१०९ जाबालिमतनिराकरणम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama refutes the atheistic arguments of Jabali and enunciates the importance of truthfulness. He states that truth is God and all virtues follow truthfulness. Rama further adds that there is nothing higher than truth. He announces that he wants to fulfil the command of is father, who was a devotee of truth and stay back in the forest. Jabali replies that just for the sake of convincing Rama to return to Ayodhya, he has spoken the words of a non-believer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

109. श्रीरामके द्वारा जाबालिके नास्तिक मतका खण्डन करके आस्तिक मतका स्थापन

जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।
उवाच परया सूक्त्या बुद्ध्याविप्रतिपन्नया ॥ १ ॥

जाबालेः तु वचः श्रुत्वा रामः सत्य आत्मनाम् वरः । उवाच परया युक्त्या स्व बुद्ध्या च अविपन्नया ॥ २-१०९-१

जाबालिका यह वचन सुनकर सत्यपराक्रमी श्रीरामचन्द्रजीने अपनी संशयरहित बुद्धिके द्वारा श्रुतिसम्मत सदुक्तिका आश्रय लेकर कहा— ॥ १ ॥

जाबालिय ई मातन्नु केळि सत्यपराक्रमि श्रीरामचन्द्रनु तन्न संशयरहित बुद्धियिन्द श्रुतिसम्मत सदुक्तिगळिन्द हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; jaabaaleH = Jabali’s; vachaH = words; raamaH = Rama; varaH = the best; satyaatmanaam = of virtuous and upright men; uvaacha = spoke; varayaa = with great; bhaktyaa = devotion; avipannayaa = and with an undisturbed; svabuddhyaa = mind of his own.

अनुवादः

After hearing Jabali’s words, Rama the best among virtuous and upright men spoke with a great devotion and with an undisturbed mind of his own (as follows);

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्य सन्निभम् ॥ २ ॥

भवान् मे प्रिय काम अर्थम् वचनम् यद् इह उक्तवान् । अकार्यम् कार्य सम्काशम् अपथ्यम् पथ्य सम्मितम् ॥ २-१०९-२

‘विप्रवर! आपने मेरा प्रिय करनेकी इच्छासे यहाँ जो बात कही है, वह कर्तव्य-सी दिखायी देती है; किंतु वास्तवमें करनेयोग्य नहीं है । वह पथ्य-सी दीखनेपर भी वास्तवमें अपथ्य है ॥ २ ॥

विप्रवर्यरे! नीवु ननगॆ सन्तोषवन्नुण्टुमाडुव उद्देशदिन्द हेळिदुदु कर्तव्यदन्तॆ कण्डुबन्दरू वास्तववागि माडलु योग्यवल्ल. अदु पथ्यदन्तॆ काणुत्तिद्दरू निजवागि अपथ्यवे आगिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. vachanam = the words; yat = which; bhavaan = you; uktavaan = spoke; iha = now; priyakaamaartham = wishing to please me; akaaryam = are impossible; kaarya saN^kaasham = which appears to be possible; apathyam = It is like a forbidden food; pathya sammatam = appearing to be an agreeable one.

अनुवादः

“That which, in your desire to please me, you have counselled, is impossible though it appears to be possible. It is like a forbidden food, appearing to be an agreeable one.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ ३ ॥

निर्मर्यादः तु पुरुषः पाप आचार समन्वितः । मानम् न लभते सत्सु भिन्न चारित्र दर्शनः ॥ २-१०९-३

‘जो पुरुष धर्म अथवा वेदकी मर्यादाको त्याग देता है, वह पापकर्ममें प्रवृत्त हो जाता है । उसके आचार और विचार दोनों भ्रष्ट हो जाते हैं; इसलिये वह सत्पुरुषोंमें कभी सम्मान नहीं पाता है ॥ ३ ॥

धर्म अथवा वेदद मेरॆयन्नु त्यजिसिदाग आ मनुष्यनु पापकर्मदल्लि प्रवृत्तनागुत्तानॆ. अवन आचार मत्तु विचार ऎरडू भ्रष्टवागुत्तवॆ; आद्दरिन्द अदु सत्पुरुषरिन्द सम्मान पडॆयुवुदिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. puruSastu = A man; nirmaryaadaH = who is unruly; paapachaara samnvitaH = fully endowed with ill-conduct; bhinna chaaritra darshinaH = having a bad reputation and seeing differentiation in everything; na labhate = does not gain; maanam = respect; satsu = from honest men.

अनुवादः

“He who is unruly, fully invested with ill-conduct, having a bad reputation and seeing differences in everything, does not gain respect from honest men.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ ४ ॥

कुलीनम् अकुलीनम् वा वीरम् पुरुष मानिनम् । चारित्रम् एव व्याख्याति शुचिम् वा यदि वा अशुचिम् ॥ २-१०९-४

‘आचार ही यह बताता है कि कौन पुरुष उत्तम कुलमें उत्पन्न हुआ है और कौन अधम कुलमें, कौन वीर है और कौन व्यर्थ ही अपनेको पुरुष मानता है तथा कौन पवित्र है और कौन अपवित्र? ॥ ४ ॥

यारु उत्तमकुलदल्लि हुट्टिरुवनो, यारु अधम कुलदल्लि हुट्टिरुवनो, यारु वीरनो मत्तु यारु व्यर्थवागिये तन्नन्नु पुरुषनॆन्दु तिळियुवनो, यारु पवित्र हागू अपवित्रनो ऎम्बुदन्नु आचारवे तिळिसुत्तदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. chaaritrameva = One’s conduct itself; vyaakhyaati = explains; kuliinam = whether one belongs to a good family; akuliinam vaa = or a bad family; viiram = a valiant man; viiram = a valiant man; puruSamaaninam = or an arrogant man; shuchim vaa = a chaste man; ashuchim = or an unchasti man.

अनुवादः

“One’s conduct itself explains whether one belongs to a good family or a bad family, valiant or arrogant and chaste or unchaste.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनार्यस्त्वार्य संस्थानः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ ५ ॥

‘आपने जो आचार बताया है, उसे अपनानेवाला पुरुष श्रेष्ठ-सा दिखायी देनेपर भी वास्तवमें अनार्य होगा । बाहरसे पवित्र दीखनेपर भी भीतरसे अपवित्र होगा । उत्तम लक्षणोंसे युक्त-सा प्रतीत होनेपर भी वास्तवमें उसके विपरीत होगा तथा शीलवान्-सा दीखनेपर भी वस्तुतः वह दुःशील ही होगा ॥ ५ ॥

नीवु तिळिसिद आचारवन्नु तन्नदागिसिकॊण्ड पुरुषनु श्रेष्ठनन्तॆ कण्डुबन्दरू वास्तववागि अनार्यने आगिरुवनु. हॊरगिन्द पवित्रनन्तॆ काणुत्तिद्दरू ऒळगिनिन्द अपवित्रने आगिद्दानॆ. उत्तम लक्षणगळिन्द कूडिदवनु ऎन्दु अनिसिदरू निजवागि इदक्कॆ विपरीतने आगुवनु. शीलवन्तनॆन्दु तोरिदरू वास्तववागि दुःशीलने सरि.॥5॥

अधर्मं धर्मवेषेण यद्यहं लोकसङ्करम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियां विधिविवर्जिताम् ॥ ६ ॥
कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहु मन्येत मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ ७ ॥

