११० वसिष्ठसूचनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Vasishta gives details of the creation of the world to Sri Rama. He says that Brahma, in the form of a boar caused the earth to rise from water and from Brahma is created the entire world. He recites the Genealogy of Rama’s line. He informs that Aja and Suvrata were the two sons of Nabhaga and it was Aja who begot the virtuous King Dasaratha; Rama’s father. Vasishta also informs Rama that i the whole of Ikshvaku race, only the eldest son becomes the king. He requests Sri Rama not to violate this tradition and take over the reins of Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

110. वसिष्ठजीका सृष्टिपरम्पराके साथ इक्ष्वाकुकुलकी परम्परा बताकर ज्येष्ठके ही राज्याभिषेकका औचित्य सिद्ध करना और श्रीरामसे राज्य ग्रहण करनेके लिये कहना

क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् ॥ १ ॥

क्रुद्धम् आज्ञाय राम तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। जाबालिः अपि जानीते लोकस्य अस्य गत आगतिम्॥ २-११०-१

श्रीरामचन्द्रजीको रुष्ट जानकर महर्षि वसिष्ठजीने उनसे कहा—‘रघुनन्दन! महर्षि जाबालि भी यह जानते हैं कि इस लोकके प्राणियोंका परलोकमें जाना और आना होता रहता है (अतः ये नास्तिक नहीं हैं) ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रनु क्रुद्धनादुदन्नु तिळिदु महर्षि वसिष्ठरु अवनल्लि हेळिदरु - रघुनन्दन! ई लोकद जनरु परलोकक्कॆ होगुवुदु मत्तु बरुवुदु इदु महर्षि जाबालिगळू तिळिदिद्दारॆ. (आद्दरिन्द इवरु नास्तिकरल्ल).॥1॥

निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद् वाक्यमब्रवीत् ।
इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे ॥ २ ॥

निवर्तयितु कामः तु त्वाम् एतद् वाक्यम् अब्रवीत् । इमाम् लोक समुत्पत्तिम् लोक नाथ निबोध मे ॥ २-११०-२

‘जगदीश्वर! इस समय तुम्हें लौटानेकी इच्छासे ही इन्होंने यह नास्तिकतापूर्ण बात कही थी । तुम मुझसे इस लोककी उत्पत्तिका वृत्तान्त सुनो ॥ २ ॥

जगदीश्वर! ईग निन्नन्नु मरळि करॆदुकॊण्डु होगुव इच्छॆयिन्दले इवरु ई नास्तिक मातु गळन्नु आडिद्दरु. नीनु नन्निन्द ई लोकद उत्पत्तिय वृत्तान्तवन्नु केळु.॥2॥

सर्वं सलिलमेवासीत् पृथिवी तत्र निर्मिता ।
ततः समभवद् ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतैः सह ॥ ३ ॥

सर्वम् सलिलम् एव आसीत् पृथिवी यत्र निर्मिता । ततः समभवद् ब्रह्मा स्वयम्भूर् दैवतैः सह ॥ २-११०-३

‘सृष्टिके प्रारम्भकालमें सब कुछ जलमय ही था । उस जलके भीतर ही पृथ्वीका निर्माण हुआ । तदनन्तर देवताओंके साथ स्वयंभू ब्रह्मा प्रकट हुए ॥ ३ ॥

सृष्टिय प्रारम्भदल्लि ऎल्लवू जलमयवागित्तु. आ जलदॊळगे पृथिविय निर्माणवायितु. अनन्तर देवतॆगळॊन्दिगॆ स्वयम्भू ब्रह्मदेवरु प्रकटगॊण्डरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. sarvam = all; aasiit = was; salilam eva = water only (in the beginning); yatra = from which element; pR^ittivii = the earth; nirmitaa = was formed; tataH = and after that; svayambhuuH = the self-existent; brahmaa = Brahma; daivataiH saha = with all the gods; sambhavat = came into existence.

अनुवादः

“All was water only in the beginning” from which element the earth was formed. After that, the self-existent Brahma with all the gods came into existence."

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम् ।
असृजच्च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ ४ ॥

स वराहः ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् । असृजच् च जगत् सर्वम् सह पुत्रैः कृत आत्मभिः ॥ २-११०-४

‘इसके बाद उन भगवान् विष्णुस्वरूप ब्रह्माने ही वराहरूपसे प्रकट होकर जलके भीतरसे इस पृथ्वीको निकाला और अपने कृतात्मा पुत्रोंके साथ इस सम्पूर्ण जगत् की सृष्टि की ॥ ४ ॥

अनन्तर आ भगवान् विष्णुस्वरूप ब्रह्मने वराहरूपदिन्द प्रकटनागि जलदल्लि मुळुगिद ई पृथिवियन्नु हॊरतॆगॆदु, तन्न कृतात्मा पुत्ररॊन्दिगॆ ई समस्त जगत्तन्नु सृष्टिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = thereafter; saH = that Brahma; bhuutvaa = assuming; varaahaH = the form of a boar; projjahaara vasundharaam = caused the earth to rise (from water); putraiH saha = and with his sons; kR^itaatmabhiH = of pure soul; aasR^ijachcha = created; sarvam = the entire; jagat = world.

