११६ चित्रकूटे मुनि-रामसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama notices anxiety and perturbation among the sages who live in the vicinity. When an elderly sage among them is asked by Rama about the reason for their anguish, the said sage informs that some demons under the leadership of Khara are molesting the sages and hence the sages wished to leave the place. Rama gives his consent for their leaving. Bidding farewell to them with great respect, Rama retires to his own hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

116. वृद्ध कुलपतिसहित बहुत-से ऋषियोंका चित्रकूट छोड़कर दूसरे आश्रममें जाना

प्रतियाते तु भरते वसन् रामस्तदा वने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ १ ॥

प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामः तपो वने । लक्षयाम् आस स उद्वेगम् अथ औत्सुक्यम् तपस्विनाम् ॥ २-११६-१

भरतके लौट जानेपर श्रीरामचन्द्रजी उन दिनों जब वनमें निवास करने लगे, तब उन्होंने देखा कि वहाँके तपस्वी उद्विग्न हो वहाँसे अन्यत्र चले जानेके लिये उत्सुक हैं ॥ १ ॥

भरतनु मरळि होद बळिक श्रीरामचन्द्रनु वनदल्लि वासिसतॊडगिदाग अल्लिय तपस्विगळु उद्विग्नरागि अल्लिन्द बेरॆ कडॆगॆ होगलु उत्सुकरागिरुवुदन्नु अवनु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bharate = Bharata; pratiprayaate = having returned; raamaH = Rama; tapovane = who was dwelling in the woods; atha = then; lakSayaamaasa = observed; sodvegam = the anxiety; tapasvinaam = of the sages; outsukyam = and their perturbation.

अनुवादः

Bharata having returned (to Ayodhya), Rama who was dwelling in the woods, observed anxiety accompanied by perturbation among the sages.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात् तापसाश्रमे ।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ २ ॥

ये तत्र चित्र कूटस्य पुरस्तात् तापस आश्रमे । रामम् आश्रित्य निरताः तान् अलक्षयद् उत्सुकान् ॥ २-११६-२

पहले चित्रकूटके उस आश्रममें जो तपस्वी श्रीरामका आश्रय लेकर सदा आनन्दमग्न रहते थे, उन्हींको श्रीरामने उत्कण्ठित देखा (मानो वे कहीं जानेके विषयमें कुछ कहना चाहते हों) ॥ २ ॥

मॊदलु चित्रकूटद आ आश्रमदल्लि तपस्वी श्रीरामनन्नु आश्रयिसि सदा आनन्दमग्नरागिद्दवरु उद्विग्नरागिरुवुदन्नु श्रीरामनु गमनिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. alakSayat = (He) saw; tatara = there; taam = those ascetics; purastaat = who were formerly; nirataah = quite pleased; taapasaashrame = at Chitrakuta; aashritya = depending as they did; raamam = on Rama; utsukaan = anxious.

अनुवादः

He saw there those ascetics-who were formerly quite pleased in that hermitage at Chitrakuta depending as they did on Rama- anxious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नयनैर्भ्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
अन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ ३ ॥

नयनैर्भ्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
अन्योन्यमुपजल्पन्तः शचैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥

नयनैर् भृकुटीभिः च रामम् निर्दिश्य शन्किताः । अन्योन्यम् उपजल्पन्तः शनैः चक्रुर् मिथः कथाः ॥ २-११६-३

नेत्रोंसे, भौंहें टेढ़ी करके, श्रीरामकी ओर संकेत करके मन-ही-मन शङ्कित हो आपसमें कुछ सलाह करते हुए वे तपस्वी मुनि धीरे-धीरे परस्पर वार्तालाप कर रहे थे ॥ ३ ॥

कण्सन्नॆयिन्द रामन कुरितु सङ्केत माडुत्ता मनस्सिनल्ले शङ्कितरागि परस्पर सलहॆ पडॆयुत्ता आ तपस्वी मुनिगळु मॆल्लगॆ पिसुगुट्टुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. nirdishya = pointing out; raamam = to Rama; nayanaiH = (through the movements) of their eyes; bhR^ikuTiibhishcha = and eye-brows; shankitaah = minifesting their anxiety; upajalpantaH = whispering; shanaiH = slowly; anyonyam = among one another; chakruH = and framing; kathaaH = legends; mithaH = in secret.