‘आपका उपदेश चोला तो धर्मका पहने हुए है, किंतु वास्तवमें अधर्म है । इससे संसारमें वर्ण-संकरताका प्रचार होगा । यदि मैं इसे स्वीकार करके वेदोक्त शुभकर्मोंका अनुष्ठान छोड़ दूँ और विधिहीन कर्मोंमें लग जाऊँ तो कर्तव्य-अकर्तव्यका ज्ञान रखनेवाला कौन समझदार मनुष्य मुझे श्रेष्ठ समझकर आदर देगा? उस दशामें तो मैं इस जगत् में दुराचारी तथा लोकको कलङ्कित करनेवाला समझा जाऊँगा ॥ ६-७ ॥

निम्म उपदेशवु धर्मद वेष तॊट्टन्तॆ इद्दरू अधर्मवे आगिदॆ. इदरिन्द जगत्तिनल्लि वर्णसङ्करतॆये प्रचारवादीतु. नानु इदन्नु स्वीकरिसिदरॆ वेदोक्त शुभकर्मगळ अनुष्ठानगळन्नु बिट्टुकॊट्टु, विधिहीन कर्मगळल्लि तॊडगुवॆनु. आग कर्तव्य-अकर्तव्य ज्ञान इरिसुव बुद्धिवन्तरु यारु नन्नन्नु श्रेष्ठनॆन्दु तिळिदु आदरिसुवरु? आ स्थितियल्लि नन्नन्नु ई जगत्तिन जनरु दुराचारि मत्तु कलङ्कितनॆन्दु तिळियुवरु.॥6-7॥

पदच्छेदः

5; 6; 7. kaH = chetayaanaH puruSaH = what sensible man; kaaryaakaarya vichakSaNaH = able to discern what is just and what is unjust; loke = in this world; bahumamsyati = would respect; maam = me; anaaryaH = who am ignoble; aaryasaNKaashaH = resembling as noble; hiinaH = bereft; shauchaat = of honesty; tathaa = and ashuchiH = also impure; alakSaNyaH = having no good qualities; lakSaNyavat = though appearing like one having good qualities; dushshiilah = ill-behaved; shiilavaaniva = though appearing as well-behaved; hitvaa = abndoning; shubham = righteousness; abhipatsye yadi = and getting hold of ;adharmam = unrighteousness; dharmaveSeNa = in the guise of piety; loka saN^karam = creating confusion in the world; kriyaa vidhivajitam = and disregarding rules of conduct.

अनुवादः

“What sensible man, able to discern what is just and what is unjust, in this world, would respect me, if I am ignoble resembling as noble, bereft of honesty, impure, having no good qualities but appearing like the one having good qualities, ill-behaved but appearing as well-behaved abandoning righteousness and getting hold of unrighteousness in the guise of piety, creating confusion in the world and disregarding rules of conduct.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ ८ ॥

कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्याहीनप्रतिज्ञाया ॥

कस्य यास्याम्य् अहम् वृत्तम् केन वा स्वर्गम् आप्नुयाम् । अनया वर्तमानो अहम् वृत्त्या हीन प्रतिज्नया ॥ २-१०९-८

‘जहाँ अपनी की हुई प्रतिज्ञा तोड़ दी जाती है, उस वृत्तिके अनुसार बर्ताव करनेपर मैं किस साधनसे स्वर्गलोक प्राप्त करूँगा तथा आपने जिस आचारका उपदेश दिया है, वह किसका है, जिसका मुझे अनुसरण करना होगा; क्योंकि आपके कथनानुसार मैं पिता आदिमेंसे किसीका कुछ भी नहीं हूँ ॥ ८ ॥

तानु माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु मुरियुव प्रवृत्तियिन्द वर्तिसिदाग नानु याव साधनॆयिन्द स्वर्गलोकवन्नु पडॆयुवॆनु? नानु अनुसरिसलु नीवु माडिद उपदेशवु यारद्दागिदॆ; एकॆन्दरॆ नीवु हेळिदन्तॆ नानु तन्दॆये मुन्तादवर यारवनू अल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. aham = (If) I; vartamaanaH = behave; anayaa = in this; vR^ittyaa = manner; hiina pratijJNayaa = faithlessly; kasya = to whom; daasyaami = can I give; vR^ittam = good conduct? kena = by which; aapruyaam = can I attain; svargam = heaven?

अनुवादः

“If I behave in this manner faithlessly, to whom can I advise a prescribed conduct? How would I attain heaven?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामवृत्तोऽन्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते ।
यद‍्धृत्ताः सन्ति राजानस्तद्‍वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ ९ ॥

कामवृत्तोन्वयं लोकः कृत्स्नःसमुपवर्तते ।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानद् वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥

काम वृत्तः तु अयम् लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । यद् वृत्ताः सन्ति राजानः तद् वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २-१०९-९

‘आपके बताये हुए मार्गसे चलनेपर पहले तो मैं स्वेच्छाचारी हूँगा । फिर यह सारा लोक स्वेच्छाचारी हो जायगा; क्योंकि राजाओंके जैसे आचरण होते हैं, प्रजा भी वैसा ही आचरण करने लगती है ॥ ९ ॥

नीवु हेळिरुव मार्गदल्लि नडॆदरॆ नानु स्वेच्छाचारियागुवॆनु. मत्तॆ ई इडी लोकवु स्वॆच्छाचारियागि होदीतु; एकॆन्दरॆ राजरु आचरिसिदन्तॆये प्रजॆयु आचरिसतॊडगुत्तारॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. ayam = this; kR^itsnaH = entire; lokaH = world; samupartate = would follow; kaama vR^ittaH = its own whims; yadvR^ittaaH = for whatever the conduct; raajaanaH = of the kings; santi hi = may be santi tadvR^ittaaH = such will be the conduct; prajaaH = of their subjects.

अनुवादः

“This entire world would follow its own whims, for, whatever the conduct of the kings may be, such will be the coduct of their subjects.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ १० ॥

सत्यम् एव आनृशंस्यम् च राज वृत्तम् सनातनम् । तस्मात् सत्य आत्मकम् राज्यम् सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २-१०९-१०

‘सत्यका पालन ही राजाओंका दयाप्रधान धर्म है— सनातन आचार है, अतः राज्य सत्यस्वरूप है । सत्यमें ही सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित है ॥ १० ॥

सत्यपालनॆये राजर प्रधान धर्मवागिदॆ. सनातन आचारवागिदॆ. आद्दरिन्द राज्यवु सत्य स्वरूपवागिदॆ. सत्यदल्ले समस्त लोकगळु प्रतिष्ठापितवागिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. sanaatanam = the eternal; raaja vR^ittam = royal governance; satyameva = is indeed an assemble of truth; anR^ishamsamcha = and not cruel; tasmaat = hence; raajyam- the kingship; satyaatmakam = has the truth as its essence; lokaH = the world; pratiSThitaH = is established; satye = in truth.

अनुवादः

“The eternal royal governance is indeed an assemble of truth and not cruel. Hence, the kingship has the Truth as its essence. The world is established in Truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन् परं गच्छति चाक्षयम् ॥ ११ ॥

ऋषयः चैव देवाः च सत्यम् एव हि मेनिरे । सत्य वादी हि लोके अस्मिन् परमम् गग्च्छति क्षयम् ॥ २-१०९-११

‘ऋषियों और देवताओंने सदा सत्यका ही आदर किया है । इस लोकमें सत्यवादी मनुष्य अक्षय परम धाममें जाता है ॥ ११ ॥

ऋषिगळु मत्तु देवतॆगळु सदा सत्यवन्ने आदरिसिद्दारॆ. ई लोकदल्लि सत्यवादियाद मनुष्यने अक्षय परम धामक्कॆ होगुत्तानॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. R^iSayashchaiva = even sages; devaashcha = and divine beings; satyamev = truthfulness alone; satyavaadii = the one who speaks truth; gachchhati = obtains; paramam = the highest; kSayam = position; asmin loke = in this world.

अनुवादः

“Even sages and divine being have respected truthfulness alone. The one who speaks truth obtains the highest position in this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्मः सत्यपरो लोके मूलं सर्वस्य चोच्यते ॥ १२ ॥

उद्विजन्ते यथा सर्पान् नराद् अनृत वादिनः । धर्मः सत्यम् परो लोके मूलम् स्वर्गस्य च उच्यते ॥ २-१०९-१२

‘झूठ बोलनेवाले मनुष्यसे सब लोग उसी तरह डरते हैं, जैसे साँपसे । संसारमें सत्य ही धर्मकी पराकाष्ठा है और वही सबका मूल कहा जाता है ॥ १२ ॥

सुळ्ळु हेळुव मनुष्यनिगॆ हाविनन्तॆ ऎल्ल जनरु अञ्जुवरु. जगत्तिनल्लि सत्यवे धर्मद पराकाष्ठॆयागिदॆ मत्तु अदे ऎल्लर मूलवॆन्दु हेळलागिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. udvijante = (People) fear; naraat = of a person; anR^ita vaadinaH = who speaks untruth; sarpaat yathaa = as one fears a snake; satyam = truth; paraH = is the highest; dharmaH = virtue; uchyate = and stated; muulamcha = to be the origin; svargasya = of heaven.

अनुवादः

“People fear of a person, who speaks untruth, as one fears a snake. Truth is the highest virtue and is stated to be the origin of heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्ये धर्मः सदाश्रितः ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ १३ ॥

सत्यम् एव ईश्वरो लोके सत्यम् पद्मा समाश्रिता । सत्य मूलानि सर्वाणि सत्यान् न अस्ति परम् पदम् ॥ २-१०९-१३

‘जगत् में सत्य ही ईश्वर है । सदा सत्यके ही आधारपर धर्मकी स्थिति रहती है । सत्य ही सबकी जड़ है । सत्यसे बढ़कर दूसरा कोई परम पद नहीं है ॥ १३ ॥

जगत्तिनल्लि सत्यवे ईश्वरनागिद्दानॆ. सदा सत्यद आधारद मेलॆये धर्मद स्थिति इरुत्तदॆ. सत्यवे ऎल्लदर बेरु आगिदॆ. सत्यक्किन्त बेरॆयाद यावुदे परम पदविल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. satyameva = truth alone; iishvaraH = i god loke = in this world; padmaa = the goddess of fortune; sadaa = always; aashritaa = attaches herself to; truth; sarvaani = All; satyamuulani = are rooted in truth; naasti = there is no; padam = position; param = higher; satyaat = then truth.

अनुवादः

“Truth is god and all virtues follow truth. All are rooted in truth there is nothing higher than truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ १४ ॥

दत्तम् इष्टम् हुतम् चैव तप्तानि च तपांसि च । वेदाः सत्य प्रतिष्ठानाः तस्मात् सत्य परो भवेत् ॥ २-१०९-१४

‘दान, यज्ञ, होम, तपस्या और वेद—इन सबका आधार सत्य ही है; इसलिये सबको सत्यपरायण होना चाहिये ॥ १४ ॥

दान, यज्ञ, होम, तपस्सु, वेद - इवॆल्लदर आधार सत्यवे आगिदॆ. अदक्कागि ऎल्लरू सत्यपरायणरागबेकु.॥14॥

पदच्छेदः

14. dattam = gift; iSTamcha = sacrifice; hutam chaia = oblation; tapaamsiaha = austerities; taptaani = performed; vedaaH = and the scriptural texts; satya pratiSThaanaaH = have the foundation in Truth; tasmaat = hence; bhavet = one should; satya paraH = thoroughly surrender to truth.

अनुवादः

“Gift sacrifice, oblation, austerities performed and the scriptural texts have the foundation in Truth. Hence, one should thoroughly surrender to truth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥

एकः पालयते लोकम् एकः पालयते कुलम् । मज्जत्य् एको हि निरयः एकः स्वर्गे महीयते ॥ २-१०९-१५

‘एक मनुष्य सम्पूर्ण जगत् का पालन करता है, एक समूचे कुलका पालन करता है, एक नरकमें डूबता है और एक स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ १५ ॥

ऒब्बनु चक्रवर्तियागुत्तानॆ; ऒब्बनु ऒन्दु गुम्पिगॆ नायकनागुत्तानॆ. ऒब्बनु नरकयातनॆयन्नु अनुभविसुत्तानॆ. मत्तॊब्बनु स्वर्गसुखवन्नु अनुभविसुत्तानॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. ekaH = one; paalayite = rules; lokam = over the world; ekaH = one paalayate = rules; kuma = a race; ekaH = one; majjati = sinks into; niraye = hell; ekaH = one; mahiiyate = rises high; svarge = to heaven; (according to the degree of truthfulness practiced).

अनुवादः

“One rules over the world. One develops a race. One sinks into hell . One rises high to heaven (according to one’s degree of truthfulness practiced).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतम् ॥ १६ ॥

सो अहम् पितुर् निदेशम् तु किम् अर्थम् न अनुपालये । सत्य प्रतिश्रवः सत्यम् सत्येन समयी कृतः ॥ २-१०९-१६

‘मैं सत्यप्रतिज्ञ हूँ और सत्यकी शपथ खाकर पिताके सत्यका पालन स्वीकार कर चुका हूँ, ऐसी दशामें मैं पिताके आदेशका किसलिये पालन नहीं करूँ? ॥ १६ ॥

नानु सत्यप्रतिज्ञनागिद्देनॆ हागू सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु तन्दॆय सत्यवन्नु पालिसलु स्वीकरिसिद्देनॆ. इन्तह स्थितियल्लि नानु तन्दॆय आदेशवन्नु एकॆ पालिसदिरलि.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH aham = I as such; satya pratishravaH = am true to my promise; kimartham = why; naanupalaye = should I not fulfill; satyam = the true; niyogam = command; pituH = of my father; samayiikR^itam = which was a devotee satyam = of truth.

अनुवादः

“I am true to my promise. Why should I not fulfilll the command of my father, who was a devotee of truth?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव लोभान्न मोहाद् वा न चाज्ञानात् तमोऽन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ १७ ॥

न एव लोभान् न मोहाद् वा न च अज्नानात् तमो अन्वितः । सेतुम् सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्य प्रतिश्रवः ॥ २-१०९-१७

‘पहले सत्यपालनकी प्रतिज्ञा करके अब लोभ, मोह अथवा अज्ञानसे विवेकशून्य होकर मैं पिताके सत्यकी मर्यादा भङ्ग नहीं करूँगा ॥ १७ ॥

मॊदलु सत्यपालनॆय प्रतिज्ञॆ माडि ईग लोभ, मोह अथवा अज्ञानदिन्द विवेकशून्यनागि नानु तन्दॆय सत्यद मर्यादॆयन्नु भङ्गगॊळिसलारॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. satya pratishravaH = I; who conform to truth; naiva bhetsyaami = cannot demolish; setum = the bond; satyasya = truth; guroH = of my father; lobhaat = by covetousness; na = nor; mohaadvaa = by stupefaction; na = nor; ajJNaanaat = b ignorance; tamo.anvitaH = attended with darkness.

