उचित न समझा ॥ १ ॥

आ ऎल्ल ऋषिगळु हॊरटुहोद मेलॆ श्रीरामनु पदे-पदे विचारमाडिदाग अवनिगॆ इल्लि इरुवुदु उचितवल्ल ऎम्ब अनेक कारणगळु तोरिदवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = thereafter; tapasviSu = (When) the sages; yaateSu = departed; raaghavastu = Rama; tadaa = then; vichintayan = reflecting again and again; naarochayat = found no pleasure; vaasam = to remain; tatra = in that place; bahubhiH = for many; kaaraNariH = reasons.

अनुवादः

Thereafter, when the sages departed, Rama, reflecting again and again, found no pleasure to remain in that place for many reasons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः ।
सा च मे स्मृतिरन्वेति तान् नित्यमनुशोचतः ॥ २ ॥

इह मे भरतो दृष्टो मातरः च सनागराः । सा च मे स्मृतिर् अन्वेति तान् नित्यम् अनुशोचतः ॥ २-११७-२

उन्होंने मन-ही-मन सोचा, ‘इस आश्रममें मैं भरतसे, माताओंसे तथा पुरवासी मनुष्योंसे मिल चुका हूँ । वह स्मृति मुझे बराबर बनी रहती है और मैं प्रतिदिन उन सब लोगोंका चिन्तन करके शोकमग्न हो जाता हूँ ॥

ई आश्रमदल्ले नानु भरतनिगॆ, तायन्दिरिगॆ, पुरवासिगळिगॆ भॆट्टियागिरुवॆनु. आ नॆनपु पदे - पदे ननगॆ बरुत्ता इरुत्तदॆ. नानु प्रतिदिन अवरन्नु चिन्तिसुत्ता शोकमग्ननागुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. iha = It is here; bharataH = (that) Bharata; maatarashcha = my mother; sanaagaraaH = along with the inhabitants of the city; dR^iSTaH = visited; me = me; saa smR^itiH cha = that memory; anveti = haunts; me = me; anushochataH = who lament; taan = for them; nityam = daily.

अनुवादः

“It is here that Bharata, my mother along with the inhabitants of the city visited me. That memory haunts me, who lament for them daily.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः ।
हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥ ३ ॥

स्कन्ध आवार निवेशेन तेन तस्य महात्मनः । हय हस्ति करीषैः च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥ २-११७-३

‘महात्मा भरतकी सेनाका पड़ाव पड़नेके कारण हाथी और घोड़ोंकी लीदोंसे यहाँकी भूमि अधिक अपवित्र कर दी गयी है ॥ ३ ॥

महात्मा भरतन सैन्यवु इल्ले तङ्गिद्दरिन्द आनॆ-कुदुरॆगळ लद्दियिन्द इल्लिन भूमियु हॆच्चु अपवित्रवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. haya hastikariiSaishcha = the dry dung of horses and elephants; tasya mahaatmanaH = of that high-souled Bharata’s; skandaavaaraniveshena = encamped army; kR^itaH = caused; bhR^isham = much; upamardaH = spoliation.

अनुवादः

“The dry dung of horses and elephants of that high souled Bharata’s encamped army caused much spoliation (around here).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः ।
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः ॥ ४ ॥

तस्माद् अन्यत्र गग्च्छाम इति संचिन्त्य राघवः । प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सम्गतः ॥ २-११७-४

‘अतः हमलोग भी अन्यत्र चले जायँ’ ऐसा सोचकर श्रीरघुनाथजी सीता और लक्ष्मणके साथ वहाँसे चल दिये ॥

आद्दरिन्द नावु बेरॆडॆगॆ होगबेकु ऎन्दु योचिसि श्री रघुनाथनु सीतॆ मत्तु लक्ष्मणरॊन्दिगॆ अल्लिन्द हॊरटुबिट्टनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. gachchhaamaH = “We shall move”; tasmaat = therefore; anyatra = else where"; iti = thus; samchintya = pondering; saH raaghavaH = that Rama; sangataH = along with; vaidihyaaH = Seetha; lakSmaNena = and Lakshmana; pratiSThata = left (that place)

अनुवादः

“We shall, therefore, move elsewhere”, pondering thus, Rama along with Seetha and Lakshmana left that place.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः ।
तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥ ५ ॥

सो अत्रेर् आश्रमम् आसाद्य तम् ववन्दे महा यशाः । तम् च अपि भगवान् अत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥ २-११७-५

वहाँसे अत्रिके आश्रमपर पहुँचकर महायशस्वी श्रीरामने उन्हें प्रणाम किया तथा भगवान् अत्रिने भी उन्हें अपने पुत्रकी भाँति स्नेहपूर्वक अपनाया ॥ ५ ॥

अल्लिन्द अत्रिय आश्रमक्कॆ तलुपि महायशस्वी श्रीरामनु अवरिगॆ वन्दिसिदनु हागू पूज्यराद अत्रिगळू कूड अवनन्नु मगनन्तॆ स्नेहपूर्वक आलिङ्गिसि नॆत्तियन्नु आघ्राणिसिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. aasaadya = reaching; aashramam = the hermitage; atreH = of Atri; a sage; saH raamaH = that Rama; mahaayashaaH = the highly celebrated; vavande = offered bhagavaan = the venerable; atriH api = Atri also; pratyapadyata = received; tam = his; putravat = as his own son.

अनुवादः

On the way, after reaching the hermitage of a sage called Atri, the highly celebrated Rama offered salutation to that sage. The venerable sage, Atri too received him as his own son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् ।
सौमित्रिं च महाभागं सीतां च समसान्त्वयत् ॥ ६ ॥

स्वयम् आतिथ्यम् आदिश्य सर्वम् अस्य सुसत्कृतम् । सौमित्रिम् च महा भागाम् सीताम् च समसान्त्वयत् ॥ २-११७-६

उन्होंने स्वयं ही श्रीरामका सम्पूर्ण आतिथ्य-सत्कार करके महाभाग लक्ष्मण और सीताको भी सत्कारपूर्वक संतुष्ट किया ॥ ६ ॥

अवरु स्वतः श्रीरामनिगॆ आतिथ्य - सत्कार माडि, महाभाग लक्ष्मण मत्तु सीतॆ इवरन्नू सत्कारपूर्वक सन्तुष्टगॊळिसिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. aadishya = offering; svayam = personally; sarvam = abundant; aatithyam = hospitality; susatkR^itam = with full honours; asya = to Rama; samasaantvayat = (he) rendered equal honour; saumitramcha = to Lakshmana; mahaabhaagaam = and the highly blessed; siitaamcha = Seetha too.

अनुवादः

Offering personally, abundant hospitality with full honours to Rama, the sage Atri rendered equal honour to Lakshmana and the highly blessed Seetha too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पत्नीं च तामनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् ।
सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ ७ ॥
अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः ॥ ८ ॥

पत्नीं च तमनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् ।
सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः ॥

पत्नीम् च तम् अनुप्राप्ताम् वृद्धाम् आमन्त्र्य सत्कृताम् । सान्त्वयाम् आस धर्मज्नः सर्व भूत हिते रतः ॥ २-११७-७ अनसूयाम् महा भागाम् तापसीम् धर्म चारिणीम् । प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीम् अब्रवीद् ऋषि सत्तमः ॥ २-११७-८ रामाय च आचचक्षे ताम् तापसीम् धर्म चारिणीम् ।

सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले धर्मज्ञ मुनिश्रेष्ठ अत्रिने अपने समीप आयी हुई सबके द्वारा सम्मानित तापसी एवं धर्मपरायणा बूढ़ी पत्नी महाभागा अनसूयाको सम्बोधित करके सान्त्वनापूर्ण वचनोंद्वारा संतुष्ट किया और कहा—‘देवि! विदेहराजनन्दिनी सीताको सत्कारपूर्वक हृदयसे लगाओ’ ॥ ७-८ ॥

समस्त प्राणिगळ हितदल्लि तत्परराद धर्मज्ञ मुनिश्रेष्ठ अत्रिमहर्षिगळु, ऎल्लरिन्द सम्मानितळाद तपस्विनी हागू धर्मपरायणा वृद्धळाद तन्न पत्नियाद अनसूयादेवियन्नु सम्बोधिसि सान्त्वनद मातुगळिन्द सन्तुष्टगॊळिसि हेळिदरु - देवि! विदेहराजनन्दिनी सीतॆयन्नु करॆदुकॊण्डु होगि सत्कारपूर्वक आदरिसु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. dharmajJNaH = (Atri) who knew righteousness; ratiH = and who was interested; sarva bhuuta hite = in the welfare of all beings; aamantrya = called vR^iddhaam = patriimcha = his aged wife; (Anasuya) samanupraaptaam = who had just come there; satkR^itaam = she; who was revered by all; saantvayaamaasca = and addressed gently to her.

अनुवादः

Atri, who knew righteousness and who was interested in the welfare of all beings, called his aged wife Anasuya who had just come there, she who was revered by all and addressed gently to her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. R^iSisattamaH = Atri; the excellent sage; abraviit = spoke; anasuuyaam = to Anasuya; mahaabhaayaam = the fortunate one; taapasiim = rich in asceticism; dharma chaariNiim = and who lived a pious life; (saying); pratigR^ihNiiSva = you welcome; vaidehiim = Videha’s daughter! aachachakSecha = and related the story; dharmachaariNiim = of that virtuous; taam taapasiim = female ascetic; raamaaya = to Rama (as follows)

अनुवादः

Atri excellent sage spoke to the illustrious Anasuya, rich in asceticism and who lived a pious life, saying “You welcome Videha’s daughter!” and thereafter introduced that virtuous female ascetic to Rama (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥ ९ ॥
यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता ।
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता ॥ १० ॥
दश वर्षसहस्राणि यया तप्तं महत् तपः ।
अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः ॥ ११ ॥

तत्पश्चात् उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीको धर्मपरायणा तपस्विनी अनसूयाका परिचय देते हुए कहा—‘एक समय दसवर्षोंतक वृष्टि नहीं हुई, उस समय जब सारा जगत् निरन्तर दग्ध होने लगा, तब जिन्होंने उग्र तपस्यासे युक्त तथा कठोर नियमोंसे अलंकृत होकर अपने तपके प्रभावसे यहाँ फल-मूल उत्पन्न किये और मन्दाकिनीकी पवित्र धारा बहायी तथा तात! जिन्होंने दस हजार वर्षोंतक बड़ी भारी तपस्या करके अपने उत्तम व्रतोंके प्रभावसे ऋषियोंके समस्त विघ्नोंका निवारण किया था, वे ही यह अनसूया देवी हैं ॥

अनन्तर अवरु श्रीरामचन्द्रनिगॆ धर्मपारायण तपस्विनी अनसूयॆय परिचयाडिसुत्ता हेळिदरु - हिन्दॊम्मॆ हत्तु वर्षगळ काल मळॆये आगलिल्ल, आग इडी जगत्तु निरन्तर सुडतॊडगिदाग, ईकॆयु उग्रतपस्सु माडुत्ता, कठोर नियमगळिन्द अलङ्कृतळागि, तन्न तपस्सिन प्रभावदिन्द इल्लि फल-मूलगळन्नु उत्पन्नगॊळिसि, मन्दाकिनिय पवित्र प्रवाहवन्नु हरिसिदळु. अय्या! इवळु हत्तु साविर वर्ष भारी तपस्सु माडि, तन्न उत्तम व्रतगळ प्रभावदिन्द ऋषिगळन्नु ऎल्ल विघ्नगळिन्द कापाडिद अनसूयादेवि इवळे आगिरुवळु.॥9-11॥

काचित् ऋषिपत्नी अनसूया-सखी “दशाहाभ्यन्तरे प्रातर् विधवा भवे"ति माण्डव्य-ऋषिणा शप्ता
ततः “प्रातर् एव मा भूद्” इति तत्-सख्या प्रतिशापे उक्ते
प्रातःकालम् अनुपलभ्य व्याकुलैः देवैः प्रार्थितया ऽनसूयया
दश-रात्रावधिकालमेकरात्रित्वेन प्रकल्प्य
स्व-सख्या वैधव्यं परिहृत्य
देवकार्यं चकारेति ।

शापे दशाहावधिर् उक्तः, दशाहोरात्रावधिर् विवक्षितः, अहोरात्रत्वं च निस्-संशयं मतम्।
अहोरात्रत्वस्य तस्यावधेः परिहाणेन
सो ऽवधिः शाप-प्रसक्त्यै विकलः कृतः।

देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया ।
दशरात्रं कृता रात्रिः सेयं मातेव तेऽनघ ॥ १२ ॥

‘निष्पाप श्रीराम! इन्होंने देवताओंके कार्यके लिये अत्यन्त उतावली होकर दस रातके बराबर एक ही रात बनायी थी; वे ही ये अनसूया देवी तुम्हारे लिये माताकी भाँति पूजनीया हैं ॥ १२ ॥

निष्पाप श्रीरामने! इवळु देवतॆगळ कार्यक्कागि अत्यन्त उत्साहितळागि हत्तु रात्रिगळिगॆ समवागि ऒन्दु रात्रॆयन्नु माडिद्दळु. अदे ई अनसूयादेवियु निनगॆ तायियन्तॆ पूजनीयवागिद्दाळॆ.॥12॥

पदच्छेदः

9; 10; 11; 12. anagha = O; Irreproachable!; loke = (when) the earth; dagdhe = was burnt up; anaavR^iSTyaa = by drought; niramtaram = without break; dashavarSaaNi = over a period of ten years; yayera = this virtuous woman; sR^iSTe = produced; muula phale = fruit and roots; jaahnaviicha = caused the River Jahnavi; pravartitaa = to flow here; yuktaa = undergoing; ugreNa = a right; tapasaa = mortification; alaNkR^itaa = enriched; niya maishchaapi = by pious observances; yayaa = by whom; mahat = the most severe; tapaH = asceticism; taptam = was practised; dashavarSa sahasraaNi = for ten thousand years; pratyuuhaaH = and obstacles; nivartitaaH = were done away with; yayaa = and by whom; deva kaaryanimittam = for the reason of a divine command; santvaramaaNayaa = in a great hurry; desharaatram = ten nightes; kR^itaa = were reduced; raatriH = to one night;* saa = she; iyam anasuuyaa = this Anasuya; vrataiH snaataa = the one who has bathed after completion of the voes; maateva = is like a mother; te = to you.

अनुवादः

“O, Irreproachable Rama! When the earth was burnt up by drought without break for ten years, this virtuous woman produced fruit and roots, caused the River Jahnavi to flow here, undergoing a rigid mortification enriched by pious observances, by whom the most severe asceticism was practised for ten thousand years and obstacles were done away with and by whom for the reason of a divine command, in a great hurry ten nights were reduced to one night.* This Anasuya, who has bathed after completion of the voes, is like a mother to you.”

टिप्पनी

*We read in Puranas how sage Mandavya once pronounced a curse against a hermitess, Sandili by name, who was a friend of Anasuya that she would be widowed one morning within the next ten days. The hermitess in her turn pronounced a counter-curse saying that there would be no dawn any more. Alarmed at this, gods approached Anasuya, who by virtue of her asceticism converted the period of ten nights into one and in this way averted the death of the hermittess, husband and accomplished the purpose of gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां तपस्विनीम् ।
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा ॥ १३ ॥

ताम् इमाम् सर्व भूतानाम् नमः कार्याम् यशस्विनीम् । अभिगग्च्छतु वैदेही वृद्धाम् अक्रोधनाम् सदा ॥ २-११७-१३

‘ये सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये वन्दनीया तपस्विनी हैं । क्रोध तो इन्हें कभी छू भी नहीं सका है । विदेहनन्दिनी सीता इन वृद्धा अनसूया देवीके पास जायँ’ ॥ १३ ॥

ईकॆयु समस्त प्राणिगळिगॆ वन्दनीय तपस्विनियागिद्दाळॆ. क्रोधवादरो इवळन्नु ऎन्दू स्पर्शिसले इल्ल. विदेहनन्दिनी सीतॆयु ई वृद्धळाद अनसूयॆय बळिगॆ होगलि.॥13॥

पदच्छेदः

13. vaidehii = (Let) Seetha; abhigachchhatu = find refuge; taam = with such; imaam = this ascetic; namaskaaryaam = who is revered; sarva bhuutaanaam = by all the beings; yashasviniim = famous as she is vR^iddhaam = (and though) old; sadaa = is ever; akrodhanaam = free from anger.

अनुवादः

“Let Seetha find refuge with that ascetic, who is revered by all the beings, famous as she is and though old is ever free from anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः ।
सीतामालोक्य धर्मज्ञामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥

एवम् ब्रुवाणम् तम् ऋषिम् तथा इत्य् उक्त्वा स राघवः । सीताम् उवाच धर्मज्नाम् इदम् वचनम् उत्तमम् ॥ २-११७-१४

ऐसी बात कहते हुए अत्रि मुनिसे ‘बहुत अच्छा’ कहकर श्रीरामचन्द्रजीने धर्मज्ञा सीताकी ओर देखकर यह बात कही— ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव अत्रि मुनिगळल्लि ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि श्रीरामचन्द्रनु धर्मज्ञॆ सीतॆय कडॆगॆ नोडि हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH raaghavaH = that Rama; uktvaa = saying; tatheti = “Be it so”; tam R^iSim = to that sage; evam = thus; bruvaaNam = spoken; uvaacha = and spoke; dharmajJNaam = to the virtuous; siitaam = Seetha; idam = these; uttamam = excellent; vachanam = words.

अनुवादः

Saying “Be it so” to the aforesaid sage, who was speaking thus, Rama spoke to the virtuous Seetha, the following excellent words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् ।
श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ॥ १५ ॥

राज पुत्रि श्रुतम् तु एतन् मुनेर् अस्य समीरितम् । श्रेयो अर्थम् आत्मनः शीघ्रम् अभिगग्च्छ तपस्विनीम् ॥ २-११७-१५

‘राजकुमारी! महर्षि अत्रिके वचन तो तुमने सुन ही लिये; अब अपने कल्याणके लिये तुम शीघ्र ही इन तपस्विनी देवीके पास जाओ ॥ १५ ॥

राजकुमारि! महर्षि अत्रिय मातन्नु नीनु केळिये इरुवॆ. ईग तन्न कल्याणक्कागि नीनु शीघ्रवागि ई तपस्विनी देविय बळिगॆ होगु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raaja putri = O; princess!; shrutam = you have heard; idam samiiritam = these words; asya muneH = of this sage; aatmanaH = for your own; shreyaH artham = good; shiighram = quickly; abhigachchha = approach; tapasviniim = the saintly Anasuya.

अनुवादः

“O, princess! You have heard what the sage has said. For your own good, approach the saintly Anasuya without delay.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता ।
तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम् ॥ १६ ॥

सीता तु एतद् वचः श्रुत्वा राघवस्य हित एषिणी । ताम् अत्रि पत्नीम् धर्मज्नाम् अभिचक्राम मैथिली ॥ २-११७-१६

‘जो अपने सत्कर्मोंसे संसारमें अनसूयाके नामसे विख्यात हुई हैं, वे तपस्विनी देवी तुम्हारे आश्रय लेने योग्य हैं; तुम शीघ्र उनके पास जाओ’ ॥ १६ ॥

तन्न सत्कर्मगळिन्द जगत्तिनल्लि अनसूया ऎम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातळाद ई तपस्विनी देवियन्नु नीनु आश्रयिसलु योग्यळागिरुवळु; नीनु बेगने आकॆय बळिगॆ होग.॥16॥

पदच्छेदः

16. shrutvaa = hearing; etadvachaH = these words; raaghavasya = of Rama; hitaiSiNaH = who is desirous of her welfare; siitaatu = Seetha; maithilii = the daughter of Mithila; abhichakraama = circumambulated; taam = that; atripatniim = Anasuya; Atri’s wife; dharmajJNaam = who knows piety.

अनुवादः

Hearing these words of Rama, who is desirous of her welfare, Seetha the daughter of Mithila circumambulated around Anasuya, Atri’s wife, who knows piety.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीता त्वेतद् वचः श्रुत्वा राघवस्य यशस्विनी ।
तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ॥ १७ ॥

श्रीरामचन्द्रजीकी यह बात सुनकर यशस्विनी मिथिलेश-कुमारी सीता धर्मको जाननेवाली अत्रिपत्नी अनसूयाके पास गयीं ॥ १७ ॥

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि यशस्विनी मिथिलेश कुमारि सीतॆयु धर्मवन्नु तिळिदिरुव अत्रि पत्नी अनसूयॆय बळिगॆ होदळु.॥17॥

शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् ।
सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीमिव ॥ १८ ॥

अनसूया वृद्धावस्थाके कारण शिथिल हो गयी थीं; उनके शरीरमें झुर्रियाँ पड़ गयीं थीं तथा सिरके बाल सफेद हो गये थे । अधिक हवा चलनेपर हिलते हुए कदली-वृक्षके समान उनके सारे अङ्ग निरन्तर काँप रहे थे ॥ १८ ॥

अनसूयॆयु वृद्धळागि शिथिलळागिद्दळु; आकॆय शरीरदल्लि निरिगॆगळु बिद्दिद्दवु, तलॆय कूदलु हण्णागिद्दवु. वेगवाद गाळिगॆ अलुगाडुत्तिरुव बाळॆयन्तॆ अवळ शरीर नडुगुत्ता इत्तु.॥18॥

पदच्छेदः

17; 18. siita = Seetha; avyagraa = coolly; abhyavaadayat = reverently paid homage; taam mahaabhaagaam = to that fortunate; anasuuyaam = Anasuya; pativrataa = a devoted and virtuous wife; shithilaam = who was feeble; palitaam = wrinkled; vR^iddhaam = aged; jaraapaaNDuramuurdhajaam = with her hair turned grey due to old age; vepamaanaaNgiim = and whose frame shook; satatam = constantly; kadaliim yathaa = like a banana tree; pravaate = in a strom; samudaaharat = (Seetha) told; (to Anasuya).

अनुवादः

Seetha coolly and reverently paid homage to that fortunate Anasuya, a devoted and virtuous wife, who was feeble, wrinkled, aged, with her hair turned grey due to old age, and whose frame constantly shook like a banana tree in a storm. Seetha introduced herself, by announcing her name to Anasuya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् ।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥ १९ ॥

तां तु सीता महाभागामनसूयां प्रतिव्रताम् ।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥

अभिवाद्य च वैदेही तापसीम् ताम् अनिन्दिताम् । बद्ध अन्जलि पुटा हृष्टा पर्यपृग्च्छद् अनामयम् ॥ २-११७-१९

सीताने निकट जाकर शान्तभावसे अपना नाम बताया और उन महाभागा पतिव्रता अनसूयाको प्रणाम किया ॥ १९ ॥

सीतॆयु बळिगॆ होगि शान्तभावदिन्द तन्न हॆसरन्नु तिळिसि, आ महाभागा पतिव्रता अनसूयॆगॆ नमस्कार माडिदळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. abhivaadya = Saluting; aninditaam = the irreproachable; taam taapasiim = (that) ascetic; vaidehii = Seetha; baddhaajJNalipuTaa = with joined palms; hR^iSTaa = and rejoiced; paryapR^ichchhat = enquired; anaamayam = about her well-being.

अनुवादः

Saluting the irreproachable ascetic the rejoiced Seetha with joined palms enquired about he well-being.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तां दमान्विताम् ।
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ २० ॥

ततः सीताम् महा भागाम् दृष्ट्वा ताम् धर्म चारिणीम् । सान्त्वयन्त्य् अब्रवीद्द् हृष्टा दिष्ट्या धर्मम् अवेक्षसे ॥ २-११७-२०

उन संयमशीला तपस्विनीको प्रणाम करके हर्षसे भरी हुई सीताने दोनों हाथ जोड़कर उनका कुशल-समाचार पूछा ॥ २० ॥

आ संयमशील तपस्विनियन्नु वन्दिसि हर्षगॊण्ड सीतॆयु कैगळन्नु मुगिदुकॊण्डु अवर क्षेमसमाचार केळिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; saantvayantii = comforting; taam mahaabhaagaam = that celebrated; siitaam = Seetha; dharmachariNiim = engaged in righteous acts; (Anasuya); hR^iSTaa = rejoicingly; abraviit = spoke (as follows); avekSase = you are attending; dharmam = to righteousness; diSTyaa = luckily enough.

अनुवादः

Then, comforting that celebrated Seetha, engaged in righteous acts, Anasuya rejoicingly spoke as follows: “Luckily enough, you are attending to righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् ।
सान्त्वयन्त्यब्रवीद् वृद्धा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे ॥ २१ ॥

त्यक्त्वा ज्नाति जनम् सीते मानम् ऋद्धिम् च मानिनि । अवरुद्धम् वने रामम् दिष्ट्या त्वम् अनुगग्च्छसि ॥ २-११७-२१

धर्मका आचरण करनेवाली महाभागा सीताको देखकर बूढ़ी अनसूया देवी उन्हें सान्त्वना देती हुई बोलीं—‘सीते! सौभाग्यकी बात है कि तुम धर्मपर ही दृष्टि रखती हो ॥ २१ ॥

धर्मवन्नु आचरिसुव महाभागा सीतॆयन्नु नोडि वृद्धळाद अनसूयॆयु आकॆयन्नु सान्त्वनगॊळिसुत्ता हेळिदळु - सीते! नीनु धर्मदल्ले दृष्टि इट्टिरुवॆ; इदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. siite = O; Seetha; bhaamini = the beautiful lady!; diSTyaa = thank heaven!; tyaktvaa = Leaving; jJNaatijanam = your relatives; maanam = the honour; R^iddhimcha = and prosperity; anugachchhasi = you are accompanying; raamam = Rama; avaruddham = who is expelled vane = into a forest.

अनुवादः

“O, Seetha the beautiful lady! Thank heaven! Leaving your relatives, honour and prosperity, you are accompanying Rama, who is expelled into a forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानवृद्धिं च मानिनि ।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ॥ २२ ॥

त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च मानिनि ।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ॥

नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा अशुभः । यासाम् स्त्रीणाम् प्रियो भर्ता तासाम् लोका महा उदयाः ॥ २-११७-२२

‘मानिनी सीते! बन्धु-बान्धवोंको छोड़कर और उनसे प्राप्त होनेवाली मान-प्रतिष्ठाका परित्याग करके तुम वनमें भेजे हुए श्रीरामका अनुसरण कर रही हो—यह बड़े सौभाग्यकी बात है ॥ २२ ॥

मानिनी सीतॆ! बन्धु-बान्धवरन्नु बिट्टु, अवरिन्द सिगुव गौरव-प्रतिष्ठॆगळन्नु त्यजिसि, नीनु काडिगॆ बन्द श्रीरामनन्नु अनुसरिसुत्तिरुवुदु दॊड्ड सौभाग्यद मातागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. yaasaam = to which; striiNaam = women; bhartaa = their husband; nagarasthaH = whether lives in a city; vanasthovaa = or in a forest; paapovaa = whether he is sinful; yadi vaa = or; shubhaH = virtuous; priyaH = (he is) dear (to her); taasaam = to them; (are obtained) mahodayaaH = greatly fortunate; lokaaH = words.

अनुवादः

“Highly fortunate worlds await those women, await those women, to whom their husband is dear no matter whether he lives in a city or in a forest; whether he is sinful or virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नगरस्थो वनस्थो वा शुभो वा यदि वाशुभः ।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २३ ॥

दुह्शीलः काम वृत्तो वा धनैर् वा परिवर्जितः । स्त्रीणाम् आर्य स्वभावानाम् परमम् दैवतम् पतिः ॥ २-११७-२३

‘अपने स्वामी नगरमें रहें या वनमें, भले हों या बुरे, जिन स्त्रियोंको वे प्रिय होते हैं, उन्हें महान् अभ्युदयशाली लोकोंकी प्राप्ति होती है ॥ २३ ॥

तन्न पतियु नाडिनल्लिरलि, काडिनल्लिरलि, ऒळ्ळॆयवनिरलि, कॆट्टवनागिरलि अन्तहवनु प्रियवॆनिसुव स्त्रीयरिगॆ महान् अभ्युदयशालि लोकगळ प्राप्तियागुत्तदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. striiNaam = to women; aaryasvabhaavaanaam = of noble nature; patiH = husband; paramam = is the hightest daivatam = deity; duSiilaH = whether he is ill-behaved; kaama vR^ittovaa = or licentious; parivarjitovaa = or devoid of; dhanaiH = riches.

अनुवादः

“To women of noble nature, the husband is the highest deity no mater whether he is ill-behaved or licentious or devoid of riches.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः ।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ २४ ॥

न अतो विशिष्टम् पश्यामि बान्धवम् विमृशन्त्य् अहम् । सर्वत्र योग्यम् वैदेहि तपः कृतम् इव अव्ययम् ॥ २-११७-२४

‘पति बुरे स्वभावका, मनमाना बर्ताव करनेवाला अथवा धनहीन ही क्यों न हो, वह उत्तम स्वभाववाली नारियोंके लिये श्रेष्ठ देवताके समान है ॥ २४ ॥

पतियु कॆट्ट स्वभावद, मनस्सिगॆ बन्द हागॆ वर्तिसुव अथवा धनहीनने आगिरलेनु, अवनु उत्तम स्वभाववुळ्ळ नारियरिगॆ श्रेष्ठ देवतॆयन्तॆ इद्दानॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. vaidehi = O; Seetha!; vimR^ishantii = On a reflection; na pashyaami = I perceive; na = none; vishiSTam = who is a better; baandhavam = friend; ataH = than a husband; yogyam = who protects his wife; sarvatra = in all circumstances; avyayam iva = like the imperishable fruit; kR^itam = accomplished; tapaH = of one’s austerities.

अनुवादः

“O, Seetha! On a reflection, I perceive none who is a better friend than a husband, who protects his wife in all circumstances, like the imperishable fruit of one’s austerities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् ।
सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपःकृतमिवाव्ययम् ॥ २५ ॥

न तु एवम् अवगग्च्छन्ति गुण दोषम् असत् स्त्रियः । काम वक्तव्य हृदया भर्तृ नाथाः चरन्ति याः ॥ २-११७-२५

‘विदेहराजनन्दिनि! मैं बहुत विचार करनेपर भी पतिसे बढ़कर कोई हितकारी बन्धु नहीं देखती । अपनी की हुई तपस्याके अविनाशी फलकी भाँति वह इस लोकमें और परलोकमें सर्वत्र सुख पहुँचानेमें समर्थ होता है ॥ २५ ॥

विदेह राजनन्दिनी! नानु बहळ विचारमाडिदरू पतियिन्द मिगिलाद यावुदे हितकारी बन्धु काणिसुवुदिल्ल. तानु माडिद तपस्सिन अविनाशी फलदन्तॆ, अवनु ई लोकदल्लि मत्तु परलोकदल्लि ऎल्लॆडॆ सुखकॊडलु समर्थ नागिरुवनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. yaaH = those women; kaama vaktavya hR^idayaaH = whose hearts follow their passions; charanti = and; conduct themselves; bhartR^inaathaaH = dominating their husbands; aststriyaH = such evil women; na avagachchhanti = having no understanding; guNa doSam = of virtue and vice; evam = (do not follow him) in the aforesaid manner.

अनुवादः

“Those evil women, whose hearts follow their passions and conduct themselves dominating their husband, having no understanding of virtue and vice, do not follow him in the aforesaid manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वेवमनुगच्छन्ति गुणदोषमसत्स्त्रियः ।
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः ॥ २६ ॥

प्राप्नुवन्त्य् अयशः चैव धर्म भ्रंशम् च मैथिलि । अकार्य वशम् आपन्नाः स्त्रियो याः खलु तद् विधाः ॥ २-११७-२६

‘जो अपने पतिपर भी शासन करती हैं, वे कामके अधीन चित्तवाली असाध्वी स्त्रियाँ इस प्रकार पतिका अनुसरण नहीं करतीं । उन्हें गुण-दोषोंका ज्ञान नहीं होता; अतः वे इच्छानुसार इधर-उधर विचरती रहती हैं ॥ २६ ॥

तन्न पतिय मेलॆ शासन माडुव, कामक्कॆ अधीन चित्तवुळ्ळ साध्वियल्लद स्त्रीयरु हीगॆ पतियन्नु अनुसरिसुवुदिल्ल. अवरिगॆ गुण-दोषगळ ज्ञान इरुवुदिल्ल. आद्दरिन्द अवरु मनबन्दन्तॆ अलॆयुत्ता इरुत्तारॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. maithili = O; Seetha!; khalu = Indeed; yaaH striyaH = those women; aapannaH = who get into akaarya vasham = an improper act of authority; tadvidhaaH = in the aforesaid manner; praapnuvanti = reap; ayashashcha = infamy; dharma bhramsham = and decline of righteousness.