अनुवादः

“Thereafter, that Brahma, assuming the form of boar, caused the earth to rise from water and with his sons of pure soul, created the entire world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
तस्मान्मरीचिः सञ्जज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ ५ ॥

आकाश प्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान् मरीचिः सम्जज्ने मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ २-११०-५

‘आकाशस्वरूप परब्रह्म परमात्मासे ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव हुआ है, जो नित्य, सनातन एवं अविनाशी हैं । उनसे मरीचि उत्पन्न हुए और मरीचिके पुत्र कश्यप हुए ॥

आकाशस्वरूप परब्रह्म परमात्मनिन्द ब्रह्मदेवर प्रादुर्भाववायितु. अवनु नित्य, सनातन, अविनाशियागिद्दानॆ. अवरिन्द मरीचि उत्पन्नरादरु मत्तु मरिचिय पुत्र कश्यपनादनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. shaashvataH = the eternal; ityaH = changeless; avyayaH = and imperishable; brahmaa = Brahma; aakaasha prabhavaH = was begotten from ether; tasmaat = and from him; mariichiH = Marichi; samjajNe = was born; kashyapaH = Kashyapa; maricheH = was Marichi’s; sutaH = son.

अनुवादः

“The eternal, changeless and imperishable Brahma was begotten from ether and from his was born Marichi. Marichi’s son was kashyapa.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ।
स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ ६ ॥

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ने मनुर् वैवस्तवः स्मृतः । स तु प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुः तु मनोः सुतः ॥ २-११०-६

‘कश्यपसे विवस्वान् का जन्म हुआ । विवस्वान् के पुत्र साक्षात् वैवस्वत मनु हुए, जो पहले प्रजापति थे । मनुके पुत्र इक्ष्वाकु हुए ॥ ६ ॥

कश्यपनिन्द विवस्वानन जन्मवायितु. विवस्वन्तन पुत्र साक्षात् वैवस्वत मनु आदनु. अवनु मॊदल प्रजापतियागिद्दनु. मनुविन पुत्र इक्ष्वाकु आदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. kashyapaat = from Kashyapa; vivasvaan = Vivasvan; jajJNe = was born; manuH = Manu; vaivasvataH sutaH = was the son of Vivasvan; satu = Manu for his part; puurvam = formerly; prajaapatiH = was the lord of creation; ikSvaakuH = Ikshvaku; manoH = was Manu’s sutaH = son.

अनुवादः

“From Kashyapa, Vivasvan(sun-god) was born. manu was the son of Vivasvan. Manu for his part, was formerly the lord of creation. Ikshvaku was Manu’ s son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही ।
तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ ७ ॥

यस्य इयम् प्रथमम् दत्ता समृद्धा मनुना मही । तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायाम् राजानम् विद्धि पूर्वकम् ॥ २-११०-७

‘जिन्हें मनुने सबसे पहले इस पृथ्वीका समृद्धिशाली राज्य सौंपा था, उन राजा इक्ष्वाकुको तुम अयोध्याका प्रथम राजा समझो ॥ ७ ॥

इवनिगॆ मनुवु मॊट्टमॊदलिगॆ ई पृथिविय समृद्धशालि राज्यवन्नु ऒप्पिसिद्दनु. आ इक्ष्वाकु राजनन्नु नीनु अयोध्यॆय प्रथम राजनॆन्दु तिळि.॥7॥

पदच्छेदः

7. yasya = to whom; samR^iddhaa = the fertile; mahii = earth; prathamam = initially; dattaa = was given; manunaa = by Manu; viddhi = know; tam ikSvaakum = the Iksvaku; puurvakam = as the first; raajaanam = king; ayodhyaayaam = of Ayodhya.

अनुवादः

“The entire fertile earth was given by Manu to Ikshvaku and know that Ikshvaku was thus the first king of Ayodhya!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विश्रुतः ।
कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत ॥ ८ ॥

इक्ष्वाकोः तु सुतः श्रीमान् कुक्षिर् एव इति विश्रुतः । कुक्षेर् अथ आत्मजो वीरो विकुक्षिर् उदपद्यत ॥ २-११०-८

‘इक्ष्वाकुके पुत्र श्रीमान् कुक्षिके नामसे विख्यात हुए । कुक्षिके वीर पुत्र विकुक्षि हुए ॥ ८ ॥

इक्ष्वाकुविन पुत्र श्रीमान् कुक्षि ऎम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातनादनु. कुक्षिगॆ वीरपुत्र विकुक्षियादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. ikSvaakoH = Ikshvaku’s; sutaH = son; vishrutaH = was known as; shriimaan = the illustrious; kukSireveti = Kukshi; atha = thereafter; kukSeH = kukshi’s; aatmajaH = son; viiraH = was the valiant; vikukSiH = Vikukshi; udapadyata = born.

अनुवादः

“Ikshvaku’s son was known as Kukshi, the illustrious king. Then, Kukshi’s son was the valiant Vikukshi.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकुक्षेस्तु महातेजाः बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य च महाबाहुरनरण्यो महातपाः ॥ ९ ॥

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपाः ॥

विकुक्षेः तु महा तेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महा बाहुर् अनरण्यो महा यशाः ॥ २-११०-९

‘विकुक्षिके महातेजस्वी प्रतापी पुत्र बाण हुए । बाणके महाबाहु पुत्र अनरण्य हुए, जो बड़े भारी तपस्वी थे ॥

विकुक्षिय महातेजस्वी प्रतापि पुत्र बाण, बाणन पुत्र महाबाहु अनरण्यनादनु. अवनु दॊड्ड तपस्वियागिद्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vikukSeH = to Vikukshi (was born); baaNaH = Bana; mahaatejaaH = the most splendid; prataapavaan = and powerful; putraH = son; baaNasya = to Bana; (was born); anaraNyaH = Anaranya; mahaabaahuH = the mighty armed; mayaayashaaH = and the most illustrious one.

अनुवादः

“To Vikukshi was born the most splendid and powerful son, Bana. To Bana was born Anaranya the mighty armed and the most illustrious son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानावृष्टिर्बभूवास्मिन् न दुर्भिक्षः सतां वरे ।
अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन ॥ १० ॥

नाना वृष्टिर् बभूव अस्मिन् न दुर्भिक्षम् सताम् वरे । अनरण्ये महा राजे तस्करो वा अपि कश्चन ॥ २-११०-१०

‘सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ महाराज अनरण्यके राज्यमें कभी अनावृष्टि नहीं हुई, अकाल नहीं पड़ा और कोई चोर भी नहीं उत्पन्न हुआ ॥ १० ॥

सत्पुरुषरल्लि श्रेष्ठनाद अनरण्यन राज्यदल्लि ऎन्दू अनावृष्टि आगलिल्ल, क्षाम उण्टागलिल्ल मत्तु यावुदे कळ्ळतनवू आगिरलिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. asmin anaraNye = (While) this Anaranya = vare = the excellent; sataam = among beings; mahaaraaje = was the emperor; na babhuuva = there was no; anavR^iSThiH = dearth of rain; na = nor; durbhikSam = drought; na kashchana = no one; takraH = was a thief.

अनुवादः

“While this King Anaranya, the most excellent among beings was reigning, there was neither dearth of rain nor a drought. No one was a thief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनरण्यान्महाराज पृथू राजा बभूव ह ।
तस्मात् पृथोर्महातेजास्त्रिशङ्कुरुदपद्यत ॥ ११ ॥

अनरण्यान् महा बाहुः पृथू राजा बभूव ह । तस्मात् पृथोर् महा राजः त्रिशन्कुर् उदपद्यत ॥ २-११०-११ स सत्य वचनाद् वीरः सशरीरो दिवम् गतः ।

‘महाराज! अनरण्यसे राजा पृथु हुए । उन पृथुसे महातेजस्वी त्रिशंकुकी उत्पत्ति हुई ॥ ११ ॥

महाराज! अनरण्यनिन्द राजा पृथु आदनु. आ पृथुविनिन्द महातेजस्वि त्रिशङ्कु हुट्टिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. anaraNyaat = from Anaranya; babhuuvaha = was born; mahaabahuH = the mighty armed; raajaa = king; pR^ithuH = Prithu; tasmaat pR^ithoH = from that Prithu; udapadyata = was born; mahaaraajaH = the Emperor; trishaNkuH = Trishanku; saH viiraH = that valiant man; gataH = ascended to; divam = heaven; sa shariiraH = along with his mortal body; satya vachanaat = for his true eloquence.

अनुवादः

“From Anaranya was born the mighty armed king Prithu. From Prithu was born the Emperor Trishanku. That valiant man ascneded to heaven along with his mortal body, because of his true eloquence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सत्यवचनाद् वीरः सशरीरो दिवं गतः ।
त्रिशङ्कोरभवत् सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः ॥ १२ ॥

त्रिशन्कोर् अभवत् सूनुर् धुन्धुमारो महा यशाः ॥ २-११०-१२ धुन्धुमारान् महा तेजा युवन अश्वो व्यजायत ।

‘वे वीर त्रिशंकु विश्वामित्रके सत्य वचनके प्रभावसे सदेह स्वर्गलोकको चले गये थे । त्रिशंकुके महायशस्वी धुन्धुमार हुए ॥ १२ ॥

आ वीर त्रिशङ्कु विश्वामित्रर सत्यवचनद प्रभावदिन्द सदेह स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोगिद्दनु. त्रिशङ्कुविनिन्द महायशस्वी धुन्धुमार हुट्टिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. trishaN^koH = to Trishanku; abhavat = was born; suumuH = a son; mahaayashaaH = the highly illustrious; dundhumaaraH = Dundhumara; dundhumaarut = from Dundhumara; vyajaayata = was born; mahaatejaaH = the hero; yuvanaashvaH = Yuvanasva.

अनुवादः

“To Trishanku was born a son, the highly illustrious Dundhumara. From Dundhumara was born the hero, Yuvanasva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ।
युवनाश्वसुतः श्रीमान् मान्धाता समपद्यत ॥ १३ ॥

धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ।
युवनाश्वासतः श्रीमान् मान्धाता समपद्यत ॥

‘धुन्धुमारसे महातेजस्वी युवनाश्वका जन्म हुआ । युवनाश्वके पुत्र श्रीमान् मान्धाता हुए ॥ १३ ॥

धुन्धुमारनिन्द महातेजस्वी युवनाश्वन जन्मवायितु. युवनाश्वन पुत्र श्रीमान् मान्धाता आदनु.॥13॥

मान्धातुस्तु महातेजाः सुसन्धिरुदपद्यत ।
सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् ॥ १४ ॥

‘मान्धाताके महान् तेजस्वी पुत्र सुसंधि हुए । सुसंधिके दो पुत्र हुए—ध्रुवसंधि और प्रसेनजित् ॥ १४ ॥

मान्धातनिगॆ महान् तेजस्वी पुत्र सुसन्धि आदनु. सुसन्धनिगॆ ध्रुवसन्धि मत्तु प्रसेनजित् ऎम्ब इब्बरु मक्कळिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

13; 14. shriimaan = the illustirous; maandhaataa = Mandhata; sampadyata = was born; yuvanaaashva sutaH = as a son to Yuvanasva; mandhaatuH = to Mandhata; udapadyata = was born; mahaatejaaH = the hero; susandhiH = Susandhi; dvau = (therewere) too; putrau = sons; dhruvasandhiH = Dhruvasandhi; prasenajit = and Prasenajit; susandherapi = to Susandhi; dhruvasandheH = from Dhruvasandhi (was born); yashasvii = the illustrious; bharataH = Bharata; ripusuudanaH = the annihilata of enemies.

अनुवादः

“The illustrious Mandhata was born as a son to Yuvanasva. To Mandhata was born the hero, Susandhi. There were two sons Dhruvasandhi and prasenajit to Susandhi. From Dhruvasandhi was born the illustrious Bharata, the annihilator of enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः ।
भरतात् तु महाबाहोरसितो नाम जायत ॥ १५ ॥

‘ध्रुवसंधिके यशस्वी पुत्र शत्रुसूदन भरत थे । महाबाहु भरतसे असित नामक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ १५ ॥

ध्रुवसन्धिय यशस्वी पुत्र शत्रुसूदन भरतनागिद्दनु. महाबाहु भरतनिन्द असित ऎम्ब पुत्रनु जनिसिदनु.॥15॥

यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।
हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥ १६ ॥

यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।
हैहयास्तालजङ्गाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥

‘जिसके शत्रुभूत प्रतिपक्षी राजा ये हैहय, तालजंघ और शूर शशबिन्दु उत्पन्न हुए थे ॥ १६ ॥

अवनिगॆ शत्रुगळाद प्रतिपक्षि हैहय, तालजङ्घ मत्तु शूर शशबिन्दु उत्पन्नरागिद्दरु.॥16॥

पदच्छेदः

15; 16. mahaabaahoH bharataat = from the mighty armed Bharata; jaayata = was born; asitonaama = a son named Asita; yasya = for whom; haihayaaH = Haihayas; taalaN^ghaashcha = Talajanghas; shuuraaH = and the valiant; shashibindavashcha = shashibindavas; upapadyanta = became; pratiraajaanaH = royal adversaries; shatravoH = and enemies.

अनुवादः

“From the mighty armed Bharata was born a son named Asita, for whom his royal adversaries, Haihayas, Talajanghas and the valiant Shashibindavas became the enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांस्तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः ।
स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ॥ १७ ॥

तांस्तु सर्वान् प्रतिव्यॆह्य युद्धे राजा प्रवासितः ।
स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ॥

तामः तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः । स च शैल वरे रम्ये बभूव अभिरतो मुनिः ॥ २-११०-१७

‘उन सबका सामना करनेके लिये सेनाका व्यूह बनाकर युद्धके लिये डटे रहनेपर भी शत्रुओंकी संख्या अधिक होनेके कारण राजा असितको हारकर परदेशकी शरण लेनी पड़ी । वे रमणीय शैल-शिखरपर प्रसन्नतापूर्वक रहकर मुनिभावसे परमात्माका मनन-चिन्तन करने लगे ॥

अवरॆल्लरन्नु ऎदुरिसलु सैन्यद व्यूहवन्नु रचिसि युद्धक्कॆ सिद्धनादनु, आदरू शत्रुगळ सङ्ख्यॆ हॆच्चिद्दरिन्द राजा असितनु सोतु परदेशवन्नु आश्रयिसिदनु. अवनु रमणीय पर्वत शिखरदल्लि आनन्ददिन्द इद्दु मुनिभावदिन्द परमात्मन मनन-चिन्तनॆयल्लि तॊडगिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. prati vyuuhya = having drawn out his battle-array against; taan sarvaan = all those kings; yuddhe = in a combat; raajaa = the king Asita; pravaasitaH = was driven away; saH = he; babhuuva = became; abhirataH = a devoted; muniH = sage; ramye = on a beautiful; shailavare = and excellent mountain.

अनुवादः

“Having drawn out his battle-array against all those kings in a combat, the king Asita was driven away. Asita then became a devoted sage taking asylum in an excellent and charming mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ।
तत्र चैका महाभागा भार्गवं देववर्चसम् ॥ १८ ॥
ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षिणी पुत्रमुत्तमम् ।
एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ ॥ १९ ॥

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ।
तत्र चैका महाभागा भार्गवं देववर्चसम् ॥ ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षिणी पुत्रमुत्तमम् ।
एका गर्भविनाशाय सपत्नै गरलं ददौ ॥

द्वे च अस्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुर् इति श्रुतिः । एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरळं ददौ ॥ २-११०-१८ भार्गवः च्यवनो नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः । तम् ऋषिम् समुपागम्य कालिन्दी तु अभ्यवादयत् ॥ २-११०-१९ स ताम् अभ्यवदद् विप्रो वर ईप्सुम् पुत्र जन्मनि ।

‘सुना जाता है कि असितकी दो पत्नियाँ गर्भवती थीं । उनमेंसे एक महाभागा कमललोचना राजपत्नीने उत्तमपुत्र पानेकी अभिलाषा रखकर देवतुल्य तेजस्वी भृगुवंशीच्यवन मुनिके चरणोंमें वन्दना की और दूसरी रानीने अपनी सौतके गर्भका विनाश करनेके लिये उसे जहर दे दिया ॥

असितन इब्बरु पत्नियरु गर्भवतियागिद्दरु. अवरल्लि ऒब्बळु महाभागा कमललोचनॆ राजपत्नियु उत्तम पुत्रनन्नु पडॆयुव इच्छॆयिन्द देवतुल्य तेजस्वी भृगुवंशी च्यवनमुनिय चरणगळल्लि वन्दिसिकॊण्डळु हागू इन्नोर्व राणियु तन्न सवतिय गर्भवन्नु नाशमाडलु आकॆगॆ विषवुणिसिदळु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. asya = Asita’s; dve bhaarye = two wives; babhuuvatuH = became; garbhiNyau = pregnant; iti = this is; shrutiH = a hear-say; ekaa = one wife; dadau = gave; garalam = poison; sapatnai = to the other co-wife; gabhavinaashaaya = for the destruction of foetus.

अनुवादः

“Asita’s two wives became pregnant. It is a hearsay that one of his wives gave poison to the other co-wife in order to destroy her foetus.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. chayaveno naama = A sage called Chyavana; bhaargavaH = belonging to Bhrign race; upaashritaH = was taking a shelter; himavantam = in a Himalayan mountain; kaalindii = Kalindi; samupaagamya = approached; tam R^iSim = that sage; abhyavaadayat = and offered her salutaion; saH vipraH = that brahmana; abhyavadat = spoke; taam = to her; varepsum = who wanted to get a boon; putrajanmani = for the birth of a son.

अनुवादः

“A sage called Chyavana, belonging to Bhrign race was staying in a Himalayan mountain. Kalindi (Asita’s wife) approached that sage and offered her salutation. That brahmna spoke the following words to her, who wanted to obtain a boon for the birth of a son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।
तमृषिं साभ्युपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत् ॥ २० ॥

पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः ॥ २-११०-२० धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्तारिसूदनः ।

‘उन दिनों भृगुवंशी च्यवन मुनि हिमालयपर रहते थे । राजा असितकी कालिन्दी नामवाली पत्नीने ऋषिके चरणोंमें पहुँचकर उन्हें प्रणाम किया ॥ २० ॥

आ दिनगळल्लि भृगुवंशी च्यवनरु हिमालयदल्लि इरुत्तिद्दरु. असितराजन कालिन्दि ऎम्ब पत्नियु ऋषिगळ बळिगॆ होगि चरणगळिगॆ प्रणाम माडिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. devi = O; Queen!; putraH = A son; mahaatmaa = with a great soul; lokavishrutaH = world-famous; dhaarmikashcha = a rightous man; sushiilashcha = of a good conduct; vamsha kartaa = a perpetuator of the race; arisuudanaH = and an annihilator of enemies; bhavitaa = will be born; te = to you.

अनुवादः

“O, Queen! A high-souled son, who will be world-famous, rightous, of a good conduct, a perpetuator of the race and an annihilator of enemies will be born to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तामभ्यवदत् प्रीतो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि ।
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः ॥ २१ ॥
धार्मिकश्च सुभीमश्च वंशकर्तारिसूदनः ।

‘मुनिने प्रसन्न होकर पुत्रकी उत्पत्तिके लिये वरदान चाहनेवाली रानीसे इस प्रकार कहा—‘देवि! तुम्हें एक महामनस्वी लोकविख्यात पुत्र प्राप्त होगा, जो धर्मात्मा, शत्रुओंके लिये अत्यन्त भयंकर, अपने वंशको चलानेवाला और शत्रुओंका संहारक होगा’ ॥ २१ १/२ ॥

मुनियु प्रसन्नरागि पुत्रन उत्पत्तिगागि वरवन्नु बयसुव राणियल्लि हीगॆ हेळिदरु-देवि! निनगॆ ऒब्ब महा मनस्वी लोकविख्यात पुत्रनागुवनु. अवनु धर्मात्म, शत्रुगळिगॆ अत्यन्त भयङ्कर, तन्न वंशवन्नु नडॆसुववनु शत्रुगळ संहारकनागुवनु.॥2½1॥

पदच्छेदः

1. aajJNaaya = recognising; raamam = Rama’s; kruddham = anger; vasiSThaH = Vasishta; pratyuvaacha ha = spoke as follows: jabaalirapi = even Jabali; jaaniite = is aware; gataagatam = of the going and coming; asya lokasya = of this world.

अनुवादः

Recognising that Rama has become angry, Vashishta spoke as follows: “Even Jabali is aware of the going and coming of this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. uktavaan = (He) spoke; etat = these; vaakyam = words; tvaam nivartayitu kaamastu = on account of his desire that you should return; lokanaatha = O; Lord of the poeple! nibodha = learn; me = from me; lokasamutpattim = of the creation of the world!.

अनुवादः

“He apoke in this manner, on account of his desire that you should return. O, Lord of the poeple! Learn from me of the creation of the world!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा मुनिं तमनुमान्य च ॥ २२ ॥
पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम् ।
ततः सा गृहमागम्य पत्नी पुत्रमजायत ॥ २३ ॥

श्रुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा मुनिन्तमनुमान्य च ॥ पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भ समप्रभम् ।
ततः स गृहमागम्य पत्नी पुत्रमजायत ॥

‘यह सुनकर रानीने मुनिकी परिक्रमा की और उनसे विदा लेकर वहाँसे अपने घर आनेपर उस रानीने एक पुत्रको जन्म दिया, जिसकी कान्ति कमलके भीतरी भागके समान सुन्दर थी और नेत्र कमलदलके समान मनोहर थे ॥ २२-२३ ॥

इदन्नु केळि राणियु मुनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडि, अवरिन्द बीळ्कॊण्डु तन्न मनॆगॆ बन्दमेलॆ आ राणियु ऒब्ब पुत्रनिगॆ जन्मनीडिदळु. अवन कान्तियु कमलकोशदन्तॆ सुन्दरवागित्तु, कण्णुगळु कमलद ऎसळिनन्तॆ मनोहरवागिद्दवु.॥22-23॥

पदच्छेदः

21; 22. saH devii = that Queen Kalindi; hR^iSTaa = delighted as she was; pradakSiNam kR^iSTaa = delighted as she was; pradakSiNam kR^itvaa = circumambulated; tam munim = that sage; anumaanyacha = took permission to leave; tataH = and thereafter; aagamya = on reaching; gR^itam = home; vyajaayat = had delivered; putram- a son; padmapatra samaanaakSam = having eyes resembling lotus-leaves; padmagarbha samaprabham = and having a radiance like that of Brahma the Lord of creation.

अनुवादः

“The delighted Queen Kalindi circumambulated that sage, took permission from him to leave and thereafter on reaching home, had delivered a son, having eyes resembling lotus-leaves and having a radiance like that of Brahama the Lord of creation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. garaH = poison; dattaH = was given; tasyaiH = to her; sapatnyaa = by her co-wife; garbha jighaamsayaa = with an intention to kill her foetus; jaataH = born; tena gareNa sahaiva = with that poison itself; saH = he; abhavat = became; sagaraH = Sagara ( a man with poison).

अनुवादः

“Poison was given earlier by her co-wife with an intention to kill her foetus. Born with that poison itself, he became Sagara (a man with poison).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।
गरेण सह तेनैव तस्मात् स सगरोऽभवत् ॥ २४ ॥

स राजा सगरो नाम यः समुद्रम् अखानयत् । इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तम् इमाः प्रजाः ॥ २-११०-२४

‘सौतने उसके गर्भको नष्ट करनेके लिये जो गर (विष) दिया था, उस गरके साथ ही वह बालक प्रकट हुआ; इसलिये सगर नामसे प्रसिद्ध हुआ ॥ २४ ॥

सवतियु आकॆय गर्भवन्नु नाशमाडलु उणिसिद गर (विष) सहितवे आ बालक हुट्टिदनु. अदक्कागि सगर ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धनादनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH = He; yaH = which; sagaro naama raajaa = king was named as Sagara; iSTvaa = performed sacrifices; parvaNi = on the day of the full moon; akhaanayat = got excavated; samndram = the ocean; traasa yantam = frightening; imaam prajaaH = these people; vegena = by his seed of digging.

अनुवादः

“It was king SAgara who excavated the ocen and who, by his sacrifice, on the day of the full moon, by his energy, frightened the people here by the speed of his digging.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत् ।
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयान इमाः प्रजाः ॥ २५ ॥

स राजा सगरो नाम यः सुमुद्रमखानयत् ।
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयान इमाः प्रजाः ॥

असमन्जः तु पुत्रो अभूत् सगरस्य इति नः श्रुतम् । जीवन्न् एव स पित्रा तु निरस्तः पाप कर्म कृत् ॥ २-११०-२५

‘राजा सगर वे ही हैं, जिन्होंने पर्वके दिन यज्ञकी दीक्षा ग्रहण करके खुदाईके वेगसे इन समस्त प्रजाओंको भयभीत करते हुए अपने पुत्रोंद्वारा समुद्रको खुदवाया था ॥ २५ ॥

राजासगरनु पर्वदिन यज्ञदीक्षितनागि यज्ञाश्ववन्नु हुडुकलिक्कागि नॆलवन्नु अगॆदु समस्त प्रजॆगळन्नु भय भीतगॊळिसि तन्न पुत्ररिन्द समुद्रवन्नु अगॆसिद्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. asamaNJNaH = Asmanja; abhuut = was; sagarasya = Sagara’s; putraH = son; shrutam = there was a hearsay; naH = to us; iti = that; saH = Asamanja; paapakarama kR^it = on account of his wicked deeds; nirastah = was banished; pitraa = by his fatehr; jiivanneva = even while living.

अनुवादः

“Asamanja was Sagara’s son. There was a hearsay that on account of his wicked deeds, Asamanja was banished by his father even during his life time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् ।
जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ २६ ॥

अंशुमान् इति पुत्रो अभूद् असमन्जस्य वीर्यवान् । दिलीपो अंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २-११०-२६

‘हमारे सुननेमें आया है कि सगरके पुत्र असमञ्ज हुए, जिन्हें पापकर्ममें प्रवृत्त होनेके कारण पिताने जीते-जी ही राज्यसे निकाल दिया था ॥ २६ ॥

सगरन पुत्र असमञ्जसनादनु. अवनु पापकर्मदल्लि प्रवृत्तनाद कारण तन्दॆयु अवनन्नु राज्यदिन्द हॊरहाकिदनु, ऎन्दु नावु केळिद्देवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. AsamaNJasya = to asamanja; abhuut = was born; viiryavaan = a valiant; putraH = son; amshumaaniti = called Amshuman; diliipaH = dilipa; amshumataH = was Amshuman’s; putraH = son; bhagiirathaH = Bhagiratha; diliipasya = was Dilipa’s son.

अनुवादः

“A valiant son called amshuman was born to Asamanja. Dilipa was Amshuman’s son. Bhagiratha was Dilipa’s son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अंशुमानपि पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान् ।
दिलीपोऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २७ ॥

भगीरथात् ककुत्स्थः तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः । ककुत्स्थस्य तु पुत्रो अभूद् रघुर् येन तु राघवः ॥ २-११०-२७

‘असमञ्जके पुत्र अंशुमान् हुए, जो बड़े पराक्रमी थे । अंशुमान् के दिलीप और दिलीपके पुत्र भगीरथ हुए ॥ २७ ॥

असमञ्जसन पुत्र अंशुमान् आदनु, अवनु बहळ पराक्रमियागिद्दनु. अंशुमन्तनिगॆ दिलीप हुट्टिदनु. दिलीपनिन्द भगीरथनादनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. bhagiirathaat = of Bhagiratha; kakutthsaH = was born; kaakutthaaH = the Kakutsthas; vishrutaaH = take their name; kakutthsasya cha = to Kakutstha; abhuut = was born; putra = a son; raghuH = called Raghu; yena = from whence (spring); raaghavaaH = Ragahavas.

