१११ राम-भरतसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Vashishta urges Rama to grant the prayer of Bharata. Rama replies that the command given by his father cannot be disregarded. Bharata then decides to undertake a fest unto death as a last resort to exert pressure on Rama. On Rama’s dubbing such a step as repugnant to the code of conduct prescribed for a kshatriya, Bharata requests Rama to allow him to remain in the forest as the latter’s proxy. Rama, however, rules out this proposition also, saying that it is a matter of reproach. He reaffirms his resolve to enter Ayodhya only after implementing the pledge given to his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

111. वसिष्ठजीके समझानेपर भी श्रीरामको पिताकी आज्ञाके पालनसे विरत होते न देख भरतका धरना देनेको तैयार होना तथा श्रीरामका उन्हें समझाकर अयोध्या लौटनेकी आज्ञा देना

वसिष्ठः स तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद् धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ १ ॥

वसिष्ठः तु तदा रामम् उक्त्वा राज पुरोहितः । अब्रवीद् धर्म सम्युक्तम् पुनर् एव अपरम् वचः ॥ २-१११-१

उस समय राजपुरोहित वसिष्ठने पूर्वोक्त बातें कहकर पुनः श्रीरामसे दूसरी धर्मयुक्त बातें कहीं— ॥ १ ॥

आग राजपुरोहित वसिष्ठरु हिन्दिनन्तॆ मातुगळन्नु हेळि पुनः श्रीरामनल्लि इन्नॊन्दु धर्म युक्त मातन्नु हेळिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. uktvaa = having spoken (thus); raamam = to Rama; vasiSThastu = Vasistha; raaja purohitaH = the royal priest; tadaa = then; punareva = again; abraviit = spoke; aparam vachaH = (the following) further words; dharmasamyuktam = which were righteous.

अनुवादः

Having spoken thus to Rama, Vasishta the royal priest added the following righteous words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवः सदा ।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २ ॥

पुरुषस्य इह जातस्य भवन्ति गुरवः त्रयः । आचार्यः चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २-१११-२

‘रघुनन्दन! ककुत्स्थकुलभूषण! इस संसारमें उत्पन्न हुए पुरुषके सदा तीन गुरु होते हैं—आचार्य, पिता और माता ॥ २ ॥

रघुनन्दन! ककुत्स्थकुलभूषण! ई जगत्तिनल्लि हुट्टिद मनुष्यनिगॆ आचार्य, तन्दॆ मत्तु तायि ई मूरु गुरुगळु सदा इरुत्तारॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. kaakutthsa = O; Rama!; raaghava = O; Raghava!; jaatasya = from birth; trayaH = three; guravaH = spiritual instructors; puruSasya = of a man; bhavanti = are; achaaryashchaiva = his teacher; pitaa = his father; maataacha = and his mother.

अनुवादः

“O, Kakutstha, O offspring the Raghu dynasty! From birth, the three spiritual instructors of a man are his teacher, his father and his mother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात् स गुरुरुच्यते ॥ ३ ॥

पिता ह्य् एनम् जनयति पुरुषम् पुरुष ऋषभ । प्रज्नाम् ददाति च आचार्यः तस्मात् स गुरुर् उच्यते ॥ २-१११-३

‘पुरुषप्रवर! पिता पुरुषके शरीरको उत्पन्न करता है, इसलिये गुरु है और आचार्य उसे ज्ञान देता है, इसलिये गुरु कहलाता है ॥ ३ ॥

पुरुषप्रवर! तन्दॆयु पुरुषन शरीरवन्नु उत्पन्नमाडुत्तानॆ. अदक्कागि गुरु आगिद्दानॆ. आचार्यनु अवनिगॆ ज्ञान कॊडुत्तानॆ अदक्कागि गुरुवागिद्दानॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. puruSarSabha = O; the excellent among men!; pitaa = the father; janayatihi enam puruSam = gives man his life; aachaaryaH = the teacher; dadaati = instructs (him); prajJNaam = in wisdom; tasmaat = and therefore; saH = the teacher; uchyate = is said to be; guruH = the superior.

अनुवादः

“O, excellent among men! The father of man his life. The teacher instructs him in wisdom and therefore instructs the teacher is said to be the superior!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ४ ॥

से ते अहम् पितुर् आचार्यः तव चैव परम् तप । मम त्वम् वचनम् कुर्वन् न अतिवर्तेः सताम् गतिम् ॥ २-१११-४

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले रघुवीर! मैं तुम्हारे पिताका और तुम्हारा भी आचार्य हूँ; अतः मेरी आज्ञाका पालन करनेसे तुम सत्पुरुषोंके पथका त्याग करनेवाले नहीं समझे जाओगे ॥ ४ ॥

परन्तप रघुवीरने! नानु निन्न तन्दॆय मत्तु निनगू आचार्यनागिद्देनॆ; आद्दरिन्द नन्न आज्ञॆयन्नु पालिसुवुदरिन्द नीनु सत्पुरुषर पथवन्नु त्याग माडदवनागुवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. paramtapa = O; Rama; the tormentator of enemies!; saH aham = that I; aachaaryaH = am the spiritual preceptor; te pituH = to your father; tavachaiva = and to you too; kurvam = In obeying; mama = my vachanam = words; tvam = you; naativartate = will not transgress; niitim = the path; sataam = of the virtuous.

अनुवादः

“O, Rama the tormentator of the enemies! I am the spiritual Preceptor to your father and to you too. In obeying my words, you will not transgress the path of the virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमा हि ते परिषदो ज्ञातयश्च नृपास्तथा ।
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ५ ॥

इमा हि ते परिषदः श्रेणयः च समागताः । एषु तात चरन् धर्मम् न अतिवर्तेः सताम् गतिम् ॥ २-१११-५

‘तात! ये तुम्हारे सभासद्, बन्धु-बान्धव तथा सामन्त राजा पधारे हुए हैं, इनके प्रति धर्मानुकूल बर्ताव करनेसे भी तुम्हारे द्वारा सन्मार्गका उल्लङ्घन नहीं होगा ॥ ५ ॥

अय्या! निन्न ई सभासदरु, बन्धु-बान्धवरु हागू सामन्तराजरु आगमिसिरुवरु. इवर कुरितु धर्मानुकूल वर्तिसुवुदरिन्दलू निन्निन्द सन्मार्गद उल्लङ्घनॆ आगलारदु.॥5॥

पदच्छेदः

5. taata = O; dear prince!; imaaH = these; pariSadaH = subjects; shreNayashcha = the traders and other categories of people; tathaa = and; dvijaaH = Brahmanas; te hi = are your people only; eSu = in their case; charan = while practising; dharmam = righteousness; naativartate = you will not transgress; gatim = the path; sataam = of the righteous.

अनुवादः

“O, dear prince! These subjects, the traders, the other categories of people and Brahmana are your people only. In fulfilling your duty to them, you will not be transgressing your righteous path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
अस्या हि वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ६ ॥

वृद्धाया धर्म शीलाया मातुर् न अर्हस्य् अवर्तितुम् । अस्याः तु वचनम् कुर्वन् न अतिवर्तेः सताम् गतिम् ॥ २-१११-६

‘अपनी धर्मपरायणा बूढ़ी माताकी बात तो तुम्हें कभी टालनी ही नहीं चाहिये । इनकी आज्ञाका पालन करके तुम श्रेष्ठ पुरुषोंके आश्रयभूत धर्मका उल्लङ्घन करनेवाले नहीं माने जाओगे ॥ ६ ॥

निन्न धर्मपरायण वृद्धळाद तायिय मातन्नादरो नीनु ऎन्दू अल्लगळॆयबारदु. आकॆय आज्ञॆयन्नु पालनॆमाडि नीनु श्रेष्ठ पुरुषर आश्रयभूत धर्मवन्नु उल्लङ्घनॆमाडुववनु आगलारॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. naarhasi = you ought not; avartitum = to be lacking in reverence; maatuH = to your mother; vR^iddhayaa = who is aged; dharma shiilayaaH = and of noble conduct; kurvan = by carrying out; asyaaH = her; vachanam = words; naati vartate = you will not deviate; gatim = from the path; sataam = of the virtuous.

अनुवादः

“You ought not to be lacking in reverence to your mother who is aged and possessing a noble conduct. By carrying out her words, you will not deviate from the path of the virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ ७ ॥

भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानम् न अतिवर्तेः त्वम् सत्य धर्म पराक्रम ॥ २-१११-७

‘सत्य, धर्म और पराक्रमसे सम्पन्न रघुनन्दन! भरत अपने आत्मस्वरूप तुमसे राज्य ग्रहण करने और अयोध्या लौटनेकी प्रार्थना कर रहे हैं, उनकी बात मान लेनेसे भी तुम धर्मका उल्लङ्घन करनेवाले नहीं कहलाओगे’ ॥ ७ ॥

सत्य, धर्म मत्तु पराक्रम सम्पन्न रघुनन्दन! भरतनु आत्मस्वरूप निन्नल्लि राज्यवन्नु स्वीकरिसुवन्तॆ मत्तु अयोध्यॆगॆ मरळलु प्रार्थिसुत्तिद्दानॆ. अवन मातन्नु मन्निसुवुदरिन्दलू नीनु धर्मवन्नु उल्लङ्घनॆ माडिदवनु आगलारॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. raaghava = O; Rama; satyadharmaparaakramaH = excelling in truth and virtue!; kurvan = by fulfilling; vachaH = the words; bharatasya = of Bharata; yaachamaanasya = who is beseeching (you); tvam = you; naativartate = will not be false; aatmaanam = to yourself.