अनुवादः

“Neither covetousness nor forgetfulness nor pride would cause me to destroy the bond of morality. I shall honour the vow made to my father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ १८ ॥

असत्य संधस्य सतः चलस्य अस्थिर चेतसः । न एव देवा न पितरः प्रतीग्च्छन्ति इति नः श्रुतम् ॥ २-१०९-१८

‘हमने सुना है कि जो अपनी प्रतिज्ञा झूठी करनेके कारण धर्मसे भ्रष्ट हो जाता है, उस चञ्चल चित्तवाले पुरुषके दिये हुए हव्य-कव्यको देवता और पितर नहीं स्वीकार करते हैं ॥ १८ ॥

तन्न प्रतिज्ञॆयन्नु सुळ्ळागिसि धर्मदिन्द भ्रष्टनाद चञ्चलचित्तवुळ्ळ मनुष्यनु अर्पिसिद हव्य-कव्यगळन्नु देवतॆगळु, पितृगळु स्वीकरिसुवुदिल्लवॆन्दु नावु केळिद्देवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. naiva = neither; devaaH = gods; na = now; pitaraH = the manes; pratichchhanti = will accept the offerings; asatya sandhasya sataH = of those who are wanting in truth; chalasya = unsteady; asthira chestasaH = and unstable in mind; iti = this; shrutam = is what is taught; naH = to us.

अनुवादः

“Neither gods nor the manes will accept the offerings of those who are wanting in truth, unsteady and unstable in their minds. This is what is taught to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं ध्रुवम् ।
भारः सत्पुरुषैश्चीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते ॥ १९ ॥

प्रत्यग् आत्मम् इमम् धर्मम् सत्यम् पश्याम्य् अहम् स्वयम् । भारः सत् पुरुष आचीर्णः तद् अर्थम् अभिनन्द्यते ॥ २-१०९-१९

‘मैं इस सत्यरूपी धर्मको समस्त प्राणियोंके लिये हितकर और सब धर्मोंमें श्रेष्ठ समझता हूँ । सत्पुरुषोंने जटा-वल्कल आदिके धारणरूप तापस धर्मका पालन किया है, इसलिये मैं भी उसका अभिनन्दन करता हूँ ॥

ई सत्यरूपी धर्मवन्नु नानु समस्त प्राणिगळिगॆ हितकर मत्तु ऎल्ल धर्मगळल्लि श्रेष्ठवॆन्दु तिळियुत्तेनॆ. सत्पुरुषरु जटा वल्कलादिगळन्नु धरिसि तापस धर्मवन्नु पालिसिरुवरु. अदक्कागि नानु अदन्नु अभिनन्दिसुत्तेनॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. aham = I; svayam = myself; pashyaami = perceive; imam = this; satyam dharmam = virtue in the form of truthfulness; pratyagaatmam = as a universal permeation of spirit; tadartham = for that; bhaaraH = the burden; chiirNaaH = observed as a vow; abhimanyate = has been honoured; satpuruSaiH = by good men.

अनुवादः

“I perceive this virtue i the form of truthfulness as a universal permeation of spirit. That is why, this burden, observed as a vow, has been honoured by good men.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २० ॥

क्षात्रम् धर्मम् अहम् त्यक्ष्ये ह्य् अधर्मम् धर्म सम्हितम् । क्षुद्रौर् नृशंसैर् लुब्धैः च सेवितम् पाप कर्मभिः ॥ २-१०९-२०

‘जो धर्मयुक्त प्रतीत हो रहा है, किंतु वास्तवमें अधर्मरूप है, जिसका नीच, क्रूर, लोभी और पापाचारी पुरुषोंने सेवन किया है, ऐसे क्षात्रधर्मका (पिताकी आज्ञा भङ्ग करके राज्य ग्रहण करनेका) मैं अवश्य त्याग करूँगा (क्योंकि वह न्याययुक्त नहीं है) ॥ २० ॥

यावुदु धर्मयुक्तवॆन्दु कण्डुबन्दरू वास्तववागि अधर्मस्वरूपवागिदॆयो, यावुदन्नु नीच, क्रूरि, लोभि, पापाचारिगळु सेविसिरुवरो, अन्तह क्षात्रधर्मवन्नु (तन्दॆय आज्ञॆयन्नु मुरिदु राज्य स्वीकरिसुव) नानु अवश्यवागि त्यजिसुवॆनु. (एकॆन्दरॆ अदु न्याययुक्तवागिरुवुदिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. aham = I; tyakSye = renounce; kSaatram dharmam = the so-called duty of a warrior; adharmam = it is injustice; dharma samhitam = under the name of justice; sevitam = it is practised; kSudraiH = by petty; nR^ishamsaiH = cruel; lubdhaiH = covetous; paapakar mabhiH = men of evid deeds.

अनुवादः

“I renounce the so-called duty of a warrior, it is injustice under the name of justice, it is practised by petty cruel and covetous men of evil deeds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत् ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २१ ॥

कायेन कुरुते पापम् मनसा सम्प्रधार्य च । अनृतम् जिह्वया च आह त्रिविधम् कर्म पातकम् ॥ २-१०९-२१

‘मनुष्य अपने शरीरसे जो पाप करता है, उसे पहले मनके द्वारा कर्तव्यरूपसे निश्चित करता है । फिर जिह्वाकी सहायतासे उस अनृत कर्म (पाप) को वाणीद्वारा दूसरोंसे कहता है, तत्पश्चात् औरोंके सहयोगसे उसे शरीरद्वारा सम्पन्न करता है । इस तरह एक ही पातक कायिक, वाचिक और मानसिक भेदसे तीन प्रकारका होता है ॥ २१ ॥

मनुष्यनु शरीरदिन्द माडुव पापवन्नु मॊदलु मनस्सिनिन्द निश्चयिसुत्तानॆ. मत्तॆ नालिगॆयिन्द आ सुळ्ळुकर्म (पाप)वन्नु मातिनिन्द बेरॆयवरिगॆ हेळुत्तानॆ. अनन्तर बेरॆयवर सहयोगदिन्द शरीरदिन्द पाप माडुत्तानॆ. ई रीति ऒन्दे पातकवु कायिक, वाचिक, मानसिक ऎम्ब भेददिन्द मूरु प्रकारदिन्द आगुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. paapam = sin; kurute = is committed; kaayena = by the body; sampradhaarya = after it has been conceived; manasaa = by the mind; anR^itamcha = and falsehood; aha = is spoken; jihvayaa = with tongue; paatakam karma = (thus) the degrading act; trividham = is of three types.