अनुवादः

“Of Bhagiratha was born kakutstha, from whom the Kakutsthas take their name. To Kakutsthas was born a son called Raghu, from whence spring Raghavas.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगीरथात् ककुत्स्थश्च काकुत्स्था येन तु स्मृताः ।
ककुत्स्थस्य तु पुत्रोऽभूद् रघुर्येन तु राघवाः ॥ २८ ॥

रघोः तु पुत्रः तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुष अदकः । कल्माष पादः सौदास इत्य् एवम् प्रथितो भुवि ॥ २-११०-२८

‘भगीरथसे ककुत्स्थका जन्म हुआ, जिनसे उनके वंशवाले ‘काकुत्स्थ’ कहलाते हैं । ककुत्स्थके पुत्र रघु हुए, जिनसे उस वंशके लोग ‘राघव’ कहलाये ॥ २८ ॥

भगीरथनिन्द ककुत्स्थन जन्मवायितु. अवनिन्द अवन वंशदवरु ‘काकुत्स्थ’रादरु. ककुत्स्थन पुत्र रघु आदनु. अवनिन्द आ वंशदवरु ‘राघव’रादरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raghoH = from Raghu (was born); tejasvii = a renowned; putraH = son; pravR^iddhaH = called Pravriddha; prathitaH = known; bhuvi = in the world; ityevam = under the names; puruSaadakaH = Purushadaka; kalmaaSapaadaH = Kalmashapada; sondaasaH = and Soudasa.

अनुवादः

“From Raghu was born a renowned son named Pravriddha, known in the world under the names Purushadaka, Kalmashapada and Soudasa.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ॥ २९ ॥

कल्माष पाद पुत्रो अभूत् शन्खणः तु इति विश्रुतः । यः तु तद् वीर्यम् आसाद्य सह सेनो व्यनीनशत् ॥ २-११०-२९

‘रघुके तेजस्वी पुत्र कल्माषपाद हुए, जो बड़े होनेपर शापवश कुछ वर्षोंके लिये नरभक्षी राक्षस हो गये थे । वे इस पृथ्वीपर सौदास नामसे विख्यात थे ॥

रघुविगॆ तेजस्वी पुत्र कल्माषपादनादनु. अवनु दॊड्डवनादाग शापवशदिन्द कॆलवु वर्षगळवरॆगॆ नरभक्षक राक्षसनागिद्दनु. अवनु ई पृथिवियल्लि सौदास ऎम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातनागिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. kalmaSapaada putraH = Kalmashapada’s son; abhuut = was; vishrutaH = renowned; iti = as; shaNkhaNaH = Shankhana; tadviiryam = kalmashapada’s valour; vyaniishat = perished; saha sainyaH = along with his army.

अनुवादः

“Kalmashapada’s son was renowned as Shankhana, who, even on attaining his father’s valour, perished (in a battle) along with his army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति नः श्रुतम् ।
यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत् ॥ ३० ॥

‘कल्माषपादके पुत्र शङ्खण हुए, यह हमारे सुननेमें आया है, जो युद्धमें सुप्रसिद्ध पराक्रम प्राप्त करके भी सेनासहित नष्ट हो गये थे ॥ ३० ॥

कल्माषपादन पुत्र शङ्खणनादनु. अवनु युद्धदल्लि सुप्रसिद्ध पराक्रम पडॆदिद्दरू सैन्यसहित नाशवागिद्दनॆन्दु नावु केळुत्ता बन्दिद्देवॆ.॥30॥

शङ्खणस्य तु पुत्रोऽभूच्छूरः श्रीमान् सुदर्शनः ।
सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः ॥ ३१ ॥

‘शङ्खणके शूरवीर पुत्र श्रीमान् सुदर्शन हुए । सुदर्शनके पुत्र अग्निवर्ण और अग्निवर्णके पुत्र शीघ्रग थे ॥

शङ्खणनिगॆ शूर-वीर पुत्र श्रीमान् सुदर्शननादनु. सुदर्शनन पुत्र अग्निवर्ण मत्तु अग्निवर्णन पुत्र शीघ्रगनागिद्दनु.॥31॥

शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः ।
प्रशुश्रुवस्य पुत्रोऽभूदम्बरीषो महामतिः ॥ ३२ ॥

शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः ।
प्रशुश्रुवस्य्य पुत्रोऽभूदम्बरीषोमहामतिः ॥

‘शीघ्रगके पुत्र मरु, मरुके पुत्र प्रशुश्रुव तथा प्रशुश्रुवके महाबुद्धिमान् पुत्र अम्बरीष हुए ॥ ३२ ॥

शीघ्रगन पुत्र मरु, मरुविन पुत्र प्रशुश्रुव, प्रशुश्रुवन पुत्र महाबुद्धिवन्त अम्बरीषनादनु.॥32॥

अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः ।
नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३३ ॥

‘अम्बरीषके पुत्र सत्यपराक्रमी नहुष थे । नहुषके पुत्र नाभाग हुए, जो बड़े धर्मात्मा थे ॥ ३३ ॥

अम्बरीषन पुत्र सत्यपराक्रमि नहुषनिद्दनु. नहुषन पुत्र नाभागनादनु, अवनु बहळ धर्मात्मनागिद्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

30; 31; 32; 33. shriiman = the fortunate; sadarshanaH = Sudarshana; putraH = was the son; shaNkhaNasya = of Shankhana; sudarshanasya = Sudarshana’s (son); (was); agnivarNaH = Agnivarna; agnivarNasya = and of Agnivarna (was born); shiighragaH = Shigraga; shiighragasya = Shighraga’s’ putraH = son was; maruH = Maru; maroH = Maru’s; putraH = son; prashushruvaH = was Prashushruva; prashushruvasya = of Prashushruva; abhuut = was born; putraH = a son; ambariiSaH = Ambarisha; ambariiSasya = of Ambarisha; abhuut = was born; putraH = a son; nahuSaH = Nahusha; satyavikramaH = who was full ofvalour; nahuSasya = Nahusha’s; putraH = son; naabhaagaH = Nabhaga; parama dhaarmikaH = of outstanding virtue; ajashcha = Aja; su vratashchaiva = Suvrata; ubhau = were the two; sutau = sons; naabhagasya = of Nabhaga; ajasyaiva = sutau = sons; naabhaagasya = of Nabhaga; ajasyaiva = Aja’s; sutaH = son; dharmaatmaa = was the virtuous; raaja dasharathaH = king Dasaratha.