अनुवादः

Pointing out to Rama through the movements of their eyes and eye-brows manifesting their anxiety, they whispered among themselves, narrating some legends in secret.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ ४ ॥

तेषाम् औत्सुक्यम् आलक्ष्य रामः तु आत्मनि शन्कितः । कृत अन्जलिर् उवाच इदम् ऋषिम् कुल पतिम् ततः ॥ २-११६-४

उनकी उत्कण्ठा देख श्रीरामचन्द्रजीके मनमें यह शङ्का हुई कि मुझसे कोई अपराध तो नहीं बन गया । तब वे हाथ जोड़कर वहाँके कुलपति महर्षिसे इस प्रकार बोले— ॥ ४ ॥

उत्कण्ठितराद अवरन्नु नोडि श्रीरामन मनस्सिनल्लि नन्निन्द यावुदादरू अपराध सम्भविसलिल्लवल्ल ऎम्ब शङ्कॆ उण्टायितु. आग अवनु कैमुगिदु कुलपति महर्षिय बळि हीगॆ हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. alakSya = perceiving; teSaam = their; outsukyam = distress; raamastu = Rama; tataH = then; shaNkitaH = was filled with apprechension; svaatmani = about himself; kR^itaajJNaliH = and with joined palms; uvaacha = spoke; idam = these words; R^iSim = to a sage; kulapatim = the leader of that community of ascetics (as follows):

अनुवादः

Perceiving their distress, Rama was filled with apprehension about himself and with joined palms spoke the following words to a sage, the leader of that community of ascetics:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कश्चिद् भगवन् किञ्चित् पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ ५ ॥

न कच्निद्भगवन् किञ्चित् पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥

न कच्चिद् भगवन् किंचित् पूर्व वृत्तम् इदम् मयि । दृश्यते विकृतम् येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ २-११६-५

‘भगवन्! क्या मुझमें पूर्ववर्ती राजाओंका-सा कोई बर्ताव नहीं दिखायी देता अथवा मुझमें कोई विकृत भाव दृष्टिगोचर होता है, जिससे यहाँके तपस्वी मुनि विकारको प्राप्त हो रहे हैं ॥ ५ ॥

पूज्यरे! नन्न पूर्वजरल्लिद्द यावुदादरू सद्गुणगळु नन्नल्लि काणुत्तिल्लवे? अथवा नन्नल्लि यावुदादरू विकृतभाव कण्डु बन्तॆ? इल्लिय तपस्वी मुनिगळु विकारवन्नु एकॆ हॊन्दिरुवरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. bhagavat = O venerable sage!; (I fear) puurva vR^ittam; the conduct of my forefathers; mayi = is in me; kimchit = or any; idam = this; kashchit = some; vikR^itam = change; nadR^ishyate = is not seen; yena = due to which; tapasvinaH = the ascetics; vikriyante = feel agitated.

अनुवादः

“O venerable sage! I fear that the conduct of my forefathers is not seen in me or there is some change for the worse in me, due to which the ascetics feel agitated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रमादाच्चरितं किञ्चित् कच्चिन्नावरजस्य मे ।
लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपं महात्मनः ॥ ६ ॥

प्रमादाच् चरितम् कच्चित् किंचिन् न अवरजस्य मे । लक्ष्मणस्य ऋषिभिर् दृष्टम् न अनुरूपम् इव आत्मनः ॥ २-११६-६

‘क्या मेरे छोटे भाई महात्मा लक्ष्मणका प्रमादवश किया हुआ कोई ऐसा आचरण ऋषियोंने देखा है, जो उसके योग्य नहीं है ॥ ६ ॥

नन्न तम्मनाद महात्मा लक्ष्मणन प्रमादवश अवनिगॆ योग्यवल्लद यावुदादरू अनाचारवन्नु ऋषिगळु नोडिरुवरे.॥6॥

पदच्छेदः

6. ye avarajasya = has my younger brother; lakSmaNasya = Lakshmana; aatmanaH = the high-souled; pramaadaat = through inadvertence; charitam = behaved; naanuruupam = unworthy of him; na dR^iSTam kashchit = I hope it is not seen; R^iSibhiH = by the sages.