अनुवादः

“Sin is committed by the body after it has been conceived by the mind and falsehood is spoken with the tongue. Thus, the degrading act is of three types (with body, mind and tongue)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
सत्यं समनुवर्तन्ते सत्यमेव भजेत् ततः ॥ २२ ॥

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुष प्रार्थयन्ति हि ।
सत्यं समनुवर्तन्ते सत्येमव भजेत् तः ॥

भूमिः कीर्तिर् यशो लक्ष्मीः पुरुषम् प्रार्थयन्ति हि । स्वर्गस्थम् च अनुबध्नन्ति सत्यम् एव भजेत तत् ॥ २-१०९-२२

‘पृथ्वी, कीर्ति, यश और लक्ष्मी—ये सब-की-सब सत्यवादी पुरुषको पानेकी इच्छा रखती हैं और शिष्ट पुरुष सत्यका ही अनुसरण करते हैं, अतः मनुष्यको सदा सत्यका ही सेवन करना चाहिये ॥ २२ ॥

पृथिवि, कीर्ति, यश, लक्ष्मी-इवॆल्लवू सत्यवादि पुरुषनन्नु सेरलु बयसुत्तवॆ. शिष्ट पुरुषरु सत्यवन्ने अनुसरिसुत्तारॆ, आद्दरिन्द मनुष्यनु सदा सत्यवन्ने सेविसबेकु.॥22॥

पदच्छेदः

22. bhuumiH = the earth; kiirti = fame; yashaH = prosperity; lakSmiiH = and fortune; praarthayanti hi = indeed woo; puruSam = a man of truth; samanuvartante = and (they) constantly oblige; satyam = the truth; satyameva = truth alone; tat = should therefore; bhajeta = be strictly observed!.

अनुवादः

“The earth, fame, prosperity and fortune indeed woo a man of truth. They constantly oblige the truth: truth should therefore be strictly observed!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद् यद् भवानवधार्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २३ ॥

श्रेष्ठम् ह्य् अनार्यम् एव स्याद् यद् भवान् अवधार्य माम् । आह युक्ति करैर् वाक्यैर् इदम् भद्रम् कुरुष्व ह ॥ २-१०९-२३

‘आपने उचित सिद्ध करके तर्कपूर्ण वचनोंके द्वारा मुझसे जो यह कहा है कि राज्य ग्रहण करनेमें ही कल्याण है; अतः इसे अवश्य स्वीकार करो । आपका यह आदेश श्रेष्ठ-सा प्रतीत होनेपर भी सज्जन पुरुषोंद्वारा आचरणमें लानेयोग्य नहीं है (क्योंकि इसे स्वीकार करनेसे सत्य और न्यायका उल्लङ्घन होता है) ॥ २३ ॥

नीवु उचितवॆन्दु सिद्धगॊळिसि तर्कपूर्ण वचनगळिन्द - ‘राज्य स्वीकरिसुवुदरल्ले श्रेयस्सु इदॆ, आद्दरिन्द इदन्नु अवश्यवागि स्वीकरिसु’ ऎन्दु हेळिदिरि. निम्म ई आदेशवु श्रेष्ठवॆन्दु कण्डुबन्दरू सज्जन पुरुषरिन्द आचरिसलु योग्यवागिल्ल; (एकॆन्दरॆ इदन्नु स्वीकरिसुवुदरिन्द सत्य मत्तु न्यायद उल्लङ्घनॆयागुत्तदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. bhavaan = you; avadhaarya = have made it out; shreSTham = to be good; ‘kuruSva = do; idam = this; bhadvam = good thing; yat = as; aha = uttered; maan = to me; syaat = must be; anaaryameva = are really unworthy

अनुवादः

“The logical words, you have made it out to be good, saying ‘Do this good thing’ as uttered to me, are really unworthy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरोः ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २४ ॥

कथम् ह्य् अहम् प्रतिज्नाय वन वासम् इमम् गुरोः । भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर् वचः ॥ २-१०९-२४

‘मैं पिताजीके सामने इस तरह वनमें रहनेकी प्रतिज्ञा कर चुका हूँ । अब उनकी आज्ञाका उल्लङ्घन करके मैं भरतकी बात कैसे मान लूँगा ॥ २४ ॥

नानु तन्दॆय ऎदुरिगॆ ई रीति वनदल्लि इरुव प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆनु. ईग अवर आज्ञॆयन्नु उल्लङ्घिसि नानु भरतन मातन्नु हेगॆ ऒप्पिकॊळ्ळलि.॥24॥

पदच्छेदः

24. pratijJNaaya = having promised; gurau = to my father; imam vanavaasam = about my exile to the forest; hitvaa = and (now) abandoning; guroH = the father’s; vachaH = the words; bharatasye = of Bharata?

अनुवादः

“Having promised before my father about my exile to the forest, how can I fulfil Bharata’s words now, abandoning the father’s words?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत् तदा ॥ २५ ॥

स्थिरा मया प्रतिज्नाता प्रतिज्ना गुरु सम्निधौ । प्रहृष्ट मानसा देवी कैकेयी च अभवत् तदा ॥ २-१०९-२५

‘गुरुके समीप की हुई मेरी वह प्रतिज्ञा अटल है— किसी तरह तोड़ी नहीं जा सकती । उस समय जब कि मैंने प्रतिज्ञा की थी, देवी कैकेयीका हृदय हर्षसे खिल उठा था ॥ २५ ॥

गुरुगळ मुन्दॆ माडिद नन्न प्रतिज्ञॆ अचलवागिदॆ - याव रीतियिन्दलू मुरियलारदु. नानु प्रतिज्ञॆमाडिदाग देवी कैकेयिय हृदय हर्षगॊण्डित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. sthiraa = a firm; pratijJNaa = promise; pratijJNaata = has been pledged; mayaa = by me; gurusannidhau = in the presence of my father; tadaa = then; saa = that; devii kaikeyii cha = queen Kaikeyi also; abhavata = became; prahR^iSyamaaNaaH = rejoiced.

अनुवादः

“A firm promise has been made by me in the presence of my father, when Queen Kaikeyi too became rejoiced.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पितॄन् देवांश्च तर्पयन् ॥ २६ ॥

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलपुष्पलैः पुण्यैः पितृन् देवांश्च तर्पयन् ॥

‘मैं वनमें ही रहकर बाहर-भीतरसे पवित्र हो नियमित भोजन करूँगा और पवित्र फल, मूल एवं पुष्पोंद्वारा देवताओं और पितरोंको तृप्त करता हुआ प्रतिज्ञाका पालन करूँगा ॥ २६ ॥

नानु अरण्यदल्ले इद्दु ऒळ- हॊरगॆ पवित्रनागि नियमित भोजन माडुवॆनु मत्तु फल-मूल पुष्पगळिन्द देवतॆगळन्नु, पितृगळन्नु तृप्तिपडिसुत्ता प्रतिज्ञॆयन्नु पालिसुवॆनु.॥26॥

सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवाहये ।
अकुहः श्रद्दधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥ २७ ॥

सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवाहये ।
अकुहः श्रद्धधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥

‘क्या करना चाहिये और क्या नहीं, इसका निश्चय मैं कर चुका हूँ । अतः फल-मूल आदिसे पाँचों इन्द्रियोंको संतुष्ट करके निश्छल, श्रद्धापूर्वक लोकयात्रा (पिताकी आज्ञाके पालनरूप व्यवहार) का निर्वाह करूँगा ॥ २७ ॥

एनु माडबेकु मत्तु एनु माडबारदु इदन्नु नानु निश्चयिसिरुवॆनु. आद्दरिन्द फल-मूलगळिन्द ऐदु इन्द्रियगळन्नु सन्तुष्टगॊळिसि निश्चल श्रद्धापूर्वक लोकयात्रॆ (पितृवाक्यपालनरूपी व्यवहारयन्नु निर्वहिसुवॆनु.॥27॥

पदच्छेदः

26; 27. aham = I; pravartaye = will proceed; loka yaatraam = with the life-journey; vasan = by accepting; vanavaasam = the dwelling in the forest; evam = in this manner; shuchiH = by remaining pure of body and mind; niyata bhojanaH = having controlled my diet; tarpayan = by feasting; devaamshcha = the Gods; pitR^iin = and Ancestors; puN^yaiH = with pure; muulaiH = roots; puSpaiH = flowers; phalaiH = and fruits; samtuSTa paN^cha vargaH = with all my five senses fully sated; akuhaH = without any deceit; shraddha dhaanasan = fully devout; kaaryaakaarya vichakSaNaH = discriminative of what ought to be done and what ought not to be done.

