१०७ रामस्य पित्राज्ञापालनकथनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama reveals to Bharata that Kaikey’s marriage, stating that Dasaratha would confer the kingdom as a marriage-dowry. Rama also adds that Kaikeyi also received the promise of two boons from Dasaratha as a token of his pleasure and gratitude for the help Kaikeyi rendered during the conflict long ago between gods and demons. Rama further informs Bharata that according to that promise, Kaikeyi asked for the two boons, one for Bharata’s throne and another for his own exile to the forest. Rama requests Bharata to make Dasaratha’s promises true and asks him to return to Ayodhya and assume its rulership.

स्रोतः: valmikiramayan.net

107. श्रीरामका भरतको समझाकर उन्हें अयोध्या जानेका आदेश देना

पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः ।
प्रत्युवाच ततः श्रीमान् ज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः ॥ १ ॥

पुनरेवं ब्रुवणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः ।
प्रत्युवाच ततः श्रीमान् ज्ञातिमध्येसुसत्कृतः ॥

पुनर् एवम् ब्रुवाणम् तु भरतम् लक्ष्मण अग्रजः । प्रत्युवच ततः श्रीमान् ज्नाति मध्ये अतिसत्कृतः ॥ २-१०७-१

जब भरत पुनः इस प्रकार प्रार्थना करने लगे, तब कुटुम्बीजनोंके बीचमें सत्कारपूर्वक बैठे हुए लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीमान् रामचन्द्रजीने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ १ ॥

भरतनु पुनः ई प्रकार प्रार्थिसिदाग परिवारद नडुवॆ सत्कारपूर्वक कुळितिरुव लक्ष्मणाग्रज श्रीमान् रामचन्द्रनु अवनिगॆ ई प्रकार उत्तरिसिदनु-॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; shriimaan = the illustrious; abhisatkR^itaH = pratyuvaacha = replied (as follows); bharatam = to Bharata; evam = who was thus; bruvaaNam = speaking; jJNaatimadhye = among their relatives.

अनुवादः

Thereafter, the illustrious Rama, highly respected among his fraternity, (as follows) to Bharata who was speaking as aforesaid among his relatives.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपपन्नमिदं वाक्यं यस्त्वमेवमभाषथाः ।
जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ २ ॥

उपपन्नम् इदम् वाक्यम् यत् त्वम् एवम् अभाषथाः । जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्याम् राज सत्तमात् ॥ २-१०७-२

‘भाई! तुम नृपश्रेष्ठ महाराज दशरथके द्वारा केकय-राजकन्या माता कैकेयीके गर्भसे उत्पन्न हुए हो; अतःतुमने जो ऐसे उत्तम वचन कहे हैं, वे सर्वथा तुम्हारे योग्य हैं ॥

तम्म! नीनु नृपश्रेष्ठ दशरथ महाराजरिन्द केकयराज कन्यॆ कैकेयिय गर्भदिन्द हुट्टिरुवॆ. आद्दरिन्द नीनु हेळुव उत्तम वचनगळु सर्वथा निनगॆ योग्यवागिवॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. idam = these; vaakyam = words; yat = which; abhyabhaaSathaaH = were spoken; evam = thus; tