११२ पादुकाप्रदानम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

On hearing the debate between Rama and Bharata, all the sages there were astonished. The sages request Bharata to accept Rama’s words. Bharata explains to Rama that he is unable to rule the vast kingdom alone to the satisfaction of its subjects. Bharata further adds that Rama has the necessary competence to save the world and makes a fervent appeal to Rama to return to Ayodhya. However, Rama replies that Bharata is quite capable of ruling the kingdom and advises Bharata to take counsel from his wise ministers before administering the kingdom. Rama reaffirms Bharata that he will never be fulse to his father’s vow. Finally, Bharata agrees to Rama;s proposition, but requests Rama to offer his sandals to be carried by him to ayodhya so that the peope there would get gain and security. Rama agrees to it and offers his sandals to Bharata, who takes a vow before Rama to enter fire in case he did not return immediately after the expiry of his term of exile. After embracing Bharata and Shatrughna, Rama bids farewell to all with due respect in accord with the rank of each and enters his hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

112. ऋषियोंका भरतको श्रीरामकी आज्ञाके अनुसार लौट जानेकी सलाह देना, भरतका पुनः श्रीरामके चरणोंमें गिरकर चलनेकी प्रार्थना करना, श्रीरामका उन्हें समझाकर अपनी चरणपादुका देकर उन सबको विदा करना

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समुपेता महर्षयः ॥ १ ॥

तम् अप्रतिम तेजोभ्याम् भ्रातृभ्याम् रोम हर्षणम् । विस्मिताः सम्गमम् प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ २-११२-१

उन अनुपम तेजस्वी भ्राताओंका वह रोमाञ्चकारी समागम देख वहाँ आये हुए महर्षियोंको बड़ा विस्मय हुआ ॥ १ ॥

आ अनुपम तेजस्वी सहोदरर आ रोमाञ्चकारि समागमवन्नु नोडि अल्लिगॆ बन्दिरुव ऋषिगळिगॆ बहळ विस्मयवायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. prekSya = seeing; tam = that; romaharSaNam = thrilling; samgamam = converse; bhraatR^ibhyaam = between those two brothers; apratima tejobhyaam = with incomparable dignity; maharSayaH = the great sages; samvetaaH = gathered there; vismitaaH = were astonished.

अनुवादः

Witnessing that thrilling converse between those two brothers with incomparable dignity, the great sages gathered there were astonished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तर्हिता मुनिगणाः स्थिताश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महाभागौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २ ॥

अन्तर्हिता मुनिगणाः स्थिताश्चा परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महाभागौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥

अन्तर् हिताः तु ऋषि गणाः सिद्धाः च परम ऋषयः । तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २-११२-२

अन्तरिक्षमें अदृश्य भावसे खड़े हुए मुनि तथा वहाँ प्रत्यक्षरूपमें बैठे हुए महर्षि उन महान् भाग्यशाली ककुत्स्थवंशी बन्धुओंकी इस प्रकार प्रशंसा करने लगे— ॥ २ ॥

अन्तरिक्षदल्लि अदृश्यवागि निन्तिरुव मुनिगळु हागू अल्लि प्रत्यक्ष रूपदिन्द कुळितिरुव महर्षिगळु आ महाभाग्यशाली ककुत्स्थवंशी सहोदररन्नु हीगॆ प्रशंसिसिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. munigaNaaH = the assemblies of ascetics; siddhaashcha = great saints; paramarSayaH = and distinguished sages; antarhitaaH = who stood invisible in space; prashashamsire = applauded; tau kaakutthsau = both Rama and Bharata; mahaatmaanau = the high-souled; bhraatarau = brothers (as follows)

अनुवादः

The assemblies of ascetics, great saints present there and the distinguished sages who stood invisible in space, applauded both Rama and Bharata, the magnanimous brothers, saying (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदार्यौ राजपुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥ ३ ॥

सदार्यौं राजपुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्नौ धर्म विक्रमौ । श्रुत्वा वयम् हि सम्भाषाम् उभयोः स्पृहयामहे ॥ २-११२-३

‘ये दोनों राजकुमार सदा श्रेष्ठ, धर्मके ज्ञाता और धर्ममार्गपर ही चलनेवाले हैं । इन दोनोंकी बातचीत सुनकर हमें उसे बारंबार सुनते रहनेकी ही इच्छा होती है’ ॥ ३ ॥

इवरिब्बरू राजकुमाररु सदाश्रेष्ठरू, धर्मज्ञरू, धर्ममार्गदल्लि नडॆयुववरू आगिद्दारॆ. इवरिब्बर मातुगळन्नु केळि नमगॆ पदे-पदे केळुत्ता इरबेकॆन्दु अनिसुत्तदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = that Dasaratha; yasya = who begot; dvau putrau = two sons; dharmajJNau = who know righteousness; dharma vikramau = and whose strength is justice; dhanyaH = was fortunate; shrutvaa = by hearing; sambhaaSaam = the conversation; ubhayoH = between theses two princes; vayam = we; delighted. spR^ihayaamaahe hi = are indeed delighted.

अनुवादः

“That Dasaratha, who begot these two sons, who know righteousness and whose strength is justice, was fortunate. By hearing the debate between these two princes, we are indeed delighted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥ ४ ॥

ततस्तत् ऋषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुःसङ्गता वचः ॥

ततः तु ऋषि गणाः क्षिप्रम् दशग्रीव वध एषिणः । भरतम् राज शार्दूलम् इत्य् ऊचुः सम्गता वचः ॥ २-११२-४

तदनन्तर दशग्रीव रावणके वधकी अभिलाषा रखनेवाले ऋषियोंने मिलकर राजसिंह भरतसे तुरंत ही यह बात कही— ॥ ४ ॥

अनन्तर दशग्रीव रावणन वधॆयन्नु बयसुव ऋषिगळु सेरि राजसिंह भरतनल्लि कूडले ई मातन्नु हेळिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; R^iSigaNaaH = the assembly of sages; dashagriiva vadhaiSiNaH = who wished to see destruction of Ravana; kSipram = quickly; samgataaH = came together; uuchuH- and spoke; iti = these; vachaH = words; bharatam = to Bharata; raaja shaarduulam = the excellent king.

अनुवादः

Thereafter, that assembly of sages, who wished to see a quick destruction of Ravana, came together and spoke the following words to Bharata, the excellent king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ ५ ॥

कुले जात महा प्राज्न महा वृत्त महा यशः । ग्राह्यम् रामस्य वाक्यम् ते पितरम् यद्य् अवेक्षसे ॥ २-११२-५

‘महाप्राज्ञ! तुम उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए हो । तुम्हारा आचरण बहुत उत्तम और यश महान् है । यदि तुम अपने पिताकी ओर देखो—उन्हें सुख पहुँचाना चाहो तो तुम्हें श्रीरामचन्द्रजीकी बात मान लेनी चाहिये ॥ ५ ॥

महाप्राज्ञने! नीनु उत्तमकुलदल्लि उत्पन्ननागिरुवॆ. निन्न आचरणॆयु बहळ उत्तमवागिद्दु. यशस्सु महत्तरवागिदॆ. नीनु निन्न तन्दॆय कडॆगॆ नोडि, अवरिगॆ सुखवन्नु कॊडबेकॆन्दु बयसुत्तिरुवॆयादरॆ नीनु श्रीरामचन्द्रन मातन्नु ऒप्पिकॊळ्ळबेकु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kule jaata = O Bharata born in a noble race; mahaapraajJNa = highly intelligent; mahaa vR^itta = having a superior conduct; mahaa yashaH = and a great repute! avekSase yadi = If you respect; te = your; pitaram = father; raamasya = Rama’s; vaakyam = words; graahyam = are to be accepted.

अनुवादः

“O Bharata born in a noble race, highly intelligent, having a superior conduct and a great repute! If you have regard for your father, Rama’s words are to be accepted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ ६ ॥

सदा अनृणम् इमम् रामम् वयम् इग्च्छामहे पितुः । अनृणत्वाच् च कैकेय्याः स्वर्गम् दशरथो गतः ॥ २-११२-६

‘हमलोग इन श्रीरामको पिताके ऋणसे सदा उऋण देखना चाहते हैं । कैकेयीका ऋण चुका देनेके कारण ही राजा दशरथ स्वर्गमें पहुँचे हैं’ ॥ ६ ॥

नावु श्रीरामनन्नु तन्दॆय ऋणदिन्द मुक्तनागि नोडलु बयसुत्तेवॆ. कैकेयिय ऋणवन्नु तीरिसुवुदरिन्दले दशरथ राजनु स्वर्गक्कॆ तलुपिरुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vayam = we; ichchhaamahe = wish; imam raamam = this Rama; anR^iNam = to be free of debt; sadaa = forever; pituH = in the case of his father; dasharathaH = Dasaratha; anR^iNatvaachcha = becoming free of debt; kaikeyyaaH = in the case of Kaikeyi; gataH = went; svargam = to heaven.

अनुवादः

“We wish to see Rama absolved of all obligations forever to his father. Dasaratha, having honoured his pledge to Kaikeyi, indeed went to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ ७ ॥

एतावद् उक्त्वा वचनम् गन्धर्वाः समहर्षयः । राज ऋषयः चैव तथा सर्वे स्वाम् स्वाम् गतिम् गताः ॥ २-११२-७

इतना कहकर वहाँ आये हुए गन्धर्व, महर्षि और राजर्षि सब अपने-अपने स्थानको चले गये ॥ ७ ॥

इष्टु हेळि अल्लि बन्दिरुव गन्धर्वरु, महर्षिगळु, राजर्षिगळु तम्म-तम्म स्थानगळिगॆ तॆरळिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. uktvaa = having spoken; vachanam = the words; etaavat = that much; sarve = all; gandharvaaH = the celestial musicians; samaharSyaH = together with the great sages; tadaa = then; gataaH = went; svaam svaam = their respective; gatim = abodes.

अनुवादः

Having uttered that much, all the celestial musicians and the great sages then went to their respective abodes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुशुभे शुभदर्शनः ।
रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ ८ ॥

ह्लादितः तेन वाक्येन शुभेन शुभ दर्शनः । रामः सम्हृष्ट वदनः तान् ऋषीन् अभ्यपूजयत् ॥ २-११२-८

जिनके दर्शनसे जगत् का कल्याण हो जाता है, वे भगवान् श्रीराम महर्षियोंके वचनसे बहुत प्रसन्न हुए । उनका मुख हर्षोल्लाससे खिल उठा, इससे उनकी बड़ी शोभा हुई और उन्होंने उन महर्षियोंकी सादर प्रशंसा की ॥ ८ ॥

यार दर्शनदिन्द जगत्तिन कल्याणवागुत्तदो, आ भगवान् श्रीरामनु महर्षिगळ वचनदिन्द बहळ प्रसन्ननादनु. अवन मुखवु हर्षोल्लासदिन्द अरळितु, इदरिन्द अवनु हॆच्चु शोभिसिदनु हागू अवनु आ महर्षिगळन्नु आदरदिन्द प्रशंसिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tena vaakyena = by those words; shubhena = which were auspicious; shubhadarshanaH = the good-looking; raamaH = Rama; LaaditaH = looked radiant; abhyapuujayat = and worshipped; taan R^iSiin = those sages; samhR^iSTa vadanaH = with a joyful countenance.

अनुवादः

Hearing those auspicious words, the good-looking Rama looked radiant and worshipped those sages with a joyful countenance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ ९ ॥

स्रस्त गात्रः तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृत अन्जलिर् इदम् वाक्यम् राघवम् पुनर् अब्रवीत् ॥ २-११२-९

परंतु भरतका सारा शरीर थर्रा उठा । वे लड़खड़ाती हुई जबानसे हाथ जोड़कर श्रीरामचन्द्रजीसे बोले— ॥ ९ ॥

आदरॆ भरतनु नडुगिहोदनु. अवनु तॊदलुत्तिरुव मातिनिन्द, कैमुगिदुकॊण्डु श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. bharatastu = Bharata; on his part; trastagaatraH = with trembled limbs; kR^itaaJNjaliH = joined his palms in salutation; punaH abraviit = again spoke; idam vaakyam = these words; raaghavam = to Rama; sajjamaaneyaa = in a strangled; vaachaa = voice.

अनुवादः

Bharata, on his part, with trembled limbs, joined his palms in salutation and again spoke the following words to Rama in a strangled voice:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राम धर्ममिमं प्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ १० ॥

राज धर्मम् अनुप्रेक्ष्य कुल धर्म अनुसम्ततिम् । कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थ मम मातुः च याचनाम् ॥ २-११२-१०

‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! हमारे कुलधर्मसे सम्बन्ध रखनेवाला जो ज्येष्ठ पुत्रका राज्यग्रहण और प्रजापालनरूप धर्म है, उसकी ओर दृष्टि डालकर आप मेरी तथा माताकी याचना सफल कीजिये ॥ १० ॥

ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामा! नम्म कुलधर्मक्कॆ सम्मतवागि ज्येष्ठपुत्रन राज्य स्वीकार हागू प्रजापालनरूपी धर्मवन्नु कण्णिनल्लिट्टुकॊण्डु नीनु नन्न मत्तु तायिय बेडिकॆयन्नु नडॆसिकॊडु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kaakutthsa = O; Rama!; anuprekSya = keeping in view; (that); raajadharmam = the royal statute; kuladharma = and the statue of the race; anusantatim = continue; arhasi = you ought to; kartum = yield to; yachanaam = the entreaties; mama = of mine; maatushcha = and of your mother.

अनुवादः

“O, Rama! Keep in view the continuance of our royal statue and the statute of the race. You ought to yield to the entreaties of mine and those of your mother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षितुं सुमहद् राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तदा ॥ ११ ॥

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥

रक्षितुम् सुमहद् राज्यम् अहम् एकः तु न उत्सहे । पौर जानपदामः च अपि रक्तान् रन्जयितुम् तथा ॥ २-११२-११

‘मैं अकेला ही इस विशाल राज्यकी रक्षा नहीं कर सकता तथा आपके चरणोंमें अनुराग रखनेवाले इन पुरवासी तथा जनपदवासी लोगोंको भी आपके बिना प्रसन्न नहीं रख सकता ॥ ११ ॥

नानॊब्बने ई विशाल राज्यवन्नु रक्षिसलारॆनु हागू निन्न चरणगळल्लि अनुरागवुळ्ळ ई पुरवासिगळन्नु हागू देशवासिगळन्नु नीनिल्लदॆ आनन्दवागि इरिसलारॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. aham = I; ekastu = alone; notsahe = am not able; rakSitum = to protect; sumahat = the very large; raajyam = kingdom; tathaa = and; raJNjayitum = to the satisfaction; raktaan = of the beloved; paurajaanapadaan = inhabitants of town and country.

अनुवादः

“I am not able to rule this vast empire alone to the satisfaction of the beloved inhabitants of town and country!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्ञातयश्चापि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव हि प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ १२ ॥

ज्ञातयश्चापि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥

ज्नातयः च हि योधाः च मित्राणि सुहृदः च नः । त्वाम् एव प्रतिकान्क्षन्ते पर्जन्यम् इव कर्षकाः ॥ २-११२-१२

‘जैसे किसान मेघकी प्रतीक्षा करते रहते हैं, उसी प्रकार हमारे बन्धु-बान्धव, योद्धा, मित्र और सुहृद् सब लोग आपकी ही बाट जोहते हैं ॥ १२ ॥

रैतनु मोडगळन्नु ऎदुरु नोडुवन्तॆये नम्म बन्धु-बान्धवरु, योधरु, मित्ररु सुहृदरु हीगॆ ऎल्ल जनरु निन्न दारियन्ने नोडुत्तिरुवरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. naH = our; jJNaatayashcha = kith and kin; yodhaashcha = soldiers; mitraaNi = companions; suhR^idashcha = and allies; prativiikSante = are waiting; tvameva = for you indeed; karSakaaH iva = as farmers (wait); parjanyamiva = for the rainy clouds.

अनुवादः

“Our kith and king, soldiers, companions and allies are waiting for you indeed, as farmers wait for the rainy clouds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमान् स हि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ १३ ॥

इदम् राज्यम् महा प्राज्न स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमान् असि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ २-११२-१३

‘महाप्राज्ञ! आप इस राज्यको स्वीकार करके दूसरे किसीको इसके पालनका भार सौंप दीजिये । वही पुरुष आपके प्रजावर्ग अथवा लोकका पालन करनेमें समर्थ हो सकता है’ ॥ १३ ॥

महाप्राज्ञने! नीनु ई राज्यवन्नु स्वीकरिसि बेरॆ यारिगादरू इदर पालनॆय भार ऒप्पिसिबिडु. अवने निन्न राज्यद, प्रजॆय पालनॆयल्लि समर्थनागबल्लनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. mahaa praajJNa = O Rama the sagacious! pratipadya = return; idam raajyam = to this kingdom; sthaapaya = and keep it in order; asi = you are; shaktimaan = competent; panipaalane = of administration; lokasya = of the world.

अनुवादः

“O, the sagacious Rama! Return to the kingdom and keep it in order. You have the competence to save the world!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वापतद् भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राघवेऽतिप्रियं वदन् ॥ १४ ॥

इत्य् उक्त्वा न्यपतद् भ्रातुः पादयोर् भरतः तदा । भृशम् सम्प्रार्थयाम् आस रामम् एवम् प्रियम् वदः ॥ २-११२-१४

ऐसा कहकर भरत अपने भाईके चरणोंपर गिर पड़े । उस समय उन्होंने श्रीरघुनाथजीसे अत्यन्त प्रिय वचन बोलकर उनसे राज्यग्रहण करनेके लिये बड़ी प्रार्थना की ॥

हीगॆ हेळुत्ता भरतनु तन्न अण्णन पादगळल्लि बिद्दनु. आग अवनु श्रीरघुनाथनल्लि अत्यन्त प्रियमातुगळन्नाडि अवनल्लि राज्य स्वीकरिसुवन्तॆ बहळवागि प्रार्थिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. bharataH = Bharata; tadaa = then; uktvaa = speaking; iti = thus; nyapatat = fell; paadayoH = at the feet; bhraatuH = of his brother; priyamvadaH = Bharata the kind-spoken; sampraartha yaamaasa = earnestly requested; raamam eva = Rama; bhR^isham = a great deal.

अनुवादः

That Bharata, who was kind-spoken, thus made a fervent appeal to Rama and fell at his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥ १५ ॥

तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नळिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥

तम् अन्के भ्रातरम् कृत्वा रामो वचनम् अब्रवीत् । श्यामम् नलिन पत्र अक्षम् मत्त हंस स्वरः स्वयम् ॥ २-११२-१५

तब श्रीरामचन्द्रजीने श्यामवर्ण कमलनयन भाई भरतको उठाकर गोदमें बिठा लिया और मदमत्त हंसके समान मधुर स्वरमें स्वयं यह बात कही— ॥ १५ ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु श्यामलवर्ण कमलनयन तम्मनाद भरतनन्नु ऎत्ति तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु मदमत्त हंसदन्तॆ मधुरवागि ई मातन्नु हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. svayam aNkekRTitvaa = placing on his lap; tam bharatam = that Bharata; shyaamam = of dark hue; nalina patraakSam = wtih eyes resembling lotus-petals; matta hamsa svaram = having a voice of a swan in rut; raamaH = Rama; abraviit = spoke; vachanam = (the following) words.

अनुवादः

Placing on his lap, that Bharata of dark hue, with eyes resembling lotus-petals and having a voice like that of a swan in rut, Rama spoke the following words to him:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ १६ ॥

आगता त्वाम् इयम् बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । भृशम् उत्सहसे तात रक्षितुम् पृथिवीम् अपि ॥ २-११२-१६

‘तात! तुम्हें जो यह स्वाभाविक विनयशील बुद्धि प्राप्त हुई है इस बुद्धिके द्वारा तुम समस्त भूमण्डलकी रक्षा करनेमें भी पूर्णरूपसे समर्थ हो सकते हो ॥ १६ ॥

अय्या! निनगॆ स्वाभाविकवागि प्राप्तवाद विनय शीलबुद्धियिन्द नीनु समस्त भूमण्डलवन्नु रक्षिसलु पूर्णवागि समर्थनागबल्लॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. taataH = O dear brother!; yaa buddhiH = which intellect; iyam = this; tvaam = you; aagataa = obtained; svajaa = self-born; vainayikiicha = and by training; (by that); utsahase = you are competent; bhR^isham = very much; rakSitum api = even to rule; pR^ithiviim = the earth.

अनुवादः

“O, my dear brother! You are very much competent to rule the earth, by the intellect you obtained both inherently and by training.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य महान्त्यपि हि कारय ॥ १७ ॥

अमात्यैः च सुहृद्भिः च बुद्धिमद्भिः च मन्त्रिभिः । सर्व कार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहान्त्य् अपि कारय ॥ २-११२-१७

‘इसके सिवा अमात्यों, सुहृदों और बुद्धिमान् मन्त्रियोंसे सलाह लेकर उनके द्वारा सब कार्य, वे कितने ही बड़े क्यों न हों, करा लिया करो ॥ १७ ॥

इदल्लदॆ अमात्यर, सुहृदर, बुद्धिवन्त मन्त्रिगळ सलहॆ पडॆदु, राजकार्य ऎष्टे दॊड्डदागिद्दरू आ ऎल्ल कार्यगळन्नु अवरिन्द माडिसिको.॥17॥

पदच्छेदः

17. sammantrya = take counsel with; amaatyaishcha = ministers; suhR^idbhishcha = companions; buddhi madbhiH = and intelligent; mantribhishcha = counsellors; kaaraya = and get done; sarva kaaryaaNi = all activities; sumhaantyapi = even if they are gigantic.

अनुवादः

“Take counsel with your ministers, companions and intelligent counsellors and get all activities done, even if they are gigantic.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद् वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ १८ ॥

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयान् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥

लक्ष्मीः चन्द्राद् अपेयाद् वा हिमवान् वा हिमम् त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलाम् न प्रतिज्नाम् अहम् पितुः ॥ २-११२-१८

‘चन्द्रमासे उसकी प्रभा अलग हो जाय, हिमालय हिमका परित्याग कर दे, अथवा समुद्र अपनी सीमाको लाँघकर आगे बढ़ जाय, किंतु मैं पिताकी प्रतिज्ञा नहीं तोड़ सकता ॥ १८ ॥

चन्द्रनु शीतलतॆयन्नु बिट्टुबिट्टरू, हिमालयवु हिमवन्नु त्यजिसिदरू, समुद्रवु तन्न मेरॆयन्नु मीरिदरू नानु तन्दॆय प्रतिज्ञॆयन्नु मुरियलारॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. lakSmiiH = light; apeyaadvaa = may go off; chandraat = from the moon; himam = snow; tyajedvaa = may decam; himavaan = from a Himalayan mountain; sagaraH = ocean; atiiyaat = may transgress; velaam- the shore; aham = (But) I; na = will not transgress; pituH = my father’s; pratijNaam = promise.

अनुवादः

“Light may go off from the moon; Himalayan mountain may shake off its snows; the sea may transgress its shores, but I will never be false to my father’s vow!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामाद् वा तात लोभाद् वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ १९ ॥

कामाद् वा तात लोभाद् वा मात्रा तुभ्यम् इदम् कृतम् । न तन् मनसि कर्तव्यम् वर्तितव्यम् च मातृवत् ॥ २-११२-१९

‘तात! माता कैकेयीने कामनासे अथवा लोभवश तुम्हारे लिये जो कुछ किया है, उसको मनमें न लाना और उसके प्रति सदा वैसा ही बर्ताव करना जैसा अपनी पूजनीया माताके प्रति करना उचित है’ ॥ १९ ॥

अप्पा! तायि कैकेयियु कामनॆयिन्द अथवा लोभदिन्द निनगागि एनु माडिरुवळो अदन्नु मनस्सिगॆ हच्चिकॊळ्ळबेड. पूजनीय तायियॊडनॆ वर्तिसुवन्तॆये नीनु आकॆयॊडनॆ वर्तिसु.॥19॥

पदच्छेदः

19. taata = my dear brother!; idam = this; kR^itam = was done; maatraa = by your mother; tubhyam- for your sake; kaamaadvaa = from her affection; lobhaadvaa = or covetousness; tat = that; nakartavyam = should not be carried out; manasi = in your mind; vartitavyam = you ought to obey; maatR^ivat = towards your mother.

अनुवादः

“My dear brother! Your mother acted thus, for your sake, out of her affection or ambition. It should not be carried out in your mind. You ought to obey her as your mother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ २० ॥

एवम् ब्रुवाणम् भरतः कौसल्या सुतम् अब्रवीत् । तेजसा आदित्य सम्काशम् प्रतिपच् चन्द्र दर्शनम् ॥ २-११२-२०

जो सूर्यके समान तेजस्वी हैं तथा जिनका दर्शन प्रतिपदा (द्वितीया) के चन्द्रमाकी भाँति आह्लादजनक है, उन कौसल्यानन्दन श्रीरामके इस प्रकार कहनेपर भरत उनसे यों बोले— ॥ २० ॥

सूर्यनन्तॆ तेजस्वियू, बिदिगॆय चन्द्रनन्तॆ आह्लादकर प्रियदर्शननू आद कौसल्यानन्दन श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग भरतनु इन्तॆन्दनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. bharataH = Bharata; abraviit = replied; (as follows) kausalyaasutam = to Rama; bruvaaNam = who was speaking; evam = thus; aaditya saNkaasham = who was equal to sun; tejasaa = by his splendour; pratipachchandradarshanam = or to the moon in its first quarter.

अनुवादः

Bharata replied (as follows) to Rama, who was speaking as aforesaid and who was equal to sun by his splendour or to the moon in its first quarter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ २१ ॥

अधिरोह आर्य पादाभ्याम् पादुके हेम भूषिते । एते हि सर्व लोकस्य योग क्षेमम् विधास्यतः ॥ २-११२-२१

‘आर्य! ये दो सुवर्णभूषित पादुकाएँ आपके चरणोंमें अर्पित हैं, आप इनपर अपने चरण रखें । ये ही सम्पूर्ण जगत् के योगक्षेमका निर्वाह करेंगी’ ॥ २१ ॥

आर्य! इवॆरडु स्वर्णपादुकॆगळु निन्न चरणगळिगॆ अर्पिसुत्तिद्देनॆ. नीनु इवुगळ मेलॆ निन्न चरणगळन्नु इडु. इवे सम्पूर्ण जगत्तिन योग-क्षेमवन्नु निर्वहिसुववु.॥21॥

पदच्छेदः

21. aarya = O; noble brother!; paadabhyaam = by your feet; adhiroha = mount on; paaduke = (these) wooden sandals; hemabhuuSite = whjich are adorned with gold; ete = these sandals; vidhaasyataH hi = indeed will bestow; yogakSemam = gain and security; sarva lokasya = to the entire people.

अनुवादः

“O, noble brother! Pray mount with your feet on the wooden sandals adorned with gold! Surely, these will bestow, gain and security to all the people!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके व्यवमुच्य च ।
प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ २२ ॥

सो अधिरुह्य नर व्याघ्रः पादुके ह्य् अवरुह्य च । प्रायग्च्छत् सुमहा तेजा भरताय महात्मने ॥ २-११२-२२

तब महातेजस्वी पुरुषसिंह श्रीरामने उन पादुकाओंपर चढ़कर उन्हें फिर अलग कर दिया और महात्मा भरतको सौंप दिया ॥ २२ ॥

आग महातेजस्वी पुरुषसिंह श्रीरामनु आ पादुकॆगळन्नु मॆट्टि, अदन्नु बेरॆयागिसि महात्मनाद भरतनिगॆ ऒप्पिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH = that Rama; naravyaaghraH = the tiger among men; sumahaatejaaH = possessing exceptional glory; adhiruhya = placing his feet; paaduke = on the sandals; avaruhyacha = and leaving them; praayachchhat = gave them; mahaatmane = to the magnanimous; bharataaya = Bharata.

अनुवादः

Rama, the tiger among men, possessing exceptional glory, placing his feet on the sandals and leaving them, gave them to the magnanimous Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।
चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम् ॥ २३ ॥
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवागमनमाकाङ्क्षन् वसन् वै नगराद् बहिः ॥ २४ ॥
तव पादुकयोर्न्यस्य राज्यतन्त्रं परन्तप ।

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।
चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरोह्यहम् ॥ फलमूलाश्चनो वीरभवेयं रघुनन्दन ।
तवागमनमाकाङ्क्षन् वसन् वै नगराद्बहिः ॥
तव पादुकयोर्न्यस्य राज्यतन्त्रं परन्तप ।

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनम्ब्रवीत् । चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम् ॥ २-११२-२३ फलमूलाशनो वीर भवेयम् रघुनंदन ।

उन पादुकाओंको प्रणाम करके भरतने श्रीरामसे कहा—‘वीर रघुनन्दन! मैं भी चौदह वर्षोंतक जटा और चीर धारण करके फल-मूलका भोजन करता हुआ आपके आगमनकी प्रतीक्षामें नगरसे बाहर ही रहूँगा । परंतप! इतने दिनोंतक राज्यका सारा भार आपकी इन चरण-पादुकाओंपर ही रखकर मैं आपकी बाट जोहता रहूँगा ॥

आ पादुकॆगळिगॆ वन्दिसि भरतनु श्रीरामनल्लि हेळिदनु-वीर रघुनन्दन! नानू कूड हदिनाल्कु वर्षगळवरॆगॆ जटा-वल्कल धरिसि, फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता, निन्न आगमनवन्नु निरीक्षिसुत्ता नगरद हॊरगे इरुवॆनु. परन्तप! अष्टु दिनगळवरॆगॆ राज्यभारवन्नु निन्न चरणपादुकॆगळ मेलॆ इरिसिये नानु निन्न दारि नोडुत्ता इरुवॆनु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23; 24. sampraNamya = bowing before; paaduke = the sandals; saH = that Bharata; abraviit = spoke; vachanam = (these) words; raamam = to Rama; paramtapa = O; Rama the tormentator of enemies; viiraH = and the Hero!; chaturdasha = for fourteen; varSaaNi = your; aham = I; jaTaachiiradharaH = shall wear matted locks and and robes of bark; phala muulaashanaH = live on fruits and roots; raghunandana = O; Rama; vasan = and live; bhaveyam = staying bahiH = outside; nagaraat = the city; nyasta raajya tantraH = offering the ruling of the kingdom; tava = to your; paadukayoH = sandals

अनुवादः

Bowing before the sandals, Bharata spoke the following words to Rama: “O, Rama the hero and the tormentator of enemies! For fourteen years, I shall wear matted locks and robes of bark, live on fruits and roots O Rama, and live outside the city, offering the ruling of the kingdom to your sandals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥ २५ ॥
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।

‘रघुकुलशिरोमणे! यदि चौदहवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर नूतन वर्षके प्रथम दिन ही मुझे आपका दर्शन नहीं मिलेगा तो मैं जलती हुई आगमें प्रवेश कर जाऊँगा’ ॥

रघुकुल शिरोमणिये! हदिनाल्कु वर्षगळु पूर्णवागि हदिनैदनॆय हॊस वर्षद मॊदल दिनवे ननगॆ निन्न दर्शनवागदिद्दरॆ नानु अग्निप्रवेश माडिबिडुवॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. rahuuttama = O; Rama!; nadrakSyaami yadi = If I do not see; tvaam = you; ahani = on the day; sampuurNe = after completion of; chaturdashe varSe = fourteen the year; pravekSyaami = I shall enter; hutaashanam = the fire once for all.

अनुवादः

“O, Rama! If I do not see you the following day when the fourteenth year has fully ended, I shall enter the fire once for all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥ २६ ॥
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य वचनं चेदमब्रवीत् ।

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।

श्रीरामचन्द्रजीने ‘बहुत अच्छा’ कहकर स्वीकृति दे दी और बड़े आदरके साथ भरतको हृदयसे लगाया । तत्पश्चात् शत्रुघ्नको भी छातीसे लगाकर यह बात कही—

श्रीरामचन्द्रनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि ऒप्पिगॆ कॊट्टु, तुम्बु आदरदिन्द भरतनन्नु ऎदॆगॊत्तिकॊण्डनु. अनन्तर शत्रुघ्ननन्नू बिगिदप्पिकॊण्डनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tatheti = “so be it”; pratiJNaaya = promised Rama; pariSvajya shatrughnam = took Shatrughna also in his arms; abraviit = and spoke; idam = these words; bharatamcha = to Bharata.

अनुवादः

“So be it” promised Rama, embraced that Bharata with affection, took Shatrughna also in his arms and spoke to Bharata as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥ २७ ॥
मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुनन्दन ।
इत्युक्त्वाश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ २८ ॥

मातरम् रक्ष कैकेयीम् मा रोषम् कुरु तां प्रति ॥ २-११२-२७ मया च सीतया चैव शप्तो.सि रघुसत्तम । इत्युक्त्वाश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ २-११२-२८

‘रघुनन्दन! मैं तुम्हें अपनी और सीताकी शपथ दिलाकर कहता हूँ कि तुम माता कैकेयीकी रक्षा करना, उनके प्रति कभी क्रोध न करना’—इतना कहते-कहते उनकी आँखोंमें आँसू उमड़ आये । उन्होंने व्यथित हृदयसे भाई शत्रुघ्नको विदा किया ॥ २७-२८ ॥

रघुनन्दन! नानु निनगॆ नन्न मत्तु सीतॆय मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ - ‘नीनु तायि कैकेयियन्नु रक्षिसबेकु, आकॆय कुरितु ऎन्दू सिट्टागबारदु’ - इष्टु हेळुत्तिरुवाग अवन कण्णुगळल्लि कम्बनि मिडियितु. अवनु भारवाद हृदयदिन्द शत्रुघ्ननन्नु बीळ्कॊट्टनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27; 28. raghusattama = O; Bharata!; rakSa = protect; maataram = your mother; kaikeyiim = Kaikeyi; maa kuru = do not get; roSam = angry; taam prati = with her; asi = you are; shaptaH = taken vow; mayaacha = by me; siitayaachaiva = and by Seetha; uktvaa = speaking; iti = thus; 9Rama); ashrupariitakSaH = having his eyes filled iwth tears; visarjaha = bade farewell; bhraataram = to his brother.

अनुवादः

“O Bharata! Protect your mother, Kaikeyi. Do not get angry with her. You are taken vow thus by me and by Seetha.” speaking thus, Rama with his eyes filled iwth tears, bade farewell to his brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पादुके ते भरतः स्वलङ्कृते
महोज्ज्वले सम्परिगृह्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं
चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥ २९ ॥

स पादुके ते भरतः स्वलङ्कृते
महोज्ज्वले सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं
चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥

स पादुके ते भरतः प्रतापवान् । स्वलम्कृते सम्परिगृह्य धर्मवित् । प्रदक्षिणम् चैव चकार राघवम् । चकार चैव उत्तम नाग मूर्धनि ॥ २-११२-२९

धर्मज्ञ भरतने भलीभाँति अलंकृत की हुई उन परम उज्ज्वल चरणपादुकाओंको लेकर श्रीरामचन्द्रजीकी परिक्रमा की तथा उन पादुकाओंको राजाकी सवारीमें आनेवाले सर्वश्रेष्ठ गजराजके मस्तकपर स्थापित किया ॥

धर्मज्ञ भरतनु चॆन्नागि अलङ्करिसिद आ उज्ज्वल चरण पादुकॆगळन्नु पडॆदु श्रीरामचन्द्रनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडि आ पादुकॆगळन्नु सर्वश्रेष्ठ पट्टदानॆय मस्तकद मेलॆ इरिसिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH bharataH = that Bharata; prataapavaan = the valiant man; dharmavit = who knew righteousness; samparipuujya = worshipped; te paaduke = those sandals; svalaNK^Rite = decorated well; chakaara = made; pradakSiNam = circumambulation; raaghavam = to Rama; chakaara = and kept; te = those sandals; uttama naaga muurdhani = on the head of an excellent elephant.

अनुवादः

The valiant Bharata, who knew righteousness worshipped those sandals which were well-decorated made a circumambulation to Rama and kept the sandals on the head of an excellent elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथानुपूर्व्या प्रतिपूज्य तं जनं
गुरूंश्च मन्त्रीन् प्रकृतीस्तथानुजौ ।
व्यसर्जयद् राघववंशवर्धनः
स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ ३० ॥

अथानुपूर्व्यात्प्रतिपूज्य तं जनं
गुरूंश्च मन्त्रिन् प्रकृतीस्तथानुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनः
स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥

अथ आनुपूर्व्यात् प्रतिपूज्य तम् जनम् । गुरूमः च मन्त्रि प्रकृतीः तथा अनुजौ । व्यसर्जयद् राघव वंश वर्धनः । स्थितः स्व धर्मे हिमवान् इव अचलः ॥ २-११२-३०

तदनन्तर अपने धर्ममें हिमालयकी भाँति अविचल भावसे स्थित रहनेवाले रघुवंशवर्धन श्रीरामने क्रमशः वहाँ आये हुए जनसमुदाय, गुरु, मन्त्री, प्रजा तथा दोनों भाइयोंका यथायोग्य सत्कार करके उन्हें विदा किया ॥

अनन्तर तन्न धर्मदल्लि हिमालयदन्तॆ अविचलनागि स्थिरनागिरुव रघुवंशवर्धन श्रीरामनु क्रमवागि अल्लिगॆ बन्दिरुव जनसमुदाय, गुरुगळु, मन्त्रिगळु, प्रजाजनरु हागू इब्बरू सहोदररन्नु यथायोग्यवागि सत्करिसि अवरन्नु बीळ्कॊट्टनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. atha = then; raaghava vamshavardhanaH = rama; the augmentator of Raghu dynasty; sthiraH = firm; himavaan achalaH iva = as a Himalayan rock; svadharme = (abiding in) his own duty; pratinandya = greeted; tam = those men; aanupuurvyaa = in accord with their rank; guruumshcha = the host of his preceptors; mantriprakR^itiiH = ministers his subjects; tatha = and; anujau = and his brothers; vyasarjayat = and bade farewell.

अनुवादः

Rama, the augmentator of Raghu dynasty, being firm as a Himalayan rock in abiding in his own righteousness, greeted those men, in accord with their rank, the host of his preceptors, ministers, subjects and his brothers and bade farewell to all of them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो
दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स चैव मातॄरभिवाद्य सर्वा
रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ ३१ ॥

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो
दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स चैव मातृ रभिवाद्य सर्वा
रुदन्न्कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥

तम् मातरो बाष्प गृहीत कण्ठो । दुह्खेन न आमन्त्रयितुम् हि शेकुः । स तु एव मातृऋर् अभिवाद्य सर्वा । रुदन् कुटीम् स्वाम् प्रविवेश रामः ॥ २-११२-३१

उस समय कौसल्या आदि सभी माताओंका गला आँसुओंसे रुँध गया था । वे दुःखके कारण श्रीरामको सम्बोधित भी न कर सकीं । श्रीराम भी सब माताओंको प्रणाम करके रोते हुए अपनी कुटियामें चले गये ॥ ३१ ॥

आग कौसल्यादि ऎल्ल तायन्दिर गण्टलु कट्टि कम्बनि तुम्बिदवु. अवरिन्द दुःखदिन्दागि श्रीरामनन्नु सम्बोधिसलु साध्यवागलिल्ल. श्रीरामनू कूड ऎल्ल तायन्दिरन्नु वन्दिसि अळुत्ता तन्न पर्णकुटीरवन्नु हॊक्कनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. maataraH = his mothers; baSpagR^ihiita kaNThyaH = their voices choked with tears; duHkhena = by sorrow; na shekurhi = were unable; aamantrayitam = to bid farewell verbally; tam = to Rama; saH = that; raama eva = Rama himself; abhivaadya = offered his salutations; sarvaaH = to all; maatR^iiH = his mothers; pravivesha = and entered; svaam = his; kuTiim = hermitage; rudan = weeping.

अनुवादः

His mothers, their voices choked with tears due to sorrow, were unable to bid farewell verbally to Rama. However, Rama himself offered his salutations to all his mothers and entered his hermitage, weeping.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हन्नॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥112॥