अनुवादः

The fortunate Sudarshana was the son of Shankhana. Sudarshana’s son was Agnivarna; and of Agnivarna was born Shighraga. Shighraga begot Maru and Maru’s son was Prashushruva from Prashushruva was born Ambarisha of that great radiance. To Ambarisha was born a son named Nahusha who was full of valour. Nahusha’s son was Nabhaga of outstanding virtue. Aja and Suvrata were the two sons of Nabhaga and it was Aja who begot the virtuous King Dasartha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ ।
अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ ३४ ॥

तस्य ज्येष्ठो असि दायादो राम इत्य् अभिविश्रुतः । तद् गृहाण स्वकम् राज्यम् अवेक्षस्व जगन् नृप ॥ ३४

‘नाभागके दो पुत्र हुए—अज और सुव्रत । अजके धर्मात्मा पुत्र राजा दशरथ थे ॥ ३४ ॥

नाभागनिगॆ अज मत्तु सुव्रतरॆम्ब इब्बरु पुत्ररादरु. अजन पुत्रने धर्मात्मा दशरथनागिद्दनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. asi = you are; jyeSThaH = the eldest son; tasya = of that Dasaratha; abhivishrutaH = very well known; raama iti = as Rama; daayaadaH = the heir who can claim over the inheritance; nR^ipaiH = O; king!; tat = for that reason; gR^ihaaNa = take over; svakam = your; raajyam = kingdom; avekSasva = look after; janam = your people.

अनुवादः

“You are the eldest son of that Dasaratha, very well-known as Rama, the heir who can claim over the inheritance. O, King! Hence, take over your kingdom and look after your people there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः ।
तद् गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ॥ ३५ ॥

तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः ।
तद्गृहणा स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ॥

इक्ष्वाकूणाम् हि सर्वेषाम् राजा भवति पूर्वजः । पूर्वजेन अवरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये अभिषिच्यते ॥ २-११०-३५

‘दशरथके ज्येष्ठ पुत्र तुम हो, जिसकी ‘श्रीराम’ के नामसे प्रसिद्धि है । नरेश्वर! यह अयोध्याका राज्य तुम्हारा है, इसे ग्रहण करो और इसकी देखभाल करते रहो ॥ ३५ ॥

दशरथन ज्येष्ठपुत्र नीने आगिरुवॆ. श्रीराम ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धनागिरुवॆ. नरेश्वर! ई अयोध्यॆय राज्य निन्नदागिदॆ, इदन्नु स्वीकरिसु हागू अदन्नु पालिसुत्ता इरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. puurvajaH = the eldest son only; bhavati = becomes; raajaa = the king; sarveSaam = in the entire; ikSvaakuuNaam = people born in Ikshvaku race; puuraje = (when) the eldest exists; avaraH = the younger; na = will not (become the king); jyeSThaH putraH = the eldest son only; abhiSichyate = is anointed; raajye = to the cronw.

अनुवादः

“The eldest son only becomes the king in the entire Ikshvaku race. When the eldest son exists, the younger son will not become a king. The eldest son only is anointed to the crown.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः ।
पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राजाभिषिच्यते ॥ ३६ ॥

स राघवाणाम् कुल धर्मम् आत्मनः । सनातनम् न अद्य विहातुम् अर्हसि । प्रभूत रत्नाम् अनुशाधि मेदिनीम् । प्रभूत राष्ट्राम् पितृवन् महा यशाः ॥ २-११०-३६

‘समस्त इक्ष्वाकुवंशियोंके यहाँ ज्येष्ठ पुत्र ही राजा होता आया है । ज्येष्ठके होते हुए छोटा पुत्र राजा नहीं होता है । ज्येष्ठ पुत्रका ही राजाके पदपर अभिषेक होता है ॥ ३६ ॥

समस्त इक्ष्वाकु वंशियरल्लि ज्येष्ठपुत्ररे राजरागुत्ता बन्दिरुवरु. ज्येष्ठनिरुवाग कनिष्ठनु राजनागुत्तिरलिल्ल. ज्येष्ठ पुत्रनिगॆ राजनागि पट्टाभिषेकवागुत्तित्तु.॥36॥

पदच्छेदः

36. mahaayashaH = O; the celebrated one!; sanaatanam = this is the eternal; kuladharmam = tradition of your race; raghuvaaNaam = those born in Raghu dynasty; aatmanaH = yours; saH = as such; naarhasi = and ought not; vihantum = to be violated by you; adya = now; anushaadhi = rule over; mediniim = the earth; prabhuuta ratnaam = abundant with precious metals; prabhuuta raaSTraam = and a vast kingdom; pitR^ivat = as did your father.

अनुवादः

“O, the celebrated one! This is the eternal tradition of your race, those born in Raghu dynasty and ought not to be violated by you. Rule over the earth, this vast kingdom abudant with precious metals, as did your father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः
सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि ।
प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं
प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः ॥ ३७ ॥

‘महायशस्वी श्रीराम! रघुवंशियोंका जो अपना सनातन कुलधर्म है, उसको आज तुम नष्ट न करो । बहुत-से अवान्तर देशोंवाली तथा प्रचुर रत्नराशिसे सम्पन्न इस वसुधाका पिताकी भाँति पालन करो’ ॥ ३७ ॥

महायशस्वी श्रीरामा! रघुवंशियर सनातन कुलधर्मवन्नु इन्दु नीनु नाशमाड बेड. अनेक अवान्तर देशगळुळ्ळ, हेरळ रत्नराशिगळिन्द सम्पन्न ई वसुधॆयन्नु तन्दॆयन्तॆ पालिसु.॥37॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर हत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥110॥