११५ नन्दिग्रामनिवासः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

After returning to Ayodhya, Bharata expresses his desire to proceed to Nandigrama village. Vasishta and the other elders agree to his proposal. Bharata along with Shatrughna ascend the chariot and proceed towards Nandigram. The ministers, family-priest, the army and the citizens of Ayodhya followed Bharata in his journey. Installing the wooden sandals of Rama on the royal throne, Bharata puts on the garb of an ascetic and carries on the rule under orders of the sandals, holding the royal canopy over them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

115. भरतका नन्दिग्राममें जाकर श्रीरामकी चरणपादुकाओंको राज्यपर अभिषिक्त करके उन्हें निवेदनपूर्वक राज्यका सब कार्य करना

ततो निक्षिप्य मातॄस्ता अयोध्यायां दृढव्रतः ।
भरतः शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ १ ॥

ततो निक्षिप्य मातृऋः स अयोध्यायाम् दृढ व्रतः । भरतः शोक सम्तप्तो गुरून् इदम् अथ अब्रवीत् ॥ २-११५-१

तदनन्तर सब माताओंको अयोध्यामें रखकर दृढप्रतिज्ञ भरतने शोकसे संतप्त हो गुरुजनोंसे इस प्रकार कहा—

अनन्तर ऎल्ल तायन्दिरन्नु अयोध्यॆयल्लि इरिसि, दृढ प्रतिज्ञनाद भरतनु शोकसन्तप्तनागि गुरुजनरल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH bharataH = that Bharata; dR^iDha vrataH = fixed in his resolve; tataH = then; nikSipya = having brought; maatR^iiH = his mother; ayodhyaam = (back) to Ayodhya; shoka santaptaH = sore stricken with grief; abraviit = spoke; atha = thereafter; guruun = to Vaishta and the elders (as follows):

अनुवादः

Having brought his mothers back to Ayodhya; Bharata, fixed in his resolve but sore stricken with grief, spoke to Vasishta and the elders (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽत्र वः ।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ २ ॥

नन्दि ग्रामम् गमिष्यामि सर्वान् आमन्त्रये अद्य वः । तत्र दुह्खम् इदम् सर्वम् सहिष्ये राघवम् विना ॥ २-११५-२

‘अब मैं नन्दिग्रामको जाऊँगा, इसके लिये आप सब लोगोंकी आज्ञा चाहता हूँ । वहाँ श्रीरामके बिना प्राप्त होनेवाले इस सारे दुःखको सहन करूँगा ॥ २ ॥

ईग नानु नन्दिग्रामक्कॆ होगुवॆनु, अदक्कागि निम्मॆल्लर अनुमति बेडुत्तेनॆ. श्रीरामनिल्लदॆ उण्टाद दुःखवन्नु सहिसुत्ता अल्ले इरुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. adya = now; gamiSyaami = I am going; nandigraamam = to Nandigrama village; aamantraye = I take leave; sarvaan = of all; vaH = of you; tatra = there; sahiSye = I shall endure; sarvam = all; idam = this; duHkham = woe; raaghavam vinaa = occasioned by Rama’s absence."

अनुवादः

“I am going to Nandigrama village. I take leave of all of you. There, I shall be able to endure all this woe, occasioned by Rama’s absence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतश्चाहो दिवं राजा वनस्थः स गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ ३ ॥

गतश्चाहो दिवं राजा वनस्थः गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥

गतः च हि दिवम् राजा वनस्थः च गुरुर् मम । रामम् प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महा यशाः ॥ २-११५-३

‘अहो! महाराज (पूज्य पिताजी) तो स्वर्गको सिधारे और वे मेरे गुरु (पूजनीय भ्राता) श्रीरामचन्द्रजी वनमें विराज रहे हैं । मैं इस राज्यके लिये वहाँ श्रीरामकी प्रतीक्षा करता रहूँगा; क्योंकि वे महायशस्वी श्रीराम ही हमारे राजा हैं’ ॥ ३ ॥

अय्यो! पूज्य पितनु स्वर्गक्कॆ तॆरळिदरु. नन्न गुरु (पूजनीय अण्ण) श्रीरामनु वनदल्लि इरुवनु. नानु ई राज्यक्कागि श्रीरामनन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्ता अल्लि इरुवॆनु; एकॆन्दरॆ आ महायशस्वी श्रीरामने नमगॆ राजनागिद्दानॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. raajaa = the king Dasaratha; gataH = went; divam = to heaven; mama guruH = my elder brother; vanasthaH = is in the forest; pratiikSye = I shall await; raamam = for Rama (to return); raajyaaya = tot he kindom; saH hi = since verily he alone; raajaa = is the lord; mahaayashaaH = the celebrated.

अनुवादः

“The king Dasaratha went to heaven. My elder brother is in the forest. I shall await for Rama to return to the kingdom; since verily he alone is the celebrated Lord of Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
अब्रुवन् मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ ४ ॥

एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरतस्य महात्मनः । अब्रुवन् मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठः च पुरोहितः ॥ २-११५-४

महात्मा भरतका यह शुभ वचन सुनकर सब मन्त्री और पुरोहित वसिष्ठजी बोले— ॥ ४ ॥

महात्मा भरतन ई शुभमातन्नु केळि ऎल्ल मन्त्रिगळु मत्तु पुरोहित वसिष्ठरु हेळिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. shrutvaa = hearing; etat = these; shubham = auspicious; vaakyam = words; bharatasya = of Bharata; mahaatmanaH = the magnanimous one; vasiSTashcha = Vasishta; purohitaH = the preceptor; sarve = and all; mantriNaH = the ministers; abruvan = spoke (as follows):

अनुवादः

Hearing those auspicious words of the magnanimous Bharata, Vasishta the preceptor and all the ministers spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ ५ ॥

सदृशम् श्लाघनीयम् च यद् उक्तम् भरत त्वया । वचनम् भ्रातृ वात्सल्याद् अनुरूपम् तव एव तत् ॥ २-११५-५

‘भरत! भ्रातृभक्तिसे प्रेरित होकर तुमने जो बात कही है, वह बहुत ही प्रशंसनीय है । वास्तवमें वह तुम्हारे ही योग्य है ॥ ५ ॥

भरत! भ्रातृभक्तियिन्द प्रेरितनागि नीनु हेळिद मातु बहळ प्रशंसनीयवागिदॆ. वास्तव वागि अदु निनगॆ योग्यवे आगिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. bharata = O; Bharata!; vachanam = the words; yat = which; uktam = have been spoken; tvayaa = by you; bhraatR^ivaatsalyaat = in devotion to your brother; subhR^isham = are very much; shlaaghaniiyam = appreciable; tat = that; anuruupam = is worthy; tavaiva = of you along."

अनुवादः

“O, Bharata! The words which your have spoken by you in devotion to your brother are very much appreciable. It is worthy of you alone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
मार्गमार्यं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ ६ ॥

नित्यम् ते बन्धु लुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृ सौहृदे । आर्य मार्गम् प्रपन्नस्य न अनुमन्येत कः पुमान् ॥ २-११५-६

‘तुम अपने भाईके दर्शनके लिये सदा लालायित रहते हो और भाईके ही सौहार्द (हितसाधन) में संलग्न हो । साथ ही श्रेष्ठ मार्गपर स्थित हो, अतः कौन पुरुष तुम्हारे विचारका अनुमोदन नहीं करेगा’ ॥ ६ ॥

नीनु निन्न अण्णन दर्शनक्कागि सदा आतुरनागिरुवॆ हागू अण्णन हितसाधनॆयल्ले संलग्ननागिरुवॆ. जॊतॆगॆ श्रेष्ठमार्गदल्लि स्थितनागिरुवॆ, आद्दरिन्द यारु ताने निन्न विचारवन्नु अनुमोदिसलाररु.॥6॥

पदच्छेदः

6. kaH pumaam = what man; naanumanyate = would not approve; te = of the proposal of you; bandhulubdhasya = who are deeply fascinated of your relatives; nityam = always; tiSThataH = firmly; bhraatR^i sauhR^ide = affectionate to your brother; prapannasya = and devoted; aarya maargam = to the path of elders.

अनुवादः

“What man would not approve of the proposal of your highness, who are deeply fascinated of your relative, always affectionate to your brother and devoted to the path of elders?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
अब्रवीत् सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ ७ ॥

मन्त्रिणाम् वचनम् श्रुत्वा यथा अभिलषितम् प्रियम् । अब्रवीत् सारथिम् वाक्यम् रथो मे युज्यताम् इति ॥ २-११५-७

मन्त्रियोंका अपनी रुचिके अनुरूप प्रिय वचन सुनकर भरतने सारथिसे कहा—‘मेरा रथ जोतकर तैयार किया जाय’ ॥ ७ ॥

मन्त्रिगळ रुचिगनुरूपवागि प्रियवचनवन्नु केळि भरतनु सारथियल्लि हेळिदनु - नन्न रथवन्नु हूडि सिद्धगॊळिसु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaa = hearing; priyam = the affectionate; vachanam = words; mantriNaam = of his counsellors; yathaabhilaSitam = according to his wish; (Bharata); abraviit = spoke; iti = these; vaakyam = words; saarathim = to the charioteer; me rathaH = (Let) my chariot; yujyataam = be made ready."

अनुवादः

Hearing the affectionate words of his counsellors, who spoke according to his wish, Bharata said to his charioteer, “Let my chariot be made ready!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिभाष्य च ।
आरुरोह रथं श्रीमान्शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ ८ ॥

प्रहृष्ट वदनः सर्वा मातृऋः समभिवाद्य सः । आरुरोह रथम् श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-११५-८

फिर उन्होंने प्रसन्नवदन होकर सब माताओंसे बातचीत करके जानेकी आज्ञा ली । इसके बाद शत्रुघ्नके सहित श्रीमान् भरत रथपर सवार हुए ॥ ८ ॥

मत्तॆ अवनु प्रसन्नवदननागि ऎल्ल तायन्दिरल्लि होगलु अप्पणॆ पडॆदनु. बळिक शत्रुघ्नन सहित श्रीमान् भरतनु रथारूढनादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. shriimaan = the illustrious; saH = Bharata; prahR^iSTavadanaH = looking pleased; samabhivaadya = having offered salutation; sarvaa = to all; maatR^iiH = his mothers; aaruroha = ascended; ratham = his chariot; samanvitaH = along with; shatrughne = Shatrughna.

अनुवादः

The illustrious Bharata, looking pleased and having offered salutation to all his mothers, entered his chariot along with Shatrughna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरुह्य तु रथं क्षिप्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ ९ ॥

आरुह्य तु रथम् शीघ्रम् शत्रुघ्न भरताउ उभौ । ययतुः परम प्रीतौ वृतौ मन्त्रि पुरोहितैः ॥ २-११५-९

रथपर आरूढ़ होकर परम प्रसन्न हुए भरत और शत्रुघ्न दोनों भाई मन्त्रियों तथा पुरोहितोंसे घिरकर शीघ्रतापूर्वक वहाँसे प्रस्थित हुए ॥ ९ ॥

रथारूढनागि परमप्रसन्ननाद भरत मत्तु शत्रुघ्न इब्बरू मन्त्रिगळिन्द, पुरोहितरिन्दॊडगूडि शीघ्रवागि अल्लिन्द हॊरटरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. ubhau = both; shatrughna bharatau = Shatrughana and Bharata; aaruhya cha = having mounted; ratham = the chariot; shiigram = quickly; param priitau = and exceedingly rejoiced; yayatuH = set out; vR^itau = accompanied by; mantri purohitaiH = ministers and family-priests.

अनुवादः

Both Shatrughna and Bharata, having quickly mounted the chariot and exceedingly rejoiced, set out, accompanied by ministers and family-priests.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो भवेत् ॥ १० ॥

अग्रतो गुरुवःसर्वे वसिष्ठप्रमुखाद्विजाः ।
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतोभवेत् ॥

अग्रतो पुरवः तत्र वसिष्ठ प्रमुखा द्विजाः । प्रययुः प्रान् मुखाः सर्वे नन्दि ग्रामो यतो अभवत् ॥ २-११५-१०

आगे-आगे वसिष्ठ आदि सभी गुरुजन एवं ब्राह्मण चल रहे थे । उन सब लोगोंने अयोध्यासे पूर्वाभिमुख होकर यात्रा की और उस मार्गको पकड़ा, जो नन्दिग्रामकी ओर जाता था ॥ १० ॥

मुन्दुगडॆ वसिष्ठादि ऎल्ल गुरुजनरु हागू ब्राह्मणरु नडॆयुत्तिद्दरु. अवरॆल्लरू अयोध्यॆयिन्द पूर्वाभिमुखवागि प्रयाण माडुत्ता नन्दीग्रामद कडॆगॆ होगुव दारियन्नु हिडिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. gurvaH = the preceptors; sarve = all; tatra = there; vasiSTha pramukhaah = headed by Vasishta; dvijaaH = and (other) Brahmanas; agrataH = being in the forefront; prayayuH = went; praaNmukhaaH = eastward; yataH = in which direction; nandigraamaH = Nandigrama; abhavat = was there.