अनुवादः

“Has my younger brother, the high-souled Lakshmana, through inadvertence, behaved unworthy of him while the sages were seeing?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि ।
प्रमदाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तां न वर्तते ॥ ७ ॥

कच्चित् शुश्रूषमाणा वः शुश्रूषण परा मयि । प्रमदा अभ्युचिताम् वृत्तिम् सीता युक्तम् न वर्तते ॥ २-११६-७

‘अथवा क्या जो अर्घ्य-पाद्य आदिके द्वारा सदा आपलोगोंकी सेवा करती रही है, वह सीता इस समय मेरी सेवामें लग जानेके कारण एक गृहस्थकी सती नारीके अनुरूप ऋषियोंकी समुचित सेवा नहीं कर पाती है?’ ॥ ७ ॥

अथवा अर्घ्य-पाद्यादिगळिन्द सदा निम्म सेवॆ माडुत्तिरुव सीतॆयु ईग नन्न सेवॆयल्लि तॊडगिरुव कारण ओर्व गृहस्थ गृहिणि नारिगॆ अनुरूपवागि ऋषिगळ सेवॆ सरियागि माडलिल्लवे.॥7॥

पदच्छेदः

7. kachhit = I hope that; siitaa = Seetha; shushruuSamaaNaa = who is serving; vaH = you; shushruuSaNaparaa = and who is keen in serving; mayi = me; na vartate = has not behaved; yuktam = properly; vR^ittim = according to the conduct; pramadaabhyamchitaam = suitable for women.

अनुवादः

“I hope that Seetha, who is serving you and who is keen in serving me, does not, I am afraid, behaved properly, according to the conduct suitable for women.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ ८ ॥

अथ ऋषिर् जरया वृद्धः तपसा च जराम् गतः । वेपमान इव उवाच रामम् भूत दया परम् ॥ २-११६-८

श्रीरामके इस प्रकार पूछनेपर एक महर्षि जो जरावस्थाके कारण तो वृद्ध थे ही, तपस्याद्वारा भी वृद्ध हो गये थे, समस्त प्राणियोंपर दया करनेवाले श्रीरामसे काँपते हुए-से बोले— ॥ ८ ॥

श्रीरामनु हीगॆ केळिदाग वयोवृद्धरू, तपोवृद्धरू आद ओर्वमहर्षियु नडुगुत्ता समस्त प्राणिगळ मेलॆ दयॆ माडुव श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. atha = then; R^iSiH = the sage; vR^iddhaH = a grown-up man; gataH = and who got; jaraam = old age; tapasaacha = also by penance; vepamaana iva = appeared trembling; uvaacha = and spoke; raamam = to Rama; bhuutadayaaparam = who was ever compassionate to all beings.

अनुवादः

Then, that grown-up sage, who was elderly both by age and penance, appeared trembling and spoke to Rama, who was ever compassionate to all beings, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेः सदा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ ९ ॥

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतॆः सदा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥

कुतः कल्याण सत्त्वायाः कल्याण अभिरतेः तथा । चलनम् तात वैदेह्याः तपस्विषु विशेषतः ॥ २-११६-९

‘तात! जो स्वभावसे ही कल्याणमयी है और सदा सबके कल्याणमें ही रत रहती है, वह विदेहनन्दिनी सीता विशेषतः तपस्वीजनोंके प्रति बर्ताव करते समय अपने कल्याणमय स्वभावसे विचलित हो जाय, यह कैसे सम्भव है? ॥ ९ ॥

अय्या! स्वभावदिन्दले कल्याणमयियू, सदा ऎल्लर कल्याणदल्ले रतळू आद विदेहनन्दिनी सीतॆयु विशेषवागि तपस्विगळ कुरितु वर्तिसुवाग तन्न कल्याणमय स्वभावदिन्द विचलितळागुवुदु हेगॆ सम्भविसबहुदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. taata = O; dear Rama; kutaH = what is there; tapasviSu = for us the ascetics; chalanam = to fear; visheSataH = above all; vaidehyaaH = from Seetha; kalyaaNa sattvaayaaH = who is natural in her disposition; tathaa = and ; kalyaaNaabhirateH = follower of virtue.

अनुवादः

“O, dear Rama! What is there for us the ascetics to fear above all from Seetha, who is natural in her disposition and is the follower of virtue?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वन्निमित्तमिदं तावत् तापसान् प्रति वर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ १० ॥

त्वन् निमित्तम् इदम् तावत् तापसान् प्रति वर्तते । रक्षोभ्यः तेन सम्विग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ २-११६-१०

‘आपके ही कारण तापसोंपर यह राक्षसोंकी ओरसे भय उपस्थित होनेवाला है, उससे उद्विग्न हुए ऋषि आपसमें कुछ बातें (कानाफूसी) कर रहे हैं ॥ १० ॥

निन्निन्दले तापसिगळ मेलॆ राक्षसर कडॆयिन्द भयवु उपस्थितवागुवुदिदॆ, इदरिन्द उद्विग्नराद ऋषिगळु परस्पर एनो मातनाडिकॊळ्ळुत्तिद्दारॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. rakSobhyaH = It is on account of demons; (who); tvannimittam = through enmity to you; prativartate taavate = have begun to oppress; taapasaan prati = the sages; tena = and by which samvigraaH = fear has arisen; kathayanti = they discuss; mithaH = with each other; kathaaH = how (they may best defend themselves)

अनुवादः

“It is on account of demons, who, through enmity to you, have begun to oppress the sages. Alarmed by it, they discuss with each other how they can best defend themselves.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।
उत्पाट्य तापसान् सर्वाञ्जनस्थाननिवासिनः ॥ ११ ॥
धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ १२ ॥

रावण अवरजः कश्चित् खरो नाम इह राक्षसः । उत्पाट्य तापसान् सर्वान् जन स्थान निकेतनान् ॥ २-११६-११ धृष्टः च जित काशी च नृशंसः पुरुष अदकः । अवलिप्तः च पापः च त्वाम् च तात न मृष्यते ॥ २-११६-१२

‘तात! यहाँ वनप्रान्तमें रावणका छोटा भाई खर नामक राक्षस है, जिसने जनस्थानमें रहनेवाले समस्त तापसोंको उखाड़ फेंका है । वह बड़ा ही ढीठ, विजयोन्मत्त, क्रूर, नरभक्षी और घमंडी है । वह आपको भी सहन नहीं कर पाता है ॥ ११-१२ ॥

अय्या! ई अरण्यदल्लि रावणन तम्म खरनॆम्ब राक्षस इद्दानॆ, अवनु जनस्थानदल्लि इरुव समस्त तापसरन्नू कित्तु ऎसॆदिरुवनु. अवनु बहळ दुरुळनू, विजयोन्मत्तनू, क्रूरियू, नरभक्षकनू, उद्धटनू आगिद्दानॆ. अवनु निन्न पराक्रमवन्नु सहिसलारनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11; 12. taataH = O; darling!; iha = here; raakSasaH = a demon; kharonaama = called Khara; raavaNaavarajaH = Ravana’s younger brother; utpaaTya = having uprooted; sarvaan = all; taapasaan = the ascetics; janasthaananiketa = who dwell in Janasthana; dhR^iSTashcha = and who is a boaster; jitakaashiicha = victorious in battle; nR^ishamsaH = cruel; puruSaadakaH = an eater of human flesh; avaliptashcha = haughty; paapashcha = and sinful; na mR^iSyate = is unable to endure; tvaam cha = you also.

अनुवादः

“O, darling! Here, a demon called Khara, Ravana’s younger brother- who is a boaster, victorious in battle, cruel and eater of human flesh, haughty and sinful-having uprooted all the ascetics who dwell in Janasthana, is unable to endure you also.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ १३ ॥

त्वम् यदा प्रभृति ह्य् अस्मिन्न् आश्रमे तात वर्तसे । तदा प्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ २-११६-१३

‘तात! जबसे आप इस आश्रममें रह रहे हैं, तबसे सब राक्षस तापसोंको विशेषरूपसे सताने लगे हैं ॥

अय्या! नीनु ई आश्रमदल्लि इरतॊडगिदन्दिनिन्द ऎल्ल राक्षसरु तपस्विगळन्नु विशेषवागि सतायिसुत्तिद्दारॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. taata = My darling! yadaa = prabhR^iti = from which time; tvam = you; vartase = came to dwell; asmin aashrame = in this hermitage; tadaa prabhR^iti = from that time onwards; rakSaamsi = the demons; viprakurvanti = continue to ill-treat; taapasaan = the ascetics.

अनुवादः

“My darling! From which time you came to dwell in this hermitage, from that time inwards, the demons continue to ill-treat the ascetics.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः ॥ १४ ॥
अप्रशस्तैरशुचिभिः सम्प्रयुज्य च तापसान् ।
प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितान् ॥ १५ ॥

दर्शयन्ति हि बीभित्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः ॥ अप्रशस्तैरशुचिभिः सम्प्रयुज्य च तापसान् ।
प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितान् ॥

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर् भीषणकैर् अपि । नाना रूपैर् विरूपैः च रूपैर् असुख दर्शनैः ॥ २-११६-१४ अप्रशस्तैर् अशुचिभिः सम्प्रयोज्य च तापसान् । प्रतिघ्नन्त्य् अपरान् क्षिप्रम् अनार्याः पुरतः स्थितः ॥ २-११६-१५