अनुवादः

“I will proceed with life-journey in this manner, by accepting this dwelling in the forest, by remaining pure in body and mind, having controlled my diet, by feasting the Gods and Ancestors with pure roots, flowers and fruits, with all my five senses fully sated, without any deceit, fully devout and discriminative of what ought to be done and what ought not to be done.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २८ ॥

कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां लभागिनः ॥

कर्म भूमिम् इमाम् प्राप्य कर्तव्यम् कर्म यत् शुभम् । अग्निर् वायुः च सोमः च कर्मणाम् फल भागिनः ॥ २-१०९-२८

‘इस कर्मभूमिको पाकर जो शुभ कर्म हो, उसका अनुष्ठान करना चाहिये; क्योंकि अग्नि, वायु तथा सोम भी कर्मोंके ही फलसे उन-उन पदोंके भागी हुए हैं ॥

ई कर्मभूमिगॆ बन्द मेलॆ शुभकर्मवन्ने अनुष्ठान माडबेकु; एकॆन्दरॆ अग्नि, वायु, सोम इवरू कूड कर्मगळ फलदिन्दले आयाय पदविगॆ भागिगळागिद्दारॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. praapya = having reached; imaam = this; karma bhuumim = terrestrial globe (the realm of action); karma = an action; yat = which; shubham = is virtuous; kartavyam = is to be done; agniH = the god of fire; vaayushcha = the wind- god; somashcha = and the moon-god; phalabhaaginaH = partake the fruits; karmaNaam = of their acts.

अनुवादः

“Having reached this terrestrial globe (the realm of action), only a virtuous act is to be undertaken. The god of fire, the wind-god and the moon-god reap the fruits of their acts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं प्राप्ता महर्षयः ॥ २९ ॥

शतम् क्रतूनाम् आहृत्य देव राट् त्रिदिवम् गतः । तपांस्य् उग्राणि च आस्थाय दिवम् याता महर्षयः ॥ २-१०९-२९

‘देवराज इन्द्र सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करके स्वर्गलोकको प्राप्त हुए हैं । महर्षियोंने भी उग्र तपस्या करके दिव्य लोकोंमें स्थान प्राप्त किया है’ ॥ २९ ॥

देवेन्द्रनू कूड नूरु यज्ञगळन्नु माडिये स्वर्गलोकवन्नु पडॆदिरुवनु. महर्षिगळू उग्रतपस्सु माडिये दिव्य लोकगळल्लि स्थानवन्नु हॊन्दिरुवरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. aahR^itya = having performed; shatam = a hundred; kratuunaam = sacrifices; devaraat = Indra the Lord of celestials; gataH = went; tridivam = to heaven; aasthaaya = having practiced; ugraaNi = severe; tapaamsi = austerities; maharSayaH = the great sages; yaataaH = went; divam = to heaven.

अनुवादः

“Having performed ahundred sacrifices, Indra the Lord of celestials went to heaven. Having practised severe austerities, the great sages went to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा
निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत् तं नृपतेस्तनूजो
विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥ ३० ॥

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा । निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम् । अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो । विगर्हमाणो वचानानि तस्य ॥ २-१०९-३०

उग्र तेजस्वी राजकुमार श्रीराम परलोककी सत्ताका खण्डन करनेवाले जाबालिके पूर्वोक्त वचनोंको सुनकर उन्हें सहन न कर सकनेके कारण उन वचनोंकी निन्दा करते हुए पुनः उनसे बोले— ॥ ३० ॥

उग्र तेजस्वी राजकुमार श्रीरामनु परलोकद सत्तॆयन्नु खण्डिसुव जाबालियु हिन्दॆ नुडिद मातुगळन्नु केळि अवनिन्द सहिसलारदॆ, आ मातुगळन्नु निन्दिसुत्ता पुनः हेळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. atha = thereafter; nishamya = having heard; tam = that; naastika vaakya hetum = argument of atheism; (inuntiated by Jabali); nR^ipateH tanunjaH = that prince; ugra tejaaH = with a terrible energy; amR^iSyamaaNaH = without tolerating; tasya = his; vachanaani = words; punaH = again; abraviit = spoke; vigarhamaaNaH = with a reproach; tam = to him.

अनुवादः

Hearing that argument of atheism inuntiated by Jabali, Rama the prince with a terrible energy, without tolerating his words, spoke in reproach to him (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च
भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च
पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ ३१ ॥

‘सत्य, धर्म, पराक्रम, समस्त प्राणियोंपर दया, सबसे प्रिय वचन बोलना तथा देवताओं, अतिथियों और ब्राह्मणोंकी पूजा करना—इन सबको साधु पुरुषोंने स्वर्गलोकका मार्ग बताया है ॥ ३१ ॥

सत्य, धर्म, पराक्रम, समस्त प्राणिगळ मेलॆ दयॆ, ऎल्लरल्लि प्रियवागि मातनाडुवुदु, देवतॆगळन्नु, अतिथिगळन्नु, ब्राह्मणरन्नु पूजिसुवुदु - इवॆल्लवन्नु साधुगळु स्वर्गलोकद मार्गवॆन्दु हेळिरुवरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. santaH = the virtuous; aahuH = say; (that); satyamcha = truth; dharmamcha = piety; paraakramam = valour; bhuutaanukampaam = compassion for all beings; priya vaaditaamcha = polite speech; dvijaati devaatithi puujanamcha = and worship of Brahmanas; gods and unexpected guests; panthaanam = are the paths; tridivasya = to heaven.

अनुवादः

“The virtuous say that truth, piety, valour, compassion for all beings, polite speech and worship of Brahmanas, gods and unexpected guests are the paths to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थ-
मेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।
धर्मं चरन्तः सकलं यथावत्
काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥ ३२ ॥

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थ । मेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः । धर्मं चरन्तः सकलं यथाव । त्काज़्^ख़्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥ २-१०९-३२

‘सत्पुरुषोंके इस वचनके अनुसार धर्मका स्वरूप जानकर तथा अनुकूल तर्कसे उसका यथार्थ निर्णय करके एक निश्चयपर पहुँचे हुए सावधान ब्राह्मण भलीभाँति धर्माचरण करते हुए उन-उन उत्तम लोकोंको प्राप्त करना चाहते हैं ॥ ३२ ॥

सत्पुरुषर ई मातिगनुसार धर्मद स्वरूपवन्नु तिळिदु, अनुकूल तर्कदिन्द अदन्नु यथार्थवागि निर्णयिसि, ऒन्दु निश्चयक्कॆ तलुपिद ब्राह्मणनु चॆन्नागि धर्माचरणॆ माडुत्ता आयाय उत्तम लोकगळन्नु पडॆयलु बयसुत्तारॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. tena = therefore; vipraaH = the learned; aajJNaaya = well-instructed; yathaavat = in what is to be; artham = their greatest advantage; sampratipadya = follow; ekodayam = their purpose rsolutely; charantaH = and fulfil; dharmam- their duty; sakalam = in its entirety; yathaavat = properly; apramattaaH = and attentively; kaaNKSanti = seeking; lokaagamam = to attain the higher realms.

