११३ भरतस्य प्रतिनिवर्तनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Keeping Rama’s sandals on his head, Bharata ascends his chariot along with Shatrughna. Bharata advances along with his troops along side the mountain of chitrakuta. On the way, he beholds Bharadvaja’s hermitage and meets the sage. Bharata informs the sage about the insistance of Rama to stay back in the forest for fourteen years so as to honour the promise of his father scruprulously and also Vaishta’s advice to Rama to offer his sandals to Bharata, to ensure peace and harmony in Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

113. भरतका भरद्वाजसे मिलते हुए अयोध्याको लौट आना

ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ १ ॥

ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतः तदा । आरुरोह रथम् हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-११३-१

तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीकी दोनों चरणपादुकाओंको अपने मस्तकपर रखकर भरत शत्रुघ्नके साथ प्रसन्नता-पूर्वक रथपर बैठे ॥ १ ॥

अनन्तर श्रीरामचन्द्रन पादुकॆगळन्नु तन्न मस्तकद मेलॆ हॊत्तु भरतनु शत्रुघ्ननॊन्दिगॆ सन्तोषदिन्द रथदल्लि कुळितनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; bharataH = Bharata; shatrughnena samnvitaH = along with Shatrughna; tadaa = then; kR^ivaa = keeping; paaduke = the sandals; shirasi = on his head; hR^iSTaH = and having been pleased; aaruroha = ascended; ratham = his chariot.

अनुवादः

Thereafter, keeping the sandals on his head, Bharata delightfully ascended his chariot along with Shatrughna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २ ॥

वसिष्ठो वामदेवः च जाबालिः च दृढ व्रतः । अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्र पूजिताः ॥ २-११३-२

वसिष्ठ, वामदेव तथा दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले जाबालि आदि सब मन्त्री, जो उत्तम मन्त्रणा देनेके कारण सम्मानित थे, आगे-आगे चले ॥ २ ॥

वसिष्ठ, वामदेव हागू दृढतॆयिन्द उत्तम व्रतवन्नु पालिसुव उत्तम सलहॆयिन्द सम्मानितराद जाबालि मॊदलाद ऎल्ल मन्त्रिगळु हिन्दॆ-हिन्दॆये नडॆदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. agrataH = before him; vasiSThaH = Vasishta; vaasudevashcha = Vasudeva; dR^iDhavrataH = sarve = and all; mantriNaH = the ministers; mantra puujitaaH = distinguished for their advices; prayayuH = went ahead.

अनुवादः

Before him, Vasishta, Vasudeva of firm vows, Jabali and all the ministers distinguished for their counsels, went ahead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ ३ ॥

मन्दाकिनीम् नदीम् रम्याम् प्रान् मुखाः ते ययुः तदा । प्रदक्षिणम् च कुर्वाणाः चित्र कूटम् महा गिरिम् ॥ २-११३-३

वे सब लोग चित्रकूट नामक महान् पर्वतकी परिक्रमा करते हुए परम रमणीय मन्दाकिनी नदीको पार करके पूर्वदिशाकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ३ ॥

अवरॆल्लरू चित्रकूट पर्वतक्कॆ प्रदक्षिणॆ माडुत्ता परमरमणीय मन्दाकिनी नदियन्नु दाटि पूर्व दिक्किगॆ प्रयाण बॆळॆसिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tadaa = then; te = they; yayuH = advanced; kurvaaNaaH = making; pradakSiNam = a round of; chitrakuuTam mahaagirim = Chitrakuta mountain; praaNmukhaaH = facing east towards; ramyaam = by the charming; nadiim = River; mandaakiniim = Mandakini.

अनुवादः

Them, they advanced eastwards, by the charming Mandakini River, after making a round of Chitrakuta Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ ४ ॥

पश्यन् धातु सहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतः तदा ॥ २-११३-४

उस समय भरत अपनी सेनाके साथ सहस्रों प्रकारके रमणीय धातुओंको देखते हुए चित्रकूटके किनारेसे होकर निकले ॥ ४ ॥

आग भरतनु तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ साविरारु प्रकारद रमणीय धातुगळन्नु नोडुत्ता चित्रकूटद तप्पलिनिन्द हॊरटनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. pashyam = observing; vividhaani = various kinds; dhaatu sahasraaNi = of thousands of rocks; ramyaaNi = which were enchanting; bharataH = Bharata; tadaa = then; prayayou = travelled; paarshve = along the side; tasya = of that mountain; sasainyaH = along with his troops.

अनुवादः

Observing various types of thousands of enchanting rocks, Bharata advanced along with his troops along the side of the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ ५ ॥

अदूराच् चित्र कूटस्य ददर्श भरतः तदा । आश्रमम् यत्र स मुनिर् भरद्वाजः कृत आलयः ॥ २-११३-५

चित्रकूटसे थोड़ी ही दूर जानेपर भरतने वह आश्रम देखा, जहाँ मुनिवर भरद्वाजजी निवास करते थे* ॥ ५ ॥

\* यह आश्रम यमुनासे दक्षिण दिशामें चित्रकूटके कुछ निकट था । गङ्गा और यमुनाके बीच प्रयागवाला आश्रम, जहाँ वनमें जाते समय श्रीरामचन्द्रजी तथा भरत आदिने विश्राम किया था, इससे भिन्न जान पड़ता है । तभी इस आश्रमपर भरद्वाजसे मिलनेके बाद भरत आदिके यमुना पार करनेका उल्लेख मिलता है—‘ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।’ इस द्वितीय आश्रमसे श्रीराम और भरतके समागमका समाचार शीघ्र प्राप्त हो सकता था; इसीलिये भरद्वाजजी भरतके लौटनेके समय यहीं मौजूद थे ।

चित्रकूटदिन्द स्वल्प दूर होदाग भरतनु मुनिवर्य भरद्वाजरु वासिसुत्तिद्द आश्रमवन्नु नोडिदनु.॥5॥*

पदच्छेदः

5. tadaa = then; bharataH = Bharata; dadarsha = saw; aashramam = a hermitage; yatra = where; muniH = the sage; saH bharadvaajaH = that Bharadwaja; kR^itaalayaH = made it as a residence; aduuraat = in the vicinity; chitrakuuTasya = of Chitrakuta Mountain.

अनुवादः

In the vicinity of Chitrakuta Mountain, Bharata saw a hermitage where the sage Bharadwaja resided.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य वीर्यवान् ।
अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥ ६ ॥

स तम् आश्रमम् आगम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे कुल नन्दनः ॥ २-११३-६

अपने कुलको आनन्दित करनेवाले पराक्रमी भरत महर्षि भरद्वाजके उस आश्रमपर पहुँचकर रथसे उतर पड़े और उन्होंने मुनिके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ ६ ॥

तन्न कुलवन्नु आनन्दगॊळिसुव पराक्रमि भरतनु महर्षि भरद्वाजर आश्रमवन्नु तलुपि रथदिन्द कॆळगिळिदु, मुनिय चरणगळल्लि साष्टाङ्ग नमस्कार माडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tadaa = then; saH bharataH = that Bharata; buddhimaan = endowed with understanding; aagamya = reached; tam aashramam = that hermitage; bharadvaajasya = of Bharatadvaja; avatiirya = descended; rathaat = from his chariot; vavande = and bowed down in salutation; paadau = to the feet of Bharatadwaja.

अनुवादः

Then, that Bharata endowed with understanding reached that hermitage of Bharadwaja, descended from his chariot and bowed down to the feet of Bharadwaja in saluation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ ७ ॥

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च सगमागतम् ॥

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतम् वाक्यम् अब्रवीत् । अपि कृत्यम् कृतम् तात रामेण च समागतम् ॥ २-११३-७

उनके आनेसे महर्षि भरद्वाजको बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने भरतसे पूछा—‘तात! क्या तुम्हारा कार्य सम्पन्न हुआ? क्या श्रीरामचन्द्रजीसे भेंट हुई?’ ॥ ७ ॥

अवनु बन्दिरुवुदरिन्द महर्षि भरद्वाजरिगॆ बहळ आनन्दवायितु. अवरु भरतनन्नु केळिदरु - अय्या! निन्न कार्य सम्पन्नवायितु ताने? श्रीरामचन्द्रनु भेटियादने.॥7॥

पदच्छेदः

7. tataH = then; uktaH = spoken; evam = thus; bharadvaajena = by Bharadvaja; dhiimataa = the learned sage; bharataH = Bharata; bhraatR^ivatsalaH = affectionate towards his brothers; pratyuvaacha = replied; bharadvaajam = to Bharadvaja (as follows)

अनुवादः

The, Bharadvaja full of joy, enquired of Bharata saying, “O, dear prince! Has your purpose been accomplished? Have you met Rama?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ ८ ॥

एवम् उक्तः तु भरतो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजम् भरतो धर्म वत्सलः ॥ २-११३-८

बुद्धिमान् भरद्वाजजीके इस प्रकार पूछनेपर धर्मवत्सल भरतने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ८ ॥

धीमन्त भरद्वाजरु हीगॆ केळिदाग धर्मवत्सल भरतनु अवरल्लि इन्तु उत्तरिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH then; uktaH = spoken; evam = thus; bharadvaajena = by Bharadvaja; dhiimataa = the learned sage; bharataH = Bharat; bhraatR^ivatsalaH = affectionate towards his brothers; prayuvaacha = replied; bharadvaajam = to Bharadvaja (as follows):

अनुवादः

Hearing the words of the learned sage, Bharadvaja, Bharata who was affectionate towards his brothers, replied to Bharadvaja (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढ विक्रमः । राघवः परम प्रीतो वसिष्ठम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २-११३-९

‘मुने! भगवान् श्रीराम अपने पराक्रमपर दृढ़ रहनेवाले हैं । मैंने उनसे बहुत प्रार्थना की । गुरुजीने भी अनुरोध किया । तब उन्होंने अत्यन्त प्रसन्न होकर गुरुदेव वसिष्ठजीसे इस प्रकार कहा— ॥ ९ ॥

मुनिगळे! भगवान् श्रीरामनु तन्न पराक्रमदल्लि दृढवागिरुववनु. नानु अवनल्लि तुम्बा प्रार्थिसिदॆनु. गुरुगळू आग्रह माडिदरु. आग अवनु अत्यन्त सन्तोषदिन्द गुरु वसिष्ठरल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yaachyamaanaH = despite the entreaties; guruNaa = of his preceptor; mayaa = and of mine; raaghavaH = Rama; dR^iDhavikramaH = is unshakeable in his resolve; parama priitaH = and most cheerfully; abraviit = spoke; vaakyam = ( the following) words; vasiSTham = to Vasishta.

अनुवादः

Despite the entreaties of his preceptor and of mine, Rama is unshakeable in his resolve and most cheerfully spoke the following words to Vasishta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ १० ॥

पितुः प्रतिज्नाम् ताम् एव पालयिष्यामि तत्त्वतः । चतुर्दश हि वर्षाणि य प्रतिज्ना पितुर् मम ॥ २-११३-१०

‘मैं चौदह वर्षोंतक वनमें रहूँ, इसके लिये मेरे पिताजीने जो प्रतिज्ञा कर ली थी, उनकी उस प्रतिज्ञाका ही मैं यथार्थरूपसे पालन करूँगा’ ॥ १० ॥

नानु हदिनाल्कु वर्ष काडिनल्लि इरबेकॆन्दु नन्न तन्दॆयवरु माडिद प्रतिज्ञॆयन्ने नानु यथार्थवागि पालिसुवॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. paalayiSyaami = I shall honour; taam pratijJNaam eva = that promise alone; pituH = of my father; tattvataH = scruprulously; yaa = which; pratiJJNaaH = I promised; mama pituH = to my father; chaturdasha varSaaNi = for fourteen years.

अनुवादः

“I shall honour the promise of my father scrupulously and reside in the forest for fourteen years as I promised him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ ११ ॥

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्ययज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥

एवम् उक्तो महा प्राज्नो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । वाक्यज्नो वाक्य कुशलम् राघवम् वचनम् महत् ॥ २-११३-११

‘उनके ऐसा कहनेपर बातके मर्मको समझनेवाले महाज्ञानी वसिष्ठजीने बातचीत करनेमें कुशल श्रीरघुनाथजीसे यह महत्त्वपूर्ण बात कही— ॥ ११ ॥

अवनु हीगॆ हेळिदाग मातिन मर्मज्ञराद वसिष्ठरु मातिनल्लि कुशलनाद श्रीरघुनाथनल्लि हीगॆ महत्वपूर्णवाद मातन्नु हेळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. uktaH = spoken; evam = in this manner (by Rama); vasiSThaH = Vasishta; mahaapraajJNaH = the highly wise; vaakyajJNaH = and the knower of the mode of expression; pratyuvaachaha = replied; mahat = in great; vachanam = words; raaghavam = to Rama; vaakyakushalam = who is the most skilful of orators.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, the highly wise Vasishta, the knower of proper mode of expression, replied to Rama who is the most skilful of orators, in the following great words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरो भव ॥ १२ ॥

एते प्रयग्च्छ सम्हृष्टः पादुके हेम भूषिते । अयोध्यायाम् महा प्राज्न योग क्षेम करे तव ॥ २-११३-१२

‘महाप्राज्ञ! तुम प्रसन्नतापूर्वक ये स्वर्णभूषित पादुकाएँ अपने प्रतिनिधिके रूपमें भरतको दे दो और इन्हींके द्वारा अयोध्याके योगक्षेमका निर्वाह करो’ ॥

महाप्राज्ञने! नीनु सन्तोषदिन्द ई स्वर्णभूषितपादुकॆगळन्नु तन्न प्रतिनिधिय रूपदल्लि भरतनिगॆ कॊट्टुबिडु, हागू इवुगळ मूलक अयोध्यॆय योगक्षेमवन्नु निर्वाहमाडु.॥12॥

पदच्छेदः

12. mahaa praajJNa = O; the extremely segacious prince!; samhR^iSTaH = joyfully; prayachchha = bestow; ete = those; hemabhuuSite = gold-encrusted; tava paaduke = sandals of yours; (on us); yogakSama kare = which ensure peace and harmony; ayodhyaayaam = in Ayodhya.

अनुवादः

“O, the extremely segacious prince! Bestow joyfully thse gold-encrusted sandals of yours on us and ensure peace and harmony in Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ १३ ॥

एवम् उक्तो वसिष्ठेन राघवः प्रान् मुखः स्थितः । पादुके हेम विकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ २-११३-१३

‘गुरु वसिष्ठजीके ऐसा कहनेपर पूर्वाभिमुख खड़े हुए श्रीरघुनाथजीने अयोध्याके राज्यका संचालन करनेके लिये ये दोनों स्वर्णभूषित पादुकाएँ मुझे दे दीं ॥ १३ ॥

गुरु वसिष्ठरु हीगॆ हेळिदाग पूर्वाभिमुखवागि निन्तिरुव श्री रघुनाथनु अयोध्यॆय राज्यद सञ्चालनॆ माडलिक्कागि ई ऎरडु स्वर्णभूषित पादुकॆगळन्नु करुणिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. evam = thus; uktaH = spoken; vasiSTena = by Vasishta; raaghavaH = Rama; sthitaH = stood up; praaNmukhaH = facing the EAst; adhiruhya = placed his feet; ete = in those; paaduke = sandals; dadau = and gave; mama = to me; raajyaaya = as a sign of regency.

अनुवादः

“Hearing the words of Vasishta, Rama stood up and turning to the East, placed his feet in those sandals and gave them to me as a sign of regency.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ १४ ॥

निवृत्तो अहम् अनुज्नातो रामेण सुमहात्मना । अयोध्याम् एव गग्च्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ २-११३-१४

‘तत्पश्चात् मैं महात्मा श्रीरामकी आज्ञा पाकर लौट आया हूँ और उनकी इन मङ्गलमयी चरणपादुकाओंको लेकर अयोध्याको ही जा रहा हूँ’ ॥ १४ ॥

अनन्तर नानु महात्मा श्रीरामन आज्ञॆयन्नु पडॆदु मरळि बन्दिरुवॆनु हागू अवन ई मङ्गलमय चरणपादुकॆगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु अयोध्यॆगॆ होगुत्तिद्देनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. anujnaataH = having taken leave; raameNa = of Rama; sumahaatmanaa = the vry high-souled gR^ihiitvaa = after receiving; shubhe = the auspicious; paaduke = sandals; gachchhaami = and proceeding; ayodhyaameva = to Ayodhya.

अनुवादः

“Having taken leave of the very high-souled Rama, I turned back after receiving the auspicious sandals. Now, I am proceeding to Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत् ॥ १५ ॥

एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरतस्य महात्मनः । भरद्वाजः शुभतरम् मुनिर् वाक्यम् उदाहरत् ॥ २-११३-१५

महात्मा भरतका यह शुभ वचन सुनकर भरद्वाज मुनिने यह परम मङ्गलमय बात कही— ॥ १५ ॥

महात्मा भरतन ई शुभ वचनवन्नु केळि भरद्वाज मुनिगळु ई परम मङ्गळमय मातन्नु हेळिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shrutvaa = hearing; etat vaakyam = those words; shubham = which were auspicious; bharatasya = Bharata; mahaatmanaH = the high-souled; bharadvaajaH muniH = the sage Bharadvaja; uvaacha = spoke; tam = to him; shubhataram = the more auspicious; vaakyam = words.

अनुवादः

Hearing those auspicious words of the high-souled Bharata, the sage Bharadvaja spoke to him the following words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैतच्चित्रं नरव्याघ्रे शीलवृत्तविदां वरे ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्नोत्सृष्टमिवोदकम् ॥ १६ ॥

नैतच्चित्रं नरव्याघ्रे शीलवृत्तवदां वरे ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्नोत्सृष्टमिवोदकम् ॥

न एतच् चित्रम् नर व्याघ्र शील वृत्तवताम् वर । यद् आर्यम् त्वयि तिष्ठेत् तु निम्ने वृष्टिम् इव उदकम् ॥ २-११३-१६

‘भरत! तुम मनुष्योंमें सिंहके समान वीर तथा शील और सदाचारके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ हो । जैसे जल नीची भूमिवाले जलाशयमें सब ओरसे बहकर चला आता है, उसी प्रकार तुममें सारे श्रेष्ठ गुण स्थित हों—यह कोई आश्चर्यकी बात नहीं है ॥ १६ ॥

भरतने! नीनु मनुष्यरल्लि सिंहदन्तॆ वीर हागू शील, सदाचार ज्ञानिगळल्लि श्रेष्ठनागिरुवॆ. नीरु तग्गाद जलाशयक्कॆ ऎल्ल कडॆयिन्द हरिदुबरुवन्तॆ, निन्नल्लि ऎल्ल श्रेष्ठगुणगळु स्थितवागिवॆ. इदेनू आश्चर्यद मातल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. naravyaaghra = O; Tiger among men!; vara = and excellent; shiilavR^ittavataam = among those having virtue and good conduct; na = there is no; chitram = surprise; etat = that; aaryam = a noble trait; yat tiSThet = prevails; tvayi = in you; udakam iva = as water; sR^iSTam = allowed to go; nimne = prevails downwards.

अनुवादः

“O Bharata the Tiger among men and excellent among those having virtue and good conduct! There is no surprise that a noble trait prevails in you, as naturally as the water allowed to go, always settles downwards.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनृणः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ १७ ॥

अमृतः स महा बाहुः पिता दशरथः तव । यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रो धर्म आत्मा धर्म वत्सलः ॥ २-११३-१७

‘तुम्हारे पिता महाबाहु राजा दशरथ सब प्रकारसे उऋण हो गये, जिनके तुम-जैसा धर्मप्रेमी एवं धर्मात्मा पुत्र है’ ॥ १७ ॥

निन्न तन्दॆ महाबाहु दशरथ महाराजरु ऎल्ल प्रकारद ऋणगळिन्द मुक्तरागिरुवरु. अवरिगॆ निन्नन्तह धर्मप्रेमि हागू धर्मात्मा पुत्रनिरुवनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tava pitaa = your father; dasharathaH = Dasaratha; saH = that; mahaabaahuH = mighty armed; yasya = to whom; tvam = you; putraH = are the son; iidR^ishaH = wndowed with such qualities; dharmajJNaH = as knower of righteousness; dharma vastalaH = and loving piety; amR^itaH = is immortal.

अनुवादः

“Your valiant father, Dasaratha, is immortal in having such a son as you are, the knower of righteousness and loving peity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमृषिं तु महाप्राज्ञमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ १८ ॥

तमृषिं तु महाप्राज्ञःमुक्तवाक्यङ्कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥

तम् ऋषिम् तु महात्मानम् उक्त वाक्यम् कृत अन्जलिः । आमन्त्रयितुम् आरेभे चरणाउ उपगृह्य च ॥ २-११३-१८

उन महाज्ञानी महर्षिके ऐसा कहनेपर भरतने हाथ जोड़कर उनके चरणोंका स्पर्श किया; फिर वे उनसे जानेकी आज्ञा लेनेको उद्यत हुए ॥ १८ ॥

आ महाज्ञानी महर्षियु हीगॆ हेळिदाग भरतनु कैमुगिदुकॊण्डु अवर चरणगळन्नु स्पर्शिसिदनु; मत्तॆ हॊरडलु अवरिन्द अप्पणॆ पडॆयलु मुन्दादनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. ukta vaakyam = thus spoken; tam R^iSim = by the sage; (Bharata); kR^itaaNjaliH = with his joined palms; upagR^ihya = touched; aarebhe = and began; aamantryitum = taking leave.

अनुवादः

Hearing the words of that sage, Bharata with his joined palms, touched his feet in salutation and began taking leave from him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ १९ ॥

ततः प्रदक्षिणम् कृत्वा भरद्वाजम् पुनः पुनः । भरतः तु ययौ श्रीमान् अयोध्याम् सह मन्त्रिभिः ॥ २-११३-१९

तदनन्तर श्रीमान् भरत बारंबार भरद्वाज मुनिकी परिक्रमा करके मन्त्रियोंसहित अयोध्याकी ओर चल दिये ॥ १९ ॥

अनन्तर श्रीमान् भरतनु पदे-पदे भरद्वाज मुनिय प्रदक्षिणॆ माडि मन्त्रिगळॊन्दिगॆ अयोध्यॆय कडॆगॆ हॊरटनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; shriimaan = the glorious; bharataH = Bharata; kR^itvaa = made; pradkSiNam = circumambulation; punaH punaH = again and again; bharadvaajam = to Bharadwaja; yayau = and proceeded; ayodhyaam = to Ayodhya; mantribhiH saha = along with his ministers.

अनुवादः

Then, the glorious Bharata made circumambulation again and again to Bharadwaja and proceeded to Ayodhya along with hims ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २० ॥

यानैः च शकटैः चैव हयैः नागैः च सा चमूः । पुनर् निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्य अनुयायिनी ॥ २-११३-२०

फिर वह विस्तृत सेना रथों, छकड़ों, घोड़ों और हाथियोंके साथ भरतका अनुसरण करती हुई अयोध्याको लौटी ॥ २० ॥

मत्तॆ आ विशालवाद सैन्यवु, रथ, बण्डि, कुदुरॆ, आनॆगळ सहित भरतनन्नु अनुसरिसुत्ता अयोध्यॆय कडॆगॆ हॊरटितु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saa = that; vistiirNaa = extensive; chamuuH = army; bharatasya = of Bharata; anuyaayinii = following him; yaanaishcha = with vehicles; shakTaishcha = carts; hayaiH = horses; naagaishoha = and elephants; nivR^ittaa = turned back; punaH = again (towards Ayodhya).

अनुवादः

Thata extensive army of Bharata, following him with vehicles, carts and elephants, turned back again towards Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ २१ ॥

ततः ते यमुनाम् दिव्याम् नदीम् तीर्त्वा ऊर्मि मालिनीम् । ददृशुः ताम् पुनः सर्वे गन्गाम् शिव जलाम् नदीम् ॥ २-११३-२१

तत्पश्चात् आगे जाकर उन सब लोगोंने तरंग-मालाओंसे सुशोभित दिव्य नदी यमुनाको पार करके पुनः शुभसलिला गङ्गाजीका दर्शन किया ॥ २१ ॥

अनन्तर मुन्दॆ होगि ऎल्लरू अलॆगळिन्द सुशोभित दिव्य यमुनानदियन्नु दाटि, पुनः शुभ सलिलॆ गङ्गॆयन्नु दर्शिसिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; te sarve = all of them; tiirtvaa = crossed; divyaam = the charming; yamunaa nadiim = river Yamuna; uurmi maaliniim = wreathed wtih waves; punaH = and moreover; dadR^ishuH = saw; taam gaN^gaam nadiim = that River GAnga; shubhajalaam = with its pure water.

अनुवादः

Thereafter, all of them crossed the charming River Yamuna wreathed with waves and moreover saw the River Ganga with its pure water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः ।
शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २२ ॥

ताम् रम्य जल सम्पूर्णाम् सम्तीर्य सह बान्धवः । शृन्ग वेर पुरम् रम्यम् प्रविवेश ससैनिकः ॥ २-११३-२२ शृन्ग वेर पुराद् भूय अयोध्याम् संददर्श ह ।

फिर बन्धु-बान्धवों और सैनिकोंके साथ मनोहर जलसे भरी हुई गङ्गाके भी पार होकर वे परम रमणीय शृङ्गवेरपुरमें जा पहुँचे ॥ २२ ॥

मत्तु बन्धु-बान्धवरु मत्तु सैनिकरॊडनॆ मनोहर जलदिन्द तुम्बिद गङ्गॆयन्नु दाटि परम रमणीय शृङ्गवेरपुरक्कॆ तलुपिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saha baandhavaH = (Bharata) together with his relatives; sa sainikaH = and his army; samtiirya = crossed; taam = that River Ganga; ramya jalasmapuurNaam- full of charming waters; pravivesha = and entered; ramyam = the beautiful; shR^iNgibherapuram = town of Shringibhera; shR^iNgibherapuraat = from that Shringibhera; samdadarha = he saw; ayodhyaam = Ayodhya; bhuuyaH = again.

अनुवादः

Bharata accompanied by his relative and his army crossed that River Ganga, full of charming waters and entered the beautiful town of Shringibhera. From Shringibhera, he saw Ayodhya again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृङ्गवेरपुराद् भूय अयोध्यां सन्ददर्श ह ।
अयोध्यां तु तदा दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ॥ २३ ॥
भरतो दुःखसन्तप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ।

अयोध्याम् च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् । भरतो दुह्ख सम्तप्तः सारथिम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २-११३-२३

शृङ्गवेरपुरसे प्रस्थान करनेपर उन्हें पुनः अयोध्यापुरीका दर्शन हुआ, जो उस समय पिता और भाई दोनोंसे विहीन थी । उसे देखकर भरतने दुःखसे संतप्त हो सारथिसे इस प्रकार कहा— ॥ २३ १/२ ॥

शृङ्गवेरपुरदिन्द हॊरटु होगुत्तिरुवाग पुनः अयोध्यॆय दर्शनवायितु. अदु आग तन्दॆ मत्तु अण्ण इब्बरिन्दलू विहीनवागित्तु अदन्नु नोडि भरतनु दुःख सन्तप्तनागि सारथियल्लि इन्तॆन्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; dR^iSTvaa = beholding; ayodhyaam = Ayodhya; vivarjitaam = bereft of; pitraa = his father; bhraatraa = and brother; bharataH = Bharata; duHkhasantaptaH = tormented with grief; abraviit = spoke; idam = these words; sarathiim = to the charioteer.

अनुवादः

Beholding the City of Ayodhya, which was bereft of his father and brother, Bharata tormented with grief, spoke the following words to the charioteer:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते ॥ २४ ॥
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥ २५ ॥

‘सारथि सुमन्त्रजी! देखिये, अयोध्याकी सारी शोभा नष्ट हो गयी है; अतः यह पहलेकी भाँति प्रकाशित नहीं होती है । इसका वह सुन्दर रूप, वह आनन्द जाता रहा । इस समय यह अत्यन्त दीन और नीरव हो रही है’ ॥ २४-२५ ॥

सारथि सुमन्त्रने! नोडु, अयोध्यॆय ऎल्ल शोभॆ नाशवागिदॆ. आद्दरिन्द इदु मॊदलिनन्तॆ प्रकाशिसुवुदिल्ल. इदर आ सुन्दररूप, आ आनन्द हॊरटुहोगिदॆ. ईग इदु अत्यन्त दीन मत्तु निःशब्दवागिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. saarathe = O; charioteer!; pashya = see; saa ayodhyaa = that Ayodhya; vidhvastaa = ruined; niraakaaraa = with a vacant look; niraanandaa = joyless; diinaa = miserable; pratihatasvaraa = and with choked voice.

अनुवादः

“O, Charioteer! See that Ayodhya city, ruined, with a vacant look, joyless, miserable, and with an impeded voice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ तेरहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हदिमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥113॥