‘वे अनार्य राक्षस बीभत्स (घृणित), क्रूर और भीषण, नाना प्रकारके विकृत एवं देखनेमें दुःखदायक रूप धारण करके सामने आते हैं और पापजनक अपवित्र पदार्थोंसे तपस्वियोंका स्पर्श कराकर अपने सामने खड़े हुए अन्य ऋषियोंको भी पीड़ा देते हैं ॥ १४-१५ ॥

आ अनार्य राक्षसरु बीभत्सरू, क्रूररू, भीषणरू, नाना प्रकारद विकृत हागू नोडलु दुःखदायक रूपगळन्नु धरिसि मुन्दक्कॆ बरुत्तारॆ मत्तु पापजनक अपवित्र पदार्थगळिन्द तपस्विगळन्नु स्पर्शिसुत्ता, तम्म ऎदुरिगॆ निन्तिरुव बेरॆ ऋषिगळन्नु पीडिसुत्ता इरुत्तारॆ.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. darshayanti = (They) appear; bhiibhatsaiH = in grotesque; kruuraiH = and harmful; ruupaiH = forms; bhiiSaNakairapi = fillign them with terror; naanaaruupaiH = in diverse forms; viruupaishcha = (having) ugly; vikR^ita darshanaiH = and unnatural demeanor.

अनुवादः

“They appear in grotesque and harmful forms, filling them with terror, in diverse forms and possessing ugly and unnatural demeanor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. samprajyojya = flinging; aprashastaiH = filthy; ashuchibhiH = and inauspicious objects; taapasaan = on some of the ascetics; anaaryaaH = these wicked demons; sthitaaH = stand; purataH = in front of them; pratighnanti = and kill; aparaan = some ascetics.

अनुवादः

“Flinging filthy and inauspicious objects on some of the ascetics, the wicked demons stand in front of them and kill some ascetics too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ १६ ॥

तेषु तेषु आश्रमस्थानेषु अबुद्धम् अवलीय च । रमन्ते तापसामः तत्र नाशयन्तो अल्प चेतसः ॥ २-११६-१६

‘वे उन-उन आश्रमोंमें अज्ञातरूपसे आकर छिप जाते हैं और अल्पज्ञ अथवा असावधान तापसोंका विनाश करते हुए वहाँ सानन्द विचरते रहते हैं ॥ १६ ॥

अवरु आयाय आश्रमगळल्लि अडगिकॊण्डिद्दु, अल्पज्ञ अथवा अजागरूकराद तपस्विगळन्नु नाशमाडुत्ता अल्लि आनन्ददिन्द तिरुगाडुत्ता इरुत्तारॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. avaliiyacha = hiding themselves; teSu teSu = in those; aashramasthaaneSu = hermitages; abuddham = unnoticed; alpachetanaH = those evil-minded demons; ramante = delight; naashayantaH = in destroying; taapasaan = the ascetics; tatra = there.

अनुवादः

“Having themselves in those hermitages unnoticed, those evil-minded demons delight themselves in destroying the ascetics there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रमर्दन्ति हवने समुपस्थिते ॥ १७ ॥

अवक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रवर्दन्ति हवने समुपस्थिते ॥

अपक्षिपन्ति स्रुग् भाण्डान् अग्नीन् सिन्चन्ति वारिणा । कलशामः च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ २-११६-१७

‘होमकर्म आरम्भ होनेपर वे स्रुक्-स्रुवा आदि यज्ञ-सामग्रियोंको इधर-उधर फेंक देते हैं । प्रज्वलित अग्निमें पानी डाल देते हैं और कलशोंको फोड़ डालते हैं ॥

यज्ञकर्मवन्नु प्रारम्भिसिदाग स्रुक्-स्रुवॆ मॊदलाद यज्ञ सामग्रिगळन्नु कित्तॆसॆदुबिडुवरु. उरियुव अग्नियल्लि नीरॆरॆदु, कलशवन्नु ऒडॆदुहाकुत्तारॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. havane = (While) a sacrifice; samupasthite = is undertaken; avakSipanti = (they) scatter; srugbaaNDaan = sacrificial vessels; siNchanti = sprinkle; agniin = the fires; vaariNaa = with water; pramattnanti = and break; kalashaamshcha = the water-pots.