अनुवादः

“Therefore the learned, well-instructed in what is to be their greatest advantage; follow their purpose resolutely and fulfill their duty in its entirety properly and attentively, seeking to attain the highest realms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्
यस्त्वामगृह्णाद् विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं
सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥ ३३ ॥

निन्दामह्यं कर्म कृतं पितुस्तद्
यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं
सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥

निन्दाम्यहं कर्म पितुः कृतं त । द्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् । बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं । सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥ २-१०९-३३

‘आपकी बुद्धि विषम-मार्गमें स्थित है—आपने वेद-विरुद्ध मार्गका आश्रय ले रखा है । आप घोर नास्तिक और धर्मके रास्तेसे कोसों दूर हैं । ऐसी पाखण्डमयी बुद्धिके द्वारा अनुचित विचारका प्रचार करनेवाले आपको मेरे पिताजीने जो अपना याजक बना लिया, उनके इस कार्यकी मैं निन्दा करता हूँ ॥ ३३ ॥

निम्म बुद्धि विषम-मार्गदल्लि स्थितवागिदॆ, नीवु वेद विरुद्ध मार्गवन्नु आश्रयिसिरुविरि. इन्तह नास्तिक, चार्वाक, पाखण्डमय बुद्धियिन्द अनुचित विचारद प्रचार माडुव निमगॆ नन्न तन्दॆयवरु ऋत्विजरन्नागिसिकॊण्ड अवर ई कार्यवन्नु नानु निन्दिसुत्तेनॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. aham = I; nindaami = accuse; tat = that; karma = act; kR^itam = done; pituH = by my father; tvam aagR^ihNaat = in taking you into his service; yaH = you; viSamastha buddhim = with your misleading intelligence; charantam = moving; evam vidhayaa = with this type; buddhyaa = of intelligence; sunaastikam = a firm atheist; apetam = fallen; dharma pathaat = from the true path.

अनुवादः

“I accuse the act done by my father in taking you into his service, you with your misleading intelligence, a firm atheist fallen from the true path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा हि चोरः स तथा हि बुद्ध-
स्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि यः शक्यतमः प्रजानां
स नास्तिके नाभिमुखो बुधः स्यात् ॥ ३४ ॥

यथा हि चोरः स तथा हि बुद्ध -
स्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्याद्धि यः शक्यतमः प्रजानां
न नास्तिके नाभिमुखो बुधः स्यात् ॥

यथा हि चोरः स तथा हि बुद्ध । स्तथागतं नास्तिकमत्र विध्हि । तस्माद्धि यः शङ्क्यतमः प्रजानाम् । न नास्ति केनाभिमुखो बुधः स्यात् २-१०९-३४

‘जैसे चोर दण्डनीय होता है, उसी प्रकार (वेदविरोधी) बुद्ध (बौद्धमतावलम्बी) भी दण्डनीय है । तथागत (नास्तिकविशेष) और नास्तिक (चार्वाक्) को भी यहाँ इसी कोटिमें समझना चाहिये । इसलिये प्रजापर अनुग्रह करनेके लिये राजाद्वारा जिस नास्तिकको दण्ड दिलाया जा सके, उसे तो चोरके समान दण्ड दिलाया ही जाय; परंतु जो वशके बाहर हो, उस नास्तिकके प्रति विद्वान् ब्राह्मण कभी उन्मुख न हो—उससे वार्तालापतक न करे ॥ ३४ ॥

कळ्ळनु दण्डनीयनिरुवन्तॆये (वेद विरोधि) बुद्ध (बुद्ध मतावलम्बिगळु)नू दण्डनीयनागिद्दानॆ. तथागत (नास्तिक विशेष) मत्तु नास्तिक (चार्वाक) इवरन्नु इल्लि इदे सालिनल्लि तिळियबेकु. अदक्कागि प्रजॆय मेलॆ अनुग्रह माडलिक्कागि राजनु कळ्ळनिगॆ दण्डविधिसुवन्तॆ नास्तिकनिगॆ दण्ड कॊडबेकु; आदरॆ मेरॆ मीरिद नास्तिकन कुरितु विद्वांसराद ब्राह्मणनु अवन कडॆगॆ नोडदॆ, अवनल्लि मातुगळन्नु आडबारदु.॥34॥

पदच्छेदः

34. yathaahi tathaa hi = It is an exact state of the case; saH = that; buddhaH = a mere intellection; choraH = (is deserves to be punished) as a thief; viddhi = and know; naastikam = an atheist; atra = here; tathaagatam = to be on par with a mere intellectual; tasaat = therefore; yaH = he who; shaN^kya tamaH = is the most suspectable; prajaanaam = (should be punished in the interest of) the people; na syaat = In no case; buddhaH = should a wise man; abhimukhaH = consort; naastikaa = with an atheist.

अनुवादः

“It is an exact state of the case that a mere *intellection deserves to be punished as it were a thief and know an atheist to be on par with a mere intellectual. Therefore he is the most suspectable and should be punished in the interest of the poeple. In no case should a wise man consort with an atheist.”

टिप्पनी

• It is the word that is responding to the chanllenge, which we call intellection. Truth/God is very subtle. A mind that is caught in the net of words/arguments cannot understand truth/God.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाश्च
शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
छित्त्वा सदेमं च परं च लोकं
तस्माद् द्विजाः स्वस्ति कृतं हुतं च ॥ ३५ ॥

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाश्च
शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
छित्वा सदेमं च परं च लोकं
तस्माद्वजाः स्वस्ति कृतं हुतं च ॥

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे वराश्च । शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः । चित्वा सदेमं च परम् च लौकं । तस्माद्द्विजाः स्वस्ति हुतं कृतं च २-१०९-३५

‘आपके सिवा पहलेके श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने इहलोक और परलोककी फल-कामनाका परित्याग करके वेदोक्त धर्म समझकर सदा ही बहुत-से शुभकर्मोंका अनुष्ठान किया है । अतः जो भी ब्राह्मण हैं, वे वेदोंको ही प्रमाण मानकर स्वस्ति (अहिंसा और सत्य आदि), कृत (तप, दान और परोपकार आदि) तथा हुत (यज्ञ-याग आदि) कर्मोंका सम्पादन करते हैं ॥ ३५ ॥

निम्मन्नु बिट्टु मॊदलिन श्रेष्ठ ब्राह्मणरु इहलोक मत्तु परलोकद फल कामनॆयन्नु परित्यजिसि वेदोक्त धर्मवन्नु तिळिदु सदा अनेक शुभकर्मगळन्नु अनुष्ठान माडिरुवरु. आद्दरिन्द ब्राह्मणनादवनु वेदगळन्ने प्रमाणवॆन्दु तिळिदु स्वस्ति (अहिंसॆ, सत्य मॊदलाद), कृत (तपस्सु, दान, परोपकार आदि) हागू हुत (यज्ञ-यागादि) कर्मगळन्नु नॆरवेरिसुत्तारॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. janaaH = men; puurvatare = that lived before;tvattaH = than you; chakruH = have performed; babuumi = many; shubhaani = auspicious; karmaaNi = acts; chhitvaa = abandoning; (all hopes of reward); imamcha = in this world; param = as well as the next; tasmaat = therefore; dvijaaH = Brahmanas; hutamcha = offer oblations in the sacred five; kR^itam = and practise; svasti = noble; kR^itam = deeds.