अनुवादः

“O, Rama excelling in truth and virtue. By fulfilling the words of the beseeching Bharata, you will not be false to yourself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं मधुरमुक्तः स गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ ८ ॥

एवम् मधुरम् उक्तः तु गुरुणा राघवः स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनम् वसिष्ठम् पुरुष ऋषभः ॥ २-१११-८

गुरु वसिष्ठने सुमधुर वचनोंमें जब इस प्रकार कहा, तब साक्षात् पुरुषोत्तम श्रीराघवेन्द्रने वहाँ बैठे हुए वसिष्ठजीको यों उत्तर दिया ॥ ८ ॥

गुरु वसिष्ठरु सुमधुर मातुगळिन्द हीगॆ हेळिदाग साक्षात् पुरुषोत्तम श्रीराघवेन्द्रनु अल्लि कुळितिरुव वसिष्ठरल्लि हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. uktassam = having been spoken; madhuram = sweet words; guruNaa = by his spiritual preceptor; svayam = himself; evam = thus; raaghavaH = Rama; puruSarSabhaH = the excellent among men; pratyuvaacha = replied; vasiSTham = to Vasishta; samaasiinam = who was seated there

अनुवादः

Having heard the sweet words spoken by his spiritual preceptro himself, Rama the excellent among men replied (as follows) to Vasishta who was seated there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ ९ ॥
यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ १० ॥

यन् मातापितरौ वृत्तम् तनये कुरुतः सदा । न सुप्रतिकरम् तत् तु मात्रा पित्रा च यत् कृतम् ॥ २-१११-९ यथा शक्ति प्रदानेन स्नापनाच् चादनेन च । नित्यम् च प्रिय वादेन तथा सम्वर्धनेन च ॥ २-१११-१०

‘माता और पिता पुत्रके प्रति जो सर्वदा स्नेहपूर्ण बर्ताव करते हैं, अपनी शक्तिके अनुसार उत्तम खाद्य पदार्थ देने, अच्छे बिछौनेपर सुलाने, उबटन आदि लगाने, सदा मीठी बातें बोलने तथा पालन-पोषण करने आदिके द्वारा माता और पिताने जो उपकार किया है, उसका बदला सहज ही नहीं चुकाया जा सकता ॥

तन्दॆ-तायियरु मगनिगागि सर्वदा स्नेह पूर्णवागि वर्तिसुत्तारॆ, तम्म शक्तिगनुसार उत्तम आहार कॊडुवुदु, उत्तम शय्यॆयल्लि मलगिसुवुदु, अङ्गरागादिगळन्नु हच्चुवुदु, सदा सिहियागि मातनाडुवुदु, पालन-पोषण माडुवुदर मूलक तायि-तन्दॆयवरु माडिद उपकारवन्नु तीरिसलागुवुदिल्ल.॥9-10॥

पदच्छेदः

9; 10. vR^ittam = the good; yat = which; maataapitrau = a father and mother; kurutaH = do; yathaashakti pradaanena = by giving him whatever they can; sadaa = forever; tanaye = to their son; svaapanochchhaadanena cha = by putting him to sleep; rubbing his body with oil etc; priya vaaden = by speaking kindly to him; nityamcha = every moment; tathaa = and; samvardhanena = even by nourishing him; yat = and whatever; kR^itam = is done; maatraa = by a mother; pitraacha = and father; tat tu = that however; na suprati karam = cannot be requited.

अनुवादः

“The good, which a father and mother do, by giving whatever they can, to their son constantly, by putting him to sleep, rubbing his body with oil etc, nay, by speaking kindly to him every moment, and even by nourishing him, can never be wholly requited.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि राजा दशरथः पिता जनयिता मम ।
आज्ञापयन्मां यत् तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ ११ ॥

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्नातम् यन् मया तस्य न तन् मिथ्या भविष्यति ॥ २-१११-११

‘अतः मेरे जन्मदाता पिता महाराज दशरथने मुझे जो आज्ञा दी है, वह मिथ्या नहीं होगी’ ॥ ११ ॥

आद्दरिन्द नन्न जन्मदात दशरथ महाराजरु ननगॆ कॊट्ट आज्ञॆयु मिथ्यॆयागलारदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. mam = my; pitaa = father; saH = that; raajaa dasharathaH = king Dasaratha; janayitaa hi = indeed begot me; yat = that whihc; ajJNaatam = was promised; mayaa = by me; tasya = to him; tat = that; na bhaviSyati = will not become; mithyaa = false.

अनुवादः

“The command laid upon me by king Dasaratha, my father, who begot me, cannot therefore be disregarded.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच विपुलोरस्कः सूतं परमदुर्मनाः ॥ १२ ॥

एवम् उक्तः तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् । उवाच परम उदारः सूतम् परम दुर्मनाः ॥ २-१११-१२

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर चौड़ी छातीवाले भरतजीका मन बहुत उदास हो गया । वे पास ही बैठे हुए सूत सुमन्त्रसे बोले— ॥ १२ ॥

श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग विशाल हृदयी भरतन मनस्सु इन्नू उदासवायितु. अवनु बळियल्ले कुळितिरुव सूत सुमन्त्रनल्लि हेळिदनु .॥12॥

पदच्छेदः

12. evam = thus; uktaH = spoken; raameNa = by Rama; bharataH = Bharata; paramodaaraH = the highly generous man; parama durmanaaH = was very much anguished; uvaacha = and spoke; suutam = to Sumantra the charioteer; pratyanantaram = who was standing nearby.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, the most generous Bharata felt very mcuh anguished and addressed the following words to Sumantra the charioteer who was standing nearby:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह तु स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥
निराहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शये पुरस्ताच्छालायां यावन्मां प्रतियास्यति ॥ १४ ॥

इह मे स्थण्डिले शीघ्रम् कुशान् आस्तर सारथे । आर्यम् प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन् मे न प्रसीदति ॥ २-१११-१३ अनाहारो निरालोको धन हीनो यथा द्विजः । शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन् न प्रतियास्यति ॥ २-१११-१४

‘सारथे! आप इस वेदीपर शीघ्र ही बहुत-से कुश बिछा दीजिये । जबतक आर्य मुझपर प्रसन्न नहीं होंगे, तबतक मैं यहीं इनके पास धरना दूँगा । जैसे साहूकार या महाजनके द्वारा निर्धन किया हुआ ब्राह्मण उसके घरके दरवाजेपर मुँह ढककर बिना खाये-पिये पड़ा रहता है, उसी प्रकार मैं भी उपवासपूर्वक मुखपर आवरण डालकर इस कुटियाके सामने लेट जाऊँगा । जबतक मेरी बात मानकर ये अयोध्याको नहीं लौटेंगे, तबतक मैं इसी तरह पड़ा रहूँगा’ ॥ १३-१४ ॥

सारथिये! नीनु ई वेदिय मेलॆ दर्भॆगळन्नु हासिबिडु. आर्यनु नन्न मेलॆ प्रसन्ननागुवतनक नानु इवन मुन्दॆये धरणि कुळितुकॊळ्ळुवॆनु. साहुकारनिन्द निर्धननाद ब्राह्मणनु अवन मनॆय मुन्दॆ मुखमुच्चिकॊण्डु उपवासियागिरुवन्तॆये नानू कूड उपवासविद्दु, मुखक्कॆ बट्टॆ हाकिकॊण्डु ई कुटीरद मुन्दॆ मलगिबिडुवॆनु. नन्न मातन्नु मन्निसि श्रीरामनु अयोध्यॆगॆ मरळुव तनक नानु हीगॆये मलगिकॊण्डिरुवॆनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. saarathe = O; charioteer!; aastara = spread; kushaan = the Kusha grass; shiigram = soon; sthaN^Dile = on the ground; iha = here; me = for me; pratyupavekSyaami = I shall remain facing; aaryam = my illustrious brother; yaavat = till; na prasiidati me = he does not get me propitiated.

अनुवादः

“O, charioteer! Spread speedily the Kusha grass on the ground here for me. I shall remain facing my illustrious brother till he gets propitiated (and grant my request).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. sheSye = I shall remain lying down; purastaat = in front; shaalaayaaH = of Rama’s hut; anaahaaraH = withou food or drink; niraalokaH = and depriving myself of light; yaavat = until; na pratiyaasyati = he does not return to Ayodhya; dvijaH yathaa = like a brahmana; dhana hiinaH = who is destitute (likes down at the door of his creditor).

अनुवादः

“I shall remain lying down in front of Rama’s hut without food or drink and depriving myself of light until he returns to Ayodhya, like a brahman who is a destitute (lies down at the door of his crditor).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्थितः स्वयम् ॥ १५ ॥

स तु राममवेक्ष्यन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्थितः स्वयम् ॥

स तु रामम् अवेक्षन्तम् सुमन्त्रम् प्रेक्ष्य दुर्मनाः । कुश उत्तरम् उपस्थाप्य भूमाउ एव आस्तरत् स्वयम् ॥ २-१११-१५

यह सुनकर सुमन्त्र श्रीरामचन्द्रजीका मुँह ताकने लगे । उन्हें इस अवस्थामें देख भरतके मनमें बड़ा दुःख हुआ और वे स्वयं ही कुशकी चटाई बिछाकर जमीनपर बैठ गये ॥ १५ ॥

इदन्नु केळि सुमन्त्रनु श्रीरामचन्द्रन मुखवन्ने नोडतॊडगिदनु. अवनन्नु ई अवस्थॆयल्लि नोडि भरतन मनस्सिनल्लि बहळ दुःखवागि, अवनु स्वतः दर्भॆगळन्नु हासि नॆलदल्लि कुळितुबिट्टनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. prekSya = seeing; sumantram = Sumantra; avekSantam = who was gazing at; raamam = RAma; (for his command); sa tu = that Bharata; durmanaaH = with low spirits; svayameva = on his own; upasthaapya = brought; kushottaram = a heap of Kusha grass; aastarat = and spread it; bhuumau = on the floor.

अनुवादः

Seeing Sumantra who was gazing at Rama waiting for his command, the low-spirited Bharata, on his own, brought a heap of Kusha grass and spread it on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसे ॥ १६ ॥

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥

तम् उवाच महा तेजा रामो राज ऋषि सत्तमाः । किम् माम् भरत कुर्वाणम् तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २-१११-१६

तब महातेजस्वी राजर्षिशिरोमणि श्रीरामने उनसे कहा— ‘तात भरत! मैं तुम्हारी क्या बुराई करता हूँ, जो मेरे आगे धरना दोगे? ॥ १६ ॥

आग महातेजस्वी राजर्षि शिरोमणि श्रीरामनु अवनल्लि हेळिदनु - अय्या भरत! नन्न मुन्दॆ नीनु धरणि कुळितिरुवॆयल्ल? नानु निनगॆ एनु कॆडुकन्नु माडिरुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raamaH = Rama; mahaatejaaH = of great splendour; raajarSi sattamaH = and the excellent among royal sages; uvaacha = spoke; tam = to him (as follows); bharata = O; Bharata; taataH = my dear brother!; kim kurvaaNam taataH = what wrong have I done; pratyupavakSyasi = that you lie = down; maam = before me?

अनुवादः

Rama of great splendour and the best among royal sages spoke to Bharata as follows: “O Bharata my dear brother! What wrong have I done that you lie down before me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद‍्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ १७ ॥

ब्राह्मणो ह्य् एक पार्श्वेन नरान् रोद्धुम् इह अर्हति । न तु मूर्धा अवसिक्तानाम् विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २-१११-१७

‘ब्राह्मण एक करवटसे सोकर—धरना देकर मनुष्योंको अन्यायसे रोक सकता है, परंतु राजतिलक ग्रहण करनेवाले क्षत्रियोंके लिये इस प्रकार धरना देनेका विधान नहीं है ॥ १७ ॥

ब्राह्मणनु ऒन्दे मग्गुलल्लि मलगि सत्याग्रह माडि मनुष्यनन्नु अन्यायदिन्द तडॆयबल्लनु. आदरॆ राज्यवन्नु स्वीकरिसुव क्षत्रियरिगॆ ई प्रकार धरणि कुळितुकॊळ्ळुव विधानविल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. braahmaNaH = A brahman; arhati hi = can indeed; ekapaarshvena = lie down on one; roddhum = in order to obstruct; naraan = men; iha = in this world; na = there is no; vidhiH = rule; muurdhaabhiSiktaanaam tu = for a warrior-class; pratyupaveshane = to lie down; obstructing men.

अनुवादः

“A brahmana may lie down on one side in order to obstruct a willful debtor in this world. But, it is not befitting for a warrior-class.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद् दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ १८ ॥

उत्तिष्ठ नरशर्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥

उत्तिष्ठ नर शार्दूल हित्वा एतद् दारुणम् व्रतम् । पुर वर्याम् इतः क्षिप्रम् अयोध्याम् याहि राघव ॥ २-१११-१८

‘अतः नरश्रेष्ठ रघुनन्दन! इस कठोर व्रतका परित्याग करके उठो और यहाँसे शीघ्र ही अयोध्यापुरीको जाओ’ ॥

आद्दरिन्द नरश्रेष्ठ रघुनन्दन! ई कठोरव्रतवन्नु त्यजिसि एळु मत्तु शीघ्रवागि इल्लिन्द अयोध्यॆगॆ होगु.॥18॥

पदच्छेदः

18. raaghava = O; Bharata; narashaarduulaH = Tiger among men!; hitvaa = giving up; etat = this; daaruNam = formidable; vratam = resolve; uttiSTha = rise up; yaahi = proceed; kSipram = speedily; ayodhyaam = to Ayodhya; puravaryaam = the excellent of cities; itaH = from here.

अनुवादः

“O Bharata, Tiger among men! Giving up this formidable resolve, rise up proceed speedily to Ayodhya the best of cities, from here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ १९ ॥

आसीनः तु एव भरतः पौर जानपदम् जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यम् न अनुशासथ ॥ २-१११-१९

यह सुनकर भरत वहाँ बैठे-बैठे ही सब ओर दृष्टि डालकर नगर और जनपदके लोगोंसे बोले—‘आपलोग भैयाको क्यों नहीं समझाते हैं ?’ ॥ १९ ॥

इदन्नु केळि भरतनु अल्लि कुळितुकॊण्ड. ऎल्लर कडॆ नोडि नगर मत्तु देशद जनरल्लि ‘नीवु अण्णनन्नु एकॆ समजायिसुवुदिल्ल?’ ऎन्दु केळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. aasiinastveva = still sitting like that; bharataH = Bharata; prekSya = looking at; janam = the people; paura jaanapadam = the citizens and the rural folk; sarvataH = on all sides; uvaacha = and asked; kim = why; naanushaasatha = they are not entreating; aaryam = his venerable brother (to return)

अनुवादः

Still sitting in the same posture, Bharata looked at the citizens and rural folk around on all sides and asked them why they were not entreating his venerable brother to return.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ २० ॥

ते तम् ऊचुर् महात्मानम् पौर जानपदा जनाः । काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ २-१११-२०

तब नगर और जनपदके लोग महात्मा भरतसे बोले—‘हम जानते हैं, काकुत्स्थ श्रीरामचन्द्रजीके प्रति आप रघुकुल-तिलक भरतजी ठीक ही कहते हैं ॥ २० ॥

आग देशवासिगळु मत्तु नगरवासिगळु महात्मा भरतनल्लि हेळिदरु-काकुत्स्थ श्रीरामनल्लि रघुकुलतिलक भरत नीने सरियागि हेळबल्लॆ; ऎम्बुदु नावु बल्लॆवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. te jaanaaaH = tose people; paurajaanapadaaH = the inhabitants of town and country; uuchuH = replied; mahaatmaanam = to high souled; tam = Bharata (as follows); abhijaaniiya = we know well; kaakutthasam = Rama; raaghavaH = Rama; vadati = is speaking; samyak = rightly.

अनुवादः

Those people, the inhabitants of town and country replied to the magnanimous Bharata as follows: “We know Rama very well. He is speaking rightly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ २१ ॥

एषो अपि हि महा भागः पितुर् वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अन्जसा ॥ २-१११-२१

‘परंतु ये महाभाग श्रीरामचन्द्रजी भी पिताकी आज्ञाके पालनमें लगे हैं, इसलिये यह भी ठीक ही है । अतएव हम इन्हें सहसा उस ओरसे लौटानेमें असमर्थ हैं’ ॥ २१ ॥

आदरॆ ई महाभाग श्रीरामचन्द्रनु तन्दॆय आज्ञॆय पालनॆयल्लि तॊडगिरुवनु. अदक्कागि अवनु माडुवुदु सरियागिये इदॆ. आद्दरिन्द नावु इवनन्नु अदरिन्द हिम्मॆट्टिसलारॆवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. eSaH = this; mahaabhaagaH = Rama of exalted merit; tiSThati hi = is indeed standing; pituH = on his father’s; vachasi = words; ata eva = for that reason; na smaH = we are not; shaktaaH = able; vyaavartayitum = to make him return; aJNjasaa = indeed.

अनुवादः

“This Rama of exalted merit is indeed standing on his father’s words. Hence, we are not able to convince him to return to Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २२ ॥

तेषाम् आज्नाय वचनम् रामो वचनम् अब्रवीत् । एवम् निबोध वचनम् सुहृदाम् धर्म चक्षुषाम् ॥ २-१११-२२

उन पुरवासियोंके वचनका तात्पर्य समझकर श्रीरामने भरतसे कहा—‘भरत! धर्मपर दृष्टि रखनेवाले सुहृदोंके इस कथनको सुनो और समझो ॥ २२ ॥

आ पुरवासिगळ मातिन तात्पर्य तिळिदुकॊण्ड श्रीरामनु भरतनल्लि हेळिदनु - भरतने! धर्मदल्लि दृष्टि इरिसुव सुहृदर ई मातन्नु केळु मत्तु तिळि.॥22॥

पदच्छेदः

22. aajJNaaya = understanding; teSaam = their; vachanam = words; raamaH = Rama; abraviit = spoke; (as follows); nibodha = reflect on; vachanam = the words; suhR^idaam = of your friends; dharma chakSuSaam = who see rightly; evam = thus.

अनुवादः

Hearing their words, Rama said to Bharata: “Reflect on the words of your companions, who see rightly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २३ ॥

एतच् च एव उभयम् श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वम् महा बाहो माम् च स्पृश तथा उदकम् ॥ २-१११-२३

‘रघुनन्दन! मेरी और इनकी दोनों बातोंको सुनकर उनपर सम्यक् रूपसे विचार करो । महाबाहो! अब शीघ्र उठो तथा मेरा और जलका स्पर्श करो’ ॥ २३ ॥

रघुनन्दन! नन्न मत्तु इवर मातुगळन्नु केळि अदर कुरितु चॆन्नागि विचारमाडु. महाबाहो! ईग बेगने एळु हागू नन्नन्नु मत्तु नीरन्नु स्पर्शिसु.॥23॥

पदच्छेदः

23. mahaabaaho = O; the mighty armed; raaghava = Bharata!; shrutvaa = hearing; etat = these; ubhayam chaiva = two (my words and their words); sampashya = and reflecting on them; samyak = well; tvam = you; uttiSTha = rise up; spR^iha = and touch; maamcha = me; tathaa = and udakam = (drink) water.

अनुवादः

“O the mighty armed Bharata! Having listened to their testimony and mine, reflect on the matter carefull. Rise and touch me and drink water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः शृणुयुस्तथा ॥ २४ ॥
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
एवं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ २५ ॥

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतोवाक्यमब्रवीत् ।
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः सृणुयुस्तथा ॥ न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
एवं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥

अथ उत्थाय जलम् स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यम् अब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयः तथा ॥ २-१११-२४ न याचे पितरम् राज्यम् न अनुशासामि मातरम् । आर्यम् परम धर्मज्नम् अभिजानामि राघवम् ॥ २-१११-२५

यह सुनकर भरत उठकर खड़े हो गये और श्रीराम एवं जलका स्पर्श करके बोले—‘मेरे सभासद् और मन्त्री सब लोग सुनें—न तो मैंने पिताजीसे राज्य माँगा था और न मातासे ही कभी इसके लिये कुछ कहा था । साथ ही, परम धर्मज्ञ श्रीरामचन्द्रजीके वनवासमें भी मेरी कोई सम्मति नहीं है ॥ २४-२५ ॥