अनुवादः

“At the time of pouring oblations into the sacred fire, they scatter the sacrificial vessels, sprinkle the fires with water and break the water-pots.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान् प्रजिहासवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ १८ ॥

तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान् प्रजिहासवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यऋषयोऽद्य माम् ॥

तैर् दुरात्मभिर् आविष्टान् आश्रमान् प्रजिहासवः । गमनाय अन्य देशस्य चोदयन्त्य् ऋषयो अद्य माम् ॥ २-११६-१८

‘उन दुरात्मा राक्षसोंसे आविष्ट हुए आश्रमोंको त्याग देनेकी इच्छा रखकर ये ऋषिलोग आज मुझे यहाँसे अन्य स्थानमें चलनेके लिये प्रेरित कर रहे हैं ॥ १८ ॥

आ दुरात्मा राक्षसरिन्द समावृतवाद आश्रमगळन्नु त्यजिसुव इच्छॆयुळ्ळ ई ऋषिगळु इल्लिन्द बेरॆडॆगॆ हॊरटुहोगलु नन्नन्नु प्रेरेपिसुत्तिद्दारॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. prajihaasavaH = resolved to leave; aashramaan = these retreats; aamR^iSTaan = that have been invaded; taiH = by them; duraatmabhiH = the evil spirits; R^iSayaH = the ascetics; adya = today; chodayanti = are urging; maam = me; gamanaaya = to go; anyadeshaya = to another area.

अनुवादः

“Resolved to leave these retreats that have been invaded by evil spirits, the ascetics today are urging me to go to another area.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् पुरा राम शारीरीमुपहिंसां तपस्विषु ।
दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ १९ ॥

तत् पुरा राम शारीराम् उपहिंसाम् तपस्विषु । दर्शयति हि दुष्टाः ते त्यक्ष्याम इमम् आश्रमम् ॥ २-११६-१९

‘श्रीराम! वे दुष्ट राक्षस तपस्वियोंकी शारीरिक हिंसाका प्रदर्शन करें, इसके पहले ही हम इस आश्रमको त्याग देंगे ॥ १९ ॥

श्रीरामा! आ दुष्ट राक्षसरु तपस्विगळिगॆ शारीरिक हिंसॆ माडुव मॊदले नावु ई आश्रमवन्नु बिट्टुहोगलु हेळुत्तिद्दारॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. raama = O; Rama!; puraa = before; te duSTaaH = those wicked being; darshayanti hi = indeed show; shaariiraam = bodily; upahimsaam = injury; tapasvishuu = to the ascetics; tyakSyaamaH = we are abandoning; imam aashramam = this hermitage; tat = for that reason.

अनुवादः

“O, Rama! Before those wicked beings indeed show bodily injury to the ascetics, we are abandoning this hermitage.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
अश्वस्याश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ २० ॥

बहुमूललं चित्रमविदूरादिशो वनम् ।
अश्वस्याश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥

बहु मूल फलम् चित्रम् अविदूराद् इतो वनम् । पुराण आश्रमम् एव अहम् श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ २-११६-२०

‘यहाँसे थोड़ी ही दूरपर एक विचित्र वन है, जहाँ फल-मूलकी अधिकता है । वहीं अश्वमुनिका आश्रम है, अतः ऋषियोंके समूहको साथ लेकर मैं पुनः उसी आश्रमका आश्रय लूँगा ॥ २० ॥

इल्लिन्द स्वल्प दूरदल्ले ऒन्दु विचित्रवनविदॆ, अल्लि फल-मूलगळु धाराळवागिवॆ. अल्ले अश्वमुनिय आश्रमविदॆ, आद्दरिन्द ऋषिगळ समूहदॊन्दिगॆ नावु पुनः अदे आश्रमवन्नु आश्रयिसुवॆवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aviduuraat = not far; itaH = from here; chitram vanam = there is a colourful grove; bahumuulaphalam = having many roots and fruits; aham = I; shrayiSye = will take shelter; punaH = again; puraaNaashramameva = in that previous hermitage itself; sagaNaH = along with an assembly of sages.

अनुवादः

“Not far from here, there is a colourful grove yielding many roots and fruits. I will take shelter again in that previous hermitage itself, along with an assembly of sages.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा राम प्रवर्तते ।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ २१ ॥

खरः त्वय्य् अपि च अयुक्तम् पुरा तात प्रवर्तते । सह अस्माभिर् इतो गग्च्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ २-११६-२१

‘श्रीराम! खर आपके प्रति भी कोई अनुचित बर्ताव करे, उसके पहले ही यदि आपका विचार हो तो हमारे साथ ही यहाँसे चल दीजिये ॥ २१ ॥

श्रीराम! खरनु निन्न कुरितू एनादरू अनुचित वर्तिसुव मॊदले निन्न विचारविद्दरॆ नम्मॊन्दिगॆ नीनू हॊरडु.॥21॥

पदच्छेदः

21. taata = O; darling!; kharaH = Khara; (the demon); puraa pravantate = will behave; tvayyapicha = in your case also; ayuktam = unjustly; buddhiH yadi = If your intellect; pravartate = is agreeable; gachchha = come; asmaabhiH saha = along with us; itaH = form here.