अनुवादः

“Men that lived before you have performed many auspicious acts, abandoning all hopes of reward in this world as well as the next. Therefore, Brahmanas offer oblations in the sacred fire and practise noble deeds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेता-
स्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके
भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ ३६ ॥

धर्मे रताः सत् पुरुषैः समेताः । तेजस्विनो दान गुण प्रधानाः । अहिंसका वीत मलाः च लोके । भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २-१०९-३६

‘जो धर्ममें तत्पर रहते हैं, सत्पुरुषोंका साथ करते हैं, तेजसे सम्पन्न हैं, जिनमें दानरूपी गुणकी प्रधानता है, जो कभी किसी प्राणीकी हिंसा नहीं करते तथा जो मलसंसर्गसे रहित हैं, ऐसे श्रेष्ठ मुनि ही संसारमें पूजनीय होते हैं’ ॥ ३६ ॥

धर्मदल्लि तत्पररादवरु सत्पुरुषर सङ्गदल्लि इरुववरू, तेजस्सिनिन्द सम्पन्नरू, दानरूपी गुणद प्रधानतॆ उळ्ळवरू, ऎन्दू यावुदे प्राणिय हिंसॆ माडदवरू, मलसंसर्गदिन्द रहितरू आद श्रेष्ठ मुनिगळे जगत्तिनल्लि पूजनीयरागुत्तारॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. munayaH = the sages; rataaH = who are devoted; dharme = to righteousness; sametaaH = associating; satpuruSaiH = with men of virtue; tejasvinaH = endowed with spiritual splendour; daanaguNa pradhaanaaH = practising abundant charity; ahimsakaaH = harmless; viitamalaaH = washed free from all taint; bhavanti = become; puujyaaH = honoured; loke = in the world.

अनुवादः

“The sages who are devoted to righteousness, associating with men of virtue, endowed with spiritual splendour, practising abundant charity, harm-less and washed free of all taint, are honoured into the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं
रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् ।
उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च
सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥ ३७ ॥

महात्मा श्रीराम स्वभावसे ही दैन्यभावसे रहित थे । उन्होंने जब रोषपूर्वक पूर्वोक्त बात कही, तब ब्राह्मण जाबालिने विनयपूर्वक यह आस्तिकतापूर्ण सत्य एवं हितकर वचन कहा— ॥ ३७ ॥

महात्मा श्रीरामनु स्वभावतः दैन्यभावदिन्द रहितनागिद्दनु. अवनु रोषपूर्वक हिन्दिनन्तॆ मातनाडिदाग ब्राह्मण जाबालियु विनयपूर्वक हीगॆ आस्तिकतॆयिन्द कूडिद सत्य हागू हितकर मातन्नु हेळिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaatmaanam = to the high-souled Rama; adiina sattvam = who never had self-souled Rama; adiina sattvam = who never had self-pity; bruvantam = and speaking; saroSam = indignantly; iti = as aforesaid; vipraH = Jabali brahmana; punaH uvaacha = replied; saanunayam = in a fitting manner; vachaH = in words; pathyam = that were beneficial; satya = and truthful; aastikam = which showed his belief in authority of Vedas; the other world and so on.

अनुवादः

“To the high-souled Rama, who never had self-pity and speaking indignantly as aforesaid, Jabali (that brahmana) replied in a fitting manner in words that were beneficial and truthful, which showed his belief in authority of Vedas, the other world and so on.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं
न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन ।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं
भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ॥ ३८ ॥

‘रघुनन्दन! न तो मैं नास्तिक हूँ और न नास्तिकोंकी बात ही करता हूँ । परलोक आदि कुछ भी नहीं है, ऐसा मेरा मत नहीं है । मैं अवसर देखकर फिर आस्तिक हो गया और लौकिक व्यवहारके समय आवश्यकता होनेपर पुनः नास्तिक हो सकता हूँ—नास्तिकोंकी-सी बातें कर सकता हूँ ॥ ३८ ॥

रघुनन्दन! नानु नास्तिकनल्ल मत्तु नानु नास्तिकर मातन्नु आडुवुदू इल्ल. परलोकवे आदि एनू इल्ल ऎम्बुदु नन्न मतवल्ल. नानु सन्दर्भ नोडि पुनः आस्तिकनागिद्देनॆ हागू लौकिक व्यवहारद समय आवश्यकतॆ बिद्दरॆ नास्तिकनू आगुत्तेनॆ - नास्तिकरन्तॆ मातनाडबल्लॆनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. aham = I; na braviimi = and not speaking; vachanam = the words; naastikaanaam = of non-believers; aham = I; na = am not; naastikaH = an atheist; nacha naasti = now is it a fact that nothing exists; kimchana = whatsoever; samiikSya = perceiving; kaalam = the time; abhavam = I have become; punareva = just again; naastikaH = a non-believer.

अनुवादः

“I am not speaking the words of non- believers. I am not an atheist, nor is it a fact that nothing exists whatsoever. Perceiving the time, I have become a believer. When the time comes, I will become again just a non-believer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चापि कालोऽयमुपागतः शनै-
र्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्तनार्थं तव राम कारणात्
प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम् ॥ ३९ ॥

स चापि कालोऽय मुपागतः शनैः । यथा मया नास्तिकवागुदीरिता । निवर्तनार्थं तव राम कारणात् । प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम् ॥ ॥ २-१०९-३९

‘इस समय ऐसा अवसर आ गया था, जिससे मैंने धीरे-धीरे नास्तिकोंकी-सी बातें कह डालीं । श्रीराम! मैंने जो यह बात कही, इसमें मेरा उद्देश्य यही था कि किसी तरह आपको राजी करके अयोध्या लौटनेके लिये तैयार कर लूँ’ ॥ ३९ ॥

ईग अन्तह सन्दर्भ बन्दित्तु, अदरिन्द नानु निधानवागि नास्तिकर मातन्नु हेळिदॆ. श्रीरामा! नानु हेळिद ई मातु यावुदे रीतियिन्द निन्नन्नु ऒप्पिसि अयोध्यॆगॆ मरळलु सिद्धगॊळिसुव उद्देशवे नन्नदागित्तु.॥39॥

पदच्छेदः

39. raama = O; Rama! SaH = that; ayam kaalaH api = and this time too; upaagataH = came; shanaiH = slowly; yathaa = how; naastika vaak = the words of non = believer; udiiritaa = came from my mouth; etat = this; iiritam = was spoken; tava kaaraNaat = for your sake; prasaadanaartham cha = to pacify you; nivartanaartham = and to persuade you to return (to Ayodhya).

अनुवादः

“O, Rama! That and this time too came gradually. The words of a non-believer were spoken by me for your sake, to pacify you and to persuade you to return to Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः ॥ १०९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ नौवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर ऒम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥109॥