इदन्नु केळि भरतनु ऎद्दु निन्तनु मत्तु श्रीरामनन्नु हागू जलवन्नु स्पर्शिसि हेळिदनु - नन्न सभासदरे, मन्त्रिगळे, ऎल्लरू केळि - नानु तन्दॆयवरल्लि राज्यवन्नु केळिरलिल्ल, तायियल्लियू ऎन्दू इदर कुरितु हेळिरलिल्ल. जॊतॆगॆ परम धर्मज्ञ श्रीरामचन्द्रन वनवासदल्लियू नन्न यावुदे सम्मति इरलिल्ल.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. atha = thereafter; bharataH = Bharata; utthaaya = rose; spR^iSTvaa = touched; jalam = water; abraviit = and spoke; vaakyam = (the following) words; pariSadaH = (Let) the audience; mantriNaH = ministers; tathaa = and; shrNayaH = the guild of traders; shruNvantu = hear; me = me.

अनुवादः

Thereafter, Bharata rose, touched water and spoke as follows: “Let the audience, including ministers and the guild of traders hear me also.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. na yaache = I never asked; pitaram = my father; raajyam = for the kingdom; naanushaasaami = nor did I counsel; maataram = my mother (to enthrone me); naanujaanaami = I never gave my approval; (for the exile of ); raaghavam of Rama; aaryam = the venerable man; paramadharmajJNam = who knows his duty very well.

अनुवादः

“I never asked my father for the kingdom, nor did I counsel my mother to enthrone me. I never gave my approval for the exile of Rama, the venerable hero, who knows his duty very well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २६ ॥

यदि त्ववश्यंवस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुदर्श वने समाः ॥

यदि तु अवश्यम् वस्तव्यम् कर्तव्यम् च पितुर् वचः । अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २-१११-२६

‘फिर भी यदि इनके लिये पिताजीकी आज्ञाका पालन करना और वनमें रहना अनिवार्य है तो इनके बदले मैं ही चौदह वर्षोंतक वनमें निवास करूँगा’ ॥ २६ ॥

हीगिद्दरू इवरिगॆ पितृवाक्य परिपालनॆयु हागू वनवासवु अनिवार्यवागिद्दरॆ, इवर बदलिगॆ नानू हदिनाल्कु वर्षगळवरॆगॆ वनदल्ले वासिसुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. avashyam yadi = If it is absolutely essential; vastavyam = (that one of us_ should remain here; vachaH = and the command (of our father); kartavyamcha = be executed; ahameva = (then) it is I; nivatsyaami = who will live; vane = in the forest; chaturdasha samaaH = for fourteen years.

अनुवादः

“If it is absolutely essential that one of us should remain here and the command of our father be executed, then it is I who will reside in the forest for fourteen years.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मात्मा तस्य सत्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २७ ॥

धर्म आत्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर् वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौर जानपदम् जनम् ॥ २-१११-२७

भाई भरतकी इस सत्य बातसे धर्मात्मा श्रीरामको बड़ा विस्मय हुआ और उन्होंने पुरवासी तथा राज्यनिवासी लोगोंकी ओर देखकर कहा— ॥ २७ ॥

तम्मनाद भरतन ई सत्यमातिनिन्द धर्मात्मा श्रीरामनिगॆ बहळ विस्मयवायितु. अवनु राज्यनिवासि हागू पुरवासि जनर कडॆगॆ नोडि हेळिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dharmaatmaa = The high souled; raamaH = Rama; vismitaH = was surprised; tathyena vaakyena = by sincere words; tasya = of that; bhraatuH = brother; samprekSya = and by looking at; paurajaanapadam = the inhabitants of town and country; vuaacha = spoke (as follows)

अनुवादः

The high-souled Rama was surprised by the sincere words of his brother and by looking at the inhabitants of town and country, spoke (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २८ ॥

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीविता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥

विक्रीतम् आहितम् क्रीतम् यत् पित्रा जीवता मम । न तल् लोपयितुम् शक्यम् मया वा भरतेन वा ॥ २-१११-२८

‘पिताजीने अपने जीवनकालमें जो वस्तु बेंच दी है, या धरोहर रख दी है, अथवा खरीदी है, उसे मैं अथवा भरत कोई भी पलट नहीं सकता ॥ २८ ॥

तन्दॆयवरु जीवन्तवागिरुवाग मारिद वस्तुवन्नु, अथवा अडविट्टुदन्नु इल्लवे कॊण्डु कॊडुदरल्लि नानागली, भरतनागली हॆच्चु कडिमॆ माडलागुवुदिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. vikriitam = the disposal; aahitam = the pledge; kriitam = and the come by; yat = which; (were given); pitraa = by my father; jiivataa = while he was alive; tat = that; na shakyam = cannot be; lopayitum = broken; mayaa vaa = either by me; bharatena vaa = or by Bharata.