अनुवादः

“O, Seetha! Surely, those evil women, who get into an improper act of authority over their husbands reap infamy and decline in righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि ।
अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ २७ ॥

त्वद् विधाः तु गुणैर् युक्ता दृष्ट लोक पर अवराः । स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्य कृतः तथा ॥ २-११७-२७

‘मिथिलेशकुमारी! ऐसी नारियाँ अवश्य ही अनुचित कर्ममें फँसकर धर्मसे भ्रष्ट हो जाती हैं और संसारमें उन्हें अपयशकी प्राप्ति होती है ॥ २७ ॥

मिथिलेशकुमारी! इन्तह नारियरु खण्डितवागियू अनुचित कर्मदल्लि सिक्किहाकिकॊण्डु धर्मदिन्द भ्रष्टरागि होगुवरु. जगत्तिनल्लि अवळिगॆ अपकीर्ति बरुत्तदॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. striyastu = women; tvadvidhaaH = like you; yuktaaH = who are endowed; guNaiH = with virtues; dR^iSTa loka paraaparaaH = who look with detachment on prosperity and adversity in this world; yathaa tathaa = therefore; chariSyanti = dwell; svarge = in heaven; yathaa = as; dharmakR^itaH = those who performed meritorious deeds.

अनुवादः

“Women, like you, on the other hand who are endowed with virtues, who look with detachment on prosperity and adversity in this world, therefore dwell in heaven as those who performed meritorious deeds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः ।
स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा ॥ २८ ॥

तदेवमेनम् त्वमनुच्रता सती । पतिव्रतानाम् समयानुवर्तिनी । भव स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी । यश्श्च धर्मम् च ततः समाप्स्यसि ॥ २-११७-२८

‘किंतु जो तुम्हारे समान लोक-परलोकको जाननेवाली साध्वी स्त्रियाँ हैं, वे उत्तम गुणोंसे युक्त होकर पुण्यकर्मोंमें संलग्न रहती हैं; अतः वे दूसरे पुण्यात्माओंकी भाँति स्वर्गलोकमें विचरण करेंगी ॥ २८ ॥

आदरॆ निन्नन्तह लोक - परलोकक्कॆ होगुव साध्वि स्त्रीयरु उत्तमगुणगळिन्द युक्तरागि पुण्यकर्मगळल्लि मुळुगिरुत्तारॆ. आद्दरिन्द अवरु इतर पुण्यात्मरन्तॆ स्वर्गदल्लि सञ्चरिसुवरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tat = thus; anuvrataa satii = devoted; enam = to your lord; pativrataanaam = loyal to your hasband; samayaanuvartinii = following established rules; tvam = you; bhava = become; saha dharmachaariNii = an honest wife; svabhartuH = to your husbandtataH = and thereby; samaapsyasi = obtain; yashashcha = renown; dharmam = and merit.

अनुवादः

“Thus devoted to your lord, loyal to your husband, following established rules, you become an honest wife to your husband and obtain merit and renown.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेवमेतं त्वमनुव्रता सती
पतिप्रधाना समयानुवर्तिनी ।
भव स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी
यशश्च धर्मं च ततः समाप्स्यसि ॥ २९ ॥

‘अतः तुम इसी प्रकार अपने इन पतिदेव श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें लगी रहो—सतीधर्मका पालन करो, पतिको प्रधान देवता समझो और प्रत्येक समय उनका अनुसरण करती हुई अपने स्वामीकी सहधर्मिणी बनो, इससे तुम्हें सुयश और धर्म दोनोंकी प्राप्ति होगी’ ॥ २९ ॥

आद्दरिन्द नीनु हीगॆ तन्न पतियाद श्रीरामचन्द्रन सेवॆयल्ले तॊडगिरु, सतीधर्मवन्नु पालिसु, पतियन्नु प्रधान देवतॆ ऎन्दु तिळिदु, प्रतियॊन्दु समय अवनन्नु अनुसरिसुत्ता निन्न स्वामिय सहधर्मिणियागु, इदरिन्द निनगॆ सत्कीर्ति मत्तु धर्म ऎरडू दॊरॆयुववु.॥29॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ सत्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हदिनॆळनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥117॥