अनुवादः

All the preceptors there, headed by Vasishta and other brahmanas being in the forefront, proceeded eastward, in which direction Nandigrama village was situated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ ११ ॥

बलम् च तद् अनाहूतम् गज अश्व रथ सम्कुलम् । प्रययौ भरते याते सर्वे च पुर वासिनः ॥ २-११५-११

भरतके प्रस्थित होनेपर हाथी, घोड़े और रथोंसे भरी हुई सारी सेना भी बिना बुलाये ही उनके पीछे-पीछे चल दी और समस्त पुरवासी भी उनके साथ हो लिये ॥ ११ ॥

भरतनु हॊरटाग आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द तुम्बिद ऎल्ल सैन्यवु करॆयदॆये अवन हिन्दॆ-हिन्दॆ हॊरटितु हागू समस्त पुरवासिगळू अवन जॊतॆगूडिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bharate = (Wile) Bharata; yaate = had left; balamcha = the army too; prayayau = followed him; tadanaahutam = unbidden; gajaashvaratha samkulam = abounding in elephants; horses and chariots; sarve = all; puravaasinaH cha = the residents of the city also (followed suit).

अनुवादः

When Bharata had left, the army too, abounding in elephants, horses and chariots marched unbidden. The residents of the city also followed suit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥ १२ ॥

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधायपादुके ॥

रथस्थः स तु धर्म आत्मा भरतो भ्रातृ वत्सलः । नन्दि ग्रामम् ययौ तूर्णम् शिरस्य् आधाय पादुके ॥ २-११५-१२

धर्मात्मा भ्रातृवत्सल भरत अपने मस्तकपर भगवान् श्रीरामकी चरणपादुका लिये रथपर बैठकर बड़ी शीघ्रतासे नन्दिग्रामकी ओर चले ॥ १२ ॥

धर्मात्मा भ्रातृवत्सल भरतनु तन्न तलॆय मेलॆ भगवान् श्रीरामन चरणपादुकॆगळन्नु इट्टुकॊण्डु रथदल्लि कुळितु शीघ्रवागि नन्दिग्रामद कडॆगॆ नडॆदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saH bharataH = that Bharata; bhraatR^ivatsalaH = affectionate of is brother; dharmaatmaa = and magnanimous; aadaaya = kept; paaduke = the sandals; shirasi = on his head; rathasthaH = while remaining in the chariot; tuurNam = and quickly; yayau = set out; nandigraamam = for Nandigrama.

अनुवादः

The magnanimous Bharata, affectionate of his brother, bearing the sandals belong to Rama on his head, set out for Nandigrama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्तु ततः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।
अवतीर्य रथात् तूर्णं गुरूनिदमभाषत ॥ १३ ॥

ततः तु भरतः क्षिप्रम् नन्दि ग्रामम् प्रविश्य सः । अवतीर्य रथात् तूर्णम् गुरून् इदम् उवाच ह ॥ २-११५-१३

नन्दिग्राममें शीघ्र पहुँचकर भरत तुरंत ही रथसे उतर पड़े और गुरुजनोंसे इस प्रकार बोले— ॥ १३ ॥

नन्दिग्रामक्कॆ तलुपिद भरतनु कूडले रथदिन्द इळिदु गुरुजनरल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = thereafter; pravishya = having entered; nandigraamam = Nandigram; kSipram = briskly; saH bharataH = that Bharat; avatiirya = descended; rathaat = from his chariot; tuurNam = quickly; uvaacha ha = and spoke; idam = these words; guruun = to his preceptors.

अनुवादः

Thereafter, having entered Nandigrama briskly Bharata descended his chariot quickly and spoke to his preceptors as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद् राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्न्यासमुत्तमम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥ १४ ॥

एतद्राज्यं मम भ्राता दत्तं सन्न्यासमुत्तमम् ।
योगक्षेमहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥

एतद् राज्यम् मम भ्रात्रा दत्तम् सम्न्यासवत् स्वयम् । योग क्षेम वहे च इमे पादुके हेम भूषिते ॥ २-११५-१४

‘मेरे भाईने यह उत्तम राज्य मुझे धरोहरके रूपमें दिया है, उनकी ये सुवर्णविभूषित चरणपादुकाएँ ही सबके योगक्षेमका निर्वाह करनेवाली हैं’ ॥ १४ ॥

नन्न अण्णनु ई उत्तम राज्यवन्नु ननगॆ न्यासरूपदल्लि कॊट्टिरुवनु, अवन ई सुवर्णभूषित चरण पादुकॆगळे ऎल्लर योगक्षेम नडॆसुवन्तहुदागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. etat raajyam = this kingdom; dattam = has been given; mama = to me; sannyaasavat = as a trust; bhraataa = by my brother; Rama; svayam = himself; ime paaduke cha = these sandals; hema bhuuSite = embellished with gold; yogakSamavahe = diffuse gain and security (to the people)

अनुवादः

“My brother, Rama has given to me this kingdom as a trust. These sandals, embellished with gold diffuse gain and security to the people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतः शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।
अब्रवीद् दुःखसन्तप्तः सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥ १५ ॥

तत्पश्चात् भरतने मस्तक झुकाकर उन चरण-पादुकाओंके प्रति उस धरोहररूप राज्यको समर्पित करके दुःखसे संतप्त हो समस्त प्रकृतिमण्डल (मन्त्री, सेनापति और प्रजा आदि) से कहा— ॥ १५ ॥

अनन्तर भरतनु अण्णनु तन्नल्लि न्यासरूपवागिरिसिद राज्यवन्नु चरणपादुकॆगळिगॆ तलॆबागि अर्पिसि, दुःखदिन्द सन्तप्तनागि समस्त मन्त्रि, सेनापति मत्तु प्रजॆगळल्लि ई रीति हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kR^itvaa = having dedicated; sannyaasam = the sacred trust; paaduke = to the wooden sandals; bharataH = Bharata; tataH = then; abraviit = spoke; sarvam = to the entire; prakR^itimaNDalam = body of his ministers; duHkha samtapataH = sore stricken with anguish; as he was.

अनुवादः

Having dedicated the sacred trust to the wooden sandals, Bharata sore-stricken with anguish, spoke to the entire body of his ministers as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥ १६ ॥

चत्रम् धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ । अभ्याम् राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्याम् गुरोर्मम ॥ २-११५-१६

‘आप सब लोग इन चरणपादुकाओंके ऊपर छत्र धारण करें । मैं इन्हें आर्य रामचन्द्रजीके साक्षात् चरण मानता हूँ । मेरे गुरुकी इन चरणपादुकाओंसे ही इस राज्यमें धर्मकी स्थापना होगी ॥ १६ ॥

नीवॆल्लरू ई चरणपादुकॆगळिगॆ छत्रहिडियिरि. नानु इवन्नु आर्य श्रीरामन साक्षात् चरणगळॆन्दु तिळियुत्तेनॆ. नन्न गुरुविन ई पादुकॆगळिन्दले ई राज्यदल्लि धर्मस्थापनॆ आगुवुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dhaarayata = hold; chhatram = the state canopy; kSipram = speedily; imau = these; matau = have been accepted; aarya paadau = as symbols of the feet of my noble brother; aabhyaam paadukaabhyaam = by these wooden sandals; mama guroH = of my brother; dharmaH = piety; sthitaH = has been established; raajye = in the kingdom.

अनुवादः

“Hold the state canopy speedily over these wooden sandals, which have been accepted as symbols of the feet of Rama, my noble brother. By the presence of these wooden sandals of my brother here, a piety has been established in the kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रात्रा तु मयि सन्न्यासो निक्षिप्तः सौहृदादयम् ।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ १७ ॥

भ्रात्रा हि मयि सम्न्यासो निक्षिप्तः सौहृदादयम् । तमिमम् पालयिष्यामि राघवागमनम् प्रति २-११५-१७

‘मेरे भाईने प्रेमके कारण ही यह धरोहर मुझे सौंपी है, अतः मैं उनके लौटनेतक इसकी भलीभाँति रक्षा करूँगा ॥ १७ ॥

नन्न अण्णनु प्रेमदिन्दागिये ई न्यासवन्नु ननगॆ ऒप्पिसिरुवनु. आद्दरिन्द नानु अवनु हिन्दिरु गुव तनक इवन्नु चॆन्नागि रक्षिसुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. sauhR^idaat = by compassion; ayam = this; samnyaasaH = trust; mayi nikSiptaH = has been placed at my disposal; bhraatraa = by my brother; imam = the trust; tat = as such; paalayiSyaami = will be protected; raaghava agamanam prati = till the arrival of Rama.

अनुवादः

“As a mark of compassion, this trust has been placed at my disposal, by my brother. There trust as such will be preserved till his return.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ १८ ॥

‘इसके बाद मैं स्वयं इन पादुकाओंको पुनः शीघ्र ही श्रीरघुनाथजीके चरणोंसे संयुक्त करके इन पादुकाओंसे सुशोभित श्रीरामके उन युगल चरणोंका दर्शन करूँगा ॥

अनन्तर नानु स्वतः ई पादुकॆगळन्नु पुनः श्रीरामन चरण गळिगॆ तॊडगिसि ई पादुकॆगळिन्द सुशोभित श्रीरामन आ चरणयुगलगळन्नु दर्शिसुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. samyojayitvaa = having restored; (these wooden sandals); svayam = personally; raaghavasya = to Rama’s feet; kSipram = immediately; punaH = again; drakSyaami = I shall behold; tau = those; charaNau = feet; raamasya = of Rama; sahapaadukau = along with these sandals.

अनुवादः

“Having restored these wooden sandals personally to Rama’s feet immediately after his return, I shall behold those feet of Rama along with these sandals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवर्तिताम् ॥ १९ ॥

ततो निक्षिप्तभारोऽहम् राघवेण समागतः । निवेद्य गुरवे राज्यम् भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् २-११५-१९

‘श्रीरघुनाथजीके आनेपर उनसे मिलते ही मैं अपने उन गुरुदेवको यह राज्य समर्पित करके उनकी आज्ञाके अधीन हो उन्हींकी सेवामें लग जाऊँगा । राज्यका यह भार उनपर डालकर मैं हलका हो जाऊँगा ॥ १९ ॥

श्रीरघुनाथनु बन्दु भेटियागुत्तले नानु नन्न गुरुदेवनिगॆ ई राज्यवन्नु समर्पिसि, अवन आज्ञॆगॆ अधीननागि अवन सेवॆयल्ले तॊडगुवॆनु. राज्यद हॊरॆयन्नु अवनिगॆ ऒप्पिसि नानु निराळवागि इरुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = thereafter; aham = I; nikSipta bhaaraH = on whom thus burden has been imposed; samaagataH = having been united; raaghaveNa = with Rama; nivedya = and having restored; raajyam = the kingdom; gurave = to my elder brother; bhajiSye = I shall assume; guruvR^ittitaam = the role of a servant of my elder brother.

अनुवादः

“Restoring the kingdom to my elder brother, when re-united with him and thereby laying down the burden, I shall then assume the role of a servant of my elder brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवाय च सन्न्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवाम्यहम् ॥ २० ॥

ताघवाय च सम्न्यासम् दत्त्वेमे वरपादुके । राज्यम् चेदमयोध्याम् च धूतपापोभवामि च २-११५-२०

‘मेरे पास धरोहररूपमें रखे हुए इस राज्यको, अयोध्याको तथा इन श्रेष्ठ पादुकाओंको श्रीरघुनाथजीकी सेवामें समर्पित करके मैं सब प्रकारके पापतापसे मुक्त हो जाऊँगा ॥ २० ॥

नन्न बळि न्यासवागि इट्टिरुव ई राज्यवन्नु, अयोध्यॆयन्नु हागू ई श्रेष्ठ पादुकॆगळन्नु श्रीरामन सेवॆयल्लि समर्पिसि नानु ऎल्ल प्रकारद पापतापगळिन्द मुक्तनागुवॆनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dattvaa = giving away; ime vara paaduke = these excellent wooden sandals; samnyaasam = the symbols of trust; idam raajyam cha = this kingdom; ayodhyaamcha = as well as the city of Ayodhya; raaghavaaya = to Rama; bhavaamicha = I shall become; dhuuta paataH = washed of all my sins.

अनुवादः

“By giving away these excellent wooden sandals, the symbols of trust, this kingdom, as well as the City of Ayodhya to Rama, I shall be washed of all my sins.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद् राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ २१ ॥

अभिषिक्ते च काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥

अभिषिक्ते तु काकुत्थ्से प्रहृष्टमुदिते जने । प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ २-११५-२१

‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामका अयोध्याके राज्यपर अभिषेक हो जानेपर जब सब लोग हर्ष और आनन्दमें निमग्न हो जायँगे, तब मुझे राज्य पानेकी अपेक्षा चौगुनी प्रसन्नता और चौगुने यशकी प्राप्ति होगी’ ॥ २१ ॥

काकुत्स्थ कुलभूषण श्रीरामनु अयोध्यॆय राजनागि पट्टाभिषिक्तनाद मेलॆ ऎल्ल जनरु हर्ष-आनन्ददल्लि मुळुगिदाग ननगॆ राज्य पडॆयुवुदक्किन्त नाल्कुपट्टु सन्तोष मत्तु नाल्कुपट्टु यशस्सु सिगबहदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. kaakutthse = Rama; abhiSikte = will be installed; jane = and his subjects; prahR^iSTamudite = made happy; bhavet = It will be; chaturguNam = a four-fold; yashaschaiva = more fame; priitiH = and happiness; mama = for me; raajyaat = than (that having obtained) from the kingdom.

अनुवादः

“Rama will be installed and his subjects made happy. It will be a four-fold more fame and happiness for me than that having obtained from the kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तु विलपन् दीनो भरतः स महायशाः ।
नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥ २२ ॥

एवम् तु विलपन्धीनो भरतः स महायशाः । नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यम् दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥ २-११५-२२

इस प्रकार दीनभावसे विलाप करते हुए दुःखमग्न महायशस्वी भरत मन्त्रियोंके साथ नन्दिग्राममें रहकर राज्यका शासन करने लगे ॥ २२ ॥

हीगॆ दीनभावदिन्द विलापिसुत्ता दुःखमग्न महायशस्वी भरतनु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ नन्दिग्रामदल्लि इद्दु राज्यवाळ तॊडगिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH bharataH = that Bharata; mahaayashaaH = the highly illustrious man; diinaH = (but) a distressed man; vilapan = lamenting; evam = thus; duHkhitaH = and pained; akarot = looked after; raajyam = the state administration; mantribhiH saha = along with his ministers; nandrigraame = at Nandigrama.

अनुवादः

The highly illustrious Bharata though a distressed man, thus lamenting and pained, looked after the state administration along with his ministers from Nandigrama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
नन्दिग्रामेऽवसद् धीरः ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २३ ॥

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः । नन्दिग्रामेऽवसद्वीरः ससैन्यो भरतस्तदा २-११५-२३

सेनासहित प्रभावशाली धीर-वीर भरतने उस समय वल्कल और जटा धारण करके मुनिवेषधारी हो नन्दिग्राममें निवास किया ॥ २३ ॥

सैन्य सहित प्रभावशाली धीर-वीर भरतनु आग जटा-वल्कल धारियागि मुनि वेषदल्लि नन्दिग्रामदल्लि वासमाडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. valkalajaTaadhaarii = Assuming bark robes and matted locks; muniveSadhaarii = in the guise of an ascetic; prabhuH = the lord; viiraH = and the hero; saH bharataH = that Bharata; tadaa = then; avasat = dwelt; nandigraame = in Nandigrama; sa sainyaH = protected by the army.

अनुवादः

Assuming bark robes and matted locks in the guise of an ascetic, the lord and the hero Bharata dwelt in Nandigrama, protected by the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृ़वत्सलः ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा ।
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत् तदा ॥ २४ ॥

रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सलः ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ।
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ॥

रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सलः । भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा ॥ २-११५-२४ पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तथा ।

भाईकी आज्ञाका पालन और प्रतिज्ञाके पार जानेकी इच्छा करनेवाले भ्रातृवत्सल भरत श्रीरामचन्द्रजीके आगमनकी आकांक्षा रखते हुए उनकी चरणपादुकाओंको राज्यपर अभिषिक्त करके उन दिनों नन्दिग्राममें रहने लगे ॥

अण्णन आज्ञॆय पालनॆ मत्तु प्रतिज्ञॆयन्नु नॆरवेरिसुव इच्छॆयुळ्ळ भ्रातृवत्सल भरतनु श्रीरामन आगमनद आकाङ्क्षॆ इरिसुत्ता अवन चरणपादुकॆगळन्नु राज्यदल्लि अभिषेक माडि आग नन्दिग्रामदल्ले इरतॊडगिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa = then; bharataH = Bharata; bhraatR^iH vachanakaariicha = obedient to his elder brother; bhraatR^ivatsalaH = affectionate of his brothers; pratijJNa paaragaH = and faithful to his vow; tathaa = thus; avasat = resided; nandirgraame = in Nandigrama; abhiSichya = coronating; paaduke = the wooden sandals ( on the throne); aakaaNkSan = and wishing; raamaagamanam = the return of Rama.

अनुवादः

Bharata, obedient to his elder brother, affectionate of his brothers and faithful to his vow, thus resided in Nandigrama, coronating the wooden sandals on the throne and wishing always for the return of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सवालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम् ।
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥ २५ ॥

स वालव्यजनम् चत्रम् धारयामास स स्वयम् ॥ २-११५-२५ भरतः शासनम् सर्वम् पादुकाभ्याम् निवेदयन् ।

भरतजी राज्य-शासनका समस्त कार्य भगवान् श्रीरामकी चरणपादुकाओंको निवेदन करके करते थे तथा स्वयं ही उनके ऊपर छत्र लगाते और चँवर डुलाते थे ॥ २५ ॥

भरतनु राज्यशासनद समस्त कार्यगळन्नु भगवान् श्रीरामन पादुकॆगळिगॆ निवेदिसुत्तिद्दनु. हागू स्वतः अवुगळ मेलॆ छत्र हिडिदु चामर बीसुत्तिद्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. bharataH = Bharata; nivedayan = reporting; sarvam = all; shaasanam = the royal orders; paadukaabhyaam = to the wooden sandals; dharayaamaasa = was holding; svayam = personally; chhatram = the royal canopy; savaalavyajanam = together with the chowrie (to the sandals)

अनुवादः

Reporting all the royal orders to the wooden sandals, Bharata was holding the royal canopy together with the chowrie to those sandals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्यपादुके ।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥ २६ ॥

श्रीमान् भरत बड़े भाईकी उन पादुकाओंको राज्यपर अभिषिक्त करके सदा उनके अधीन रहकर उन दिनों राज्यका सब कार्य मन्त्री आदिसे कराते थे ॥ २६ ॥

श्रीमान् भरतनु अण्णन आ पादुकॆगळिगॆ पट्टाभिषेकमाडि सदा अवुगळिगॆ अधीननागिद्दु आ दिनगळल्लि राज्यद ऎल्ल कार्य मन्त्रिगळिन्द माडिसुत्तिद्दनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. abhiSichya = coronating; aarya paaduke = the wooden sandals of his elder brother; shriimaan = the illustrious; bharataH = Bharata; tataH = thereafter; kaaryaamaasa = carried out; raajyam = the state administration; tadadhiinaH = being subservient to them; sarvadaa = always.

अनुवादः

Coronating the wooden sandals of his elder brother, the illustrious Bharata thereafter carried out the state administration, always maintaining his subservience to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा हि यत् कार्यमुपैति किञ्चि-
दुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य
चकार पश्चाद् भरतो यथावत् ॥ २७ ॥

उस समय जो कोई भी कार्य उपस्थित होता, जो भी बहुमूल्य भेंट आती, वह सब पहले उन पादुकाओंको निवेदन करके पीछे भरतजी उसका यथावत् प्रबन्ध करते थे ॥ २७ ॥

आग यावुदे कार्य उपस्थितवादरू, बहुमूल्य काणिकॆगळु बन्दरू, अदॆल्लवन्नू मॊदलु पादुकॆगळिगॆ अर्पिसि, मत्तॆ भरतनु अदन्नु यथावत् व्यवस्थॆ माडुत्तिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. yatkimchit = whatever small; kaaryam = affair; upaiti = came up; mahaarham = or a high-valued; upaayanam = gift; upahR^itam = was offered; saH bharataH = that Bharata; tadaa = then; prathamam = first; nivedya = has reported (it); paadukaabhyaam = to the wooden sandals; pashchaat = and thereafter; chakaara = acted yathaavat = accordingly.

अनुवादः

Whatever a small affair of the state came up or whenever a high-valued gift was offered, Bharata used to report that matter to the wooden sandals and then only dealt with it in the proper way afterwards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ पंद्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हदिनैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥115॥