अनुवादः

“The disposal, the pledge and the come-by which he was alive, cannot be broken either by me or by Bharata.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपाधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २९ ॥

उपधिर् न मया कार्यो वन वासे जुगुप्सितः । युक्तम् उक्तम् च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतम् कृतम् ॥ २-१११-२९

‘मुझे वनवासके लिये किसीको प्रतिनिधि नहीं बनाना चाहिये; क्योंकि सामर्थ्य रहते हुए प्रतिनिधिसे काम लेना लोकमें निन्दित है । कैकेयीने उचित माँग ही प्रस्तुत की थी और मेरे पिताजीने उसे देकर पुण्य कर्म ही किया था ॥

नन्न वनवासक्कागि यारन्नु प्रतिनिधियागिसलु आगुवुदिल्ल; एकॆन्दरॆ समर्थनागिरुवाग प्रतिनिधियन्नु नेमिसुवुदु लोकदल्लि निन्दितवागिदॆ. कैकेयियु उचितवादुदन्ने बेडिद्दळु मत्तु नन्न तन्दॆयवरु अदन्नु कॊट्टु पुण्यकर्मवन्ने माडिद्दरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. upadhiH = my consent to the substitute; vanavase = in respect of the sojourn in the forest; na kaaryaH = cannot be done; mayaa = by me; jugupsitaH = which is a distasteful thing; uktam = what was advised; kaikeyyaa = by Kaikeyi; yuktam = was property; kR^itam = and what was done; me pitraa = by me father; sukrutam = was a righteous deed.

अनुवादः

“I cannot accede to the substitute in respect of the sojourn in the forest and it is distasteful thing. What was advised by Kaikeyi was proper and what was done by my father was a righteous deed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ ३० ॥

जानामि भरतम् क्षान्तम् गुरु सत्कार कारिणम् । सर्वम् एव अत्र कल्याणम् सत्य संधे महात्मनि ॥ २-१११-३०

‘मैं जानता हूँ, भरत बड़े क्षमाशील और गुरुजनोंका सत्कार करनेवाले हैं, इन सत्यप्रतिज्ञ महात्मामें सभी कल्याणकारी गुण मौजूद हैं ॥ ३० ॥

भरतनु बहळ क्षमाशील मत्तु गुरु-हिरियरन्नु सत्करिसुववनागिद्दानॆ, ई सत्य प्रतिज्ञ महात्मनल्लि ऎल्ल कल्याणकारि गुणगळु इरुवुदन्नु नानु तिळिदिद्देनॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. jaanaami = I am aware; (that) bharatam = Bharata; kSaantam = has patience; gurusatkaara kaaraNam = and devotion for the elders; sarvameva = all will be kalyaaNam = propitious; atra = in the case of this Bharata; satya sandhe = who is true to his promise; mahaatmani = and magnanimous.

अनुवादः

“I am aware that Bharata has necessary patience and due devotion for the elders. All will be propitious in the case of this magnanimous Bharata, who is true to his promise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ ३१ ॥

अनेन धर्म शीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिर् उत्तमः ॥ २-१११-३१

‘चौदह वर्षोंकी अवधि पूरी करके जब मैं वनसे लौटूँगा, तब अपने इन धर्मशील भाईके साथ इस भूमण्डलका श्रेष्ठ राजा होऊँगा ॥ ३१ ॥

हदिनाल्कु वर्षगळ अवधि पूर्णगॊळिसि नानु काडिनिन्द मरळि बन्दाग, नन्न धर्मशील तम्मनॊडनॆ ई भूमण्डलद श्रेष्ठराजनागुवॆनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. pratyaagataH = after returning; punaH = again; vaanaat = from the forest; bhaviSyaami = I shall become; uttamaH = an excellent; patiH = king; pR^ithivyaah = of the earth; anena bhraatrena saha = along with my brother; dharmashiilena = who is of virtuous nature.

अनुवादः

“After returning from the forest, I shall rule the earth, assisted by my virtuous brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ ३२ ॥

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद् वचनम् कृतम् । अनृतान् मोचय अनेन पितरम् तम् मही पतिम् ॥ २-१११-३२

‘कैकेयीने राजासे वर माँगा और मैंने उसका पालन स्वीकार कर लिया, अतः भरत! अब तुम मेरा कहना मानकर उस वरके पालनद्वारा अपने पिता महाराज दशरथको असत्यके बन्धनसे मुक्त करो’ ॥ ३२ ॥

कैकेयियु महाराजरल्लि वर केळिदरु मत्तु नानु अदन्नु पालिसलु स्वीकरिसिदॆ, आद्दरिन्द भरतने! ईग नीनु नन्न मातन्नु मन्निसि आ वरद पालनॆयिन्द नम्म तन्दॆयवरन्नु असत्यद बन्धनदिन्द मुक्तगॊळिसु.॥32॥

पदच्छेदः

32. raajaa = the king Dasaratha; vR^ito hi = was indeed prevailed upon; kaikeyyaa = by Kaikeyi; tadvachanam = that promise; kR^itam = was fulfilled; mayaa = by me; anena = for this reason; mochaya = relieve; mahiipatim = the emperor; tam pitaram = and that father; anR^itaat = from blame.

अनुवादः

“The king Dasaratha was indeed solicited for a boon by Kaikeyi. That word of the king has been fulfilled by me. Hence, relieve our father, the emperor from the blame.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः ॥ १११ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ ग्यारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १११ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हन्नॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥111॥