अनुवादः

“O, darling! Khara, the demon will behave unjustly with you in the same way. If your mind feels so inclined, come along with us from here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं युक्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥ २२ ॥

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥

सकलत्रस्य संदेहो नित्यम् यत् तस्य राघव । समर्थस्य अपि हि सतो वासो दुह्ख इह अद्य ते ॥ २-११६-२२

‘रघुनन्दन! यद्यपि आप सदा सावधान रहनेवाले तथा राक्षसोंके दमनमें समर्थ हैं, तथापि पत्नीके साथ आजकल उस आश्रममें आपका रहना संदेहजनक एवं दुःखदायक है’ ॥ २२ ॥

रघुनन्दन! नीनु सदा ऎच्चरवागिरुववनू, राक्षसरन्नु दमन माडलु समर्थनागिद्दरू, पत्नियॊन्दिगॆ ईग ई आश्रमदल्लि नीनु इरुवुदु सन्देहास्पद हागू दुःखदायकवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. raaghava = O; Rama!; te = to you; sakalatrasya = who are with your wife; samarthasyaapi hi sataH = though competent; nityam = and ever; yattasya = watchful; sandehaH = there is a danger; vaasaH = your stag; iha = here; adya = is now; duHkham = difficult.

अनुवादः

“O, Rama! To you, who live with your wife, though you are competent and ever watchful, there is a danger. Your stay here is conduced with misery now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवबद‍्धुं समुत्सुकम् ॥ २३ ॥

इत्य् उक्तवन्तम् रामः तम् राज पुत्रः तपस्विनम् । न शशाक उत्तरैर् वाक्यैर् अवरोद्धुम् समुत्सुकम् ॥ २-११६-२३

ऐसी बात कहकर अन्यत्र जानेके लिये उत्कण्ठित हुए उन तपस्वी मुनिको राजकुमार श्रीराम सान्त्वनाजनक उत्तरवाक्योंद्वारा वहाँ रोक नहीं सके ॥ २३ ॥

हीगॆ हेळि बेरॆडॆगॆ होगलु उत्कण्ठितराद आ तपस्वी मुनिगॆ श्रीरामनु सान्त्वनवन्नु हेळिदरू अवरन्नु अल्ले इरिसिकॊळ्ळलागलिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. raamaH = Rama; raajaputram = the prince; na shashaaka = could not; avabandhum = desist; tam tapasvinam = that sage; samutsukam = and eager; uttaraiH = by responsive; vaakyaiH = words.

अनुवादः

Rama the prince could not with his responsive words desist the said sage when he had spoken as aforesaid, eager as he was to leave the place.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह ॥ २४ ॥

अभिनन्द्य समापृग्च्छ्य समाधाय च राघवम् । स जगाम आश्रमम् त्यक्त्वा कुलैः कुल पतिः सह ॥ २-११६-२४

तत्पश्चात् वे कुलपति महर्षि श्रीरामचन्द्रजीका अभिनन्दन करके उनसे पूछकर और उन्हें सान्त्वना देकर इस आश्रमको छोड़ वहाँसे अपने दलके ऋषियोंके साथ चले गये ॥ २४ ॥

अनन्तर आ कुलपति महर्षिगळु श्रीरामचन्द्रनन्नु अभिनन्दिसि, अवनिन्द बीळ्कॊण्डु, अवनिगॆ सान्त्वन हेळि, आ आश्रमवन्नु बिट्टु अल्लिन्द ऋषिगळॊन्दिगॆ हॊरटे बिट्टरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH kulapati = that leader of the community; abhinandya = having greeted; samaapR^ichchhya = bade farewell; samaadhaaya = and justified his statement; raaghavam = to Rama; jagaama = went; tyaktvaa = leaving; aashramam = the hermitage; kulaissaha = along with a company of sages.

अनुवादः

Having greeted, bidding farewell and justifying his statement to Rama, that leader of the community departed, leaving the hermitage, along with a host of sages.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामः संसाध्य ऋषिगणमनुगमनाद्
देशात् तस्मात् कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः
पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥ २५ ॥

रामः संसाध्य ऋषिगणमनुगमनाद्
देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।
सम्यक् प्रितैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः
पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥

रामः संसाध्य तु ऋषि गणम् अनुगमना । देशात् तस्माच्चित् कुल पतिम् अभिवाद्य ऋषिम् । सम्यक् प्रीतैः तैर् अनुमत उपदिष्ट अर्थः । पुण्यम् वासाय स्व निलयम् उपसम्पेदे ॥ २-११६-२५

श्रीरामचन्द्रजी वहाँसे जानेवाले ऋषियोंके पीछे-पीछे जाकर उन्हें विदा दे कुलपति ऋषिको प्रणाम करके परम प्रसन्न हुए उन ऋषियोंकी अनुमति ले उनके दिये हुए कर्तव्यविषयक उपदेशको सुनकर लौटे और निवास करनेके लिये अपने पवित्र आश्रममें आये ॥ २५ ॥

अल्लिन्द हॊरट ऋषिगळ हिन्दॆ-हिन्दॆये होगि श्रीरामनु अवरन्नु बीळ्कॊट्टु कुलपति ऋषिगॆ वन्दिसि, प्रसन्नराद ऋषिगळिन्द अनुमति पडॆदु, अवरु उपदेशिसिद कर्तव्यविषयक मातन्नु केळि, तन्न पवित्र आश्रमक्कॆ मरळिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. anugamanaat = accompanying them for a distance; tasmaat deshaat = from that place; samsaadhya = bidding farewell; R^iSigaNam = to that group of sages; abhivaadya = offering salutation; R^iSim = to that ascetic; kulapatim = the leader of the community; anumataH = and taking leave; taiH = of them; samyak = who were well; priitaiH = pleased; upadiSTaarthaH = and having received their counsel; raamaH = Rama; upasampade = reached; svam nilayam = his own home; puNyam = which was sacred; vaasaaya = to reside.

अनुवादः

Accompanying them for a distance from that place, bidding farewell to that group of sages, offering his salutation to that ascetic, the leader of the community and taking leave of them, who were well-pleased and having received their counsel, Rama returned to his dwelling, which was sacred to reside.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्रममृषिविरहितं प्रभुः
क्षणमपि न जहौ स राघवः ।
राघवं हि सततमनुगता-
स्तापसाश्चार्षचरिते धृतगुणाः ॥ २६ ॥

आश्रमम् तु ऋषि विरहितम् प्रभुः । क्षणम् अपि न जहौ स राघवः । राघवम् हि सततम् अनुगताः । स्तापसाः च ऋषि चरित धृत गुणाः ॥ २-११६-२६

उन ऋषियोंसे रहित हुए आश्रमको भगवान् श्रीरामने एक क्षणके लिये भी नहीं छोड़ा । जिनका ऋषियोंके समान ही चरित्र था, उन श्रीरामचन्द्रजीमें निश्चय ही ऋषियोंकी रक्षाकी शक्तिरूप गुण विद्यमान है । ऐसा विश्वास रखनेवाले कुछ तपस्वीजनोंने सदा श्रीरामका ही अनुसरण किया । वे दूसरे किसी आश्रममें नहीं गये ॥ २६ ॥

आ ऋषिगळिन्द रहितवाद आश्रमवन्नु भगवान् श्रीरामनु ऒन्दु गळिगॆयू बिडलिल्ल. ऋषिगळन्तॆ चरित्रवुळ्ळ श्रीरामचन्द्रनल्लि निश्चयवागि ऋषिगळन्नु रक्षिसुव शक्ति इरुवुदन्नु अरित कॆलवु तपस्विगळु सदा श्रीरामनन्ने आश्रयिसुत्ता ऎल्लिगू होगदे अल्ले निन्तुबिट्टरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH raaghavaH = that Rama; prabhuH = the lord; na jahau = did not leave; kSaNampai = even for a moment; aashramam = that hermitage (that had been deserted by the sages); taapasaashcha = but some ascetics among them; dhR^itaguNaaH = who had fixed their mind; raaghavam = on Rama; aarSacharite = who followed the conduct of the sages; satatam = constantly; anugataaH hi = followed Rama.

अनुवादः

That Rama, the lord, did not leave even for a moment that hermitage that had been deserted by the sages. But some ascetics among them who had fixed their mind on Rama (who followed the conduct of the sages) constantly followed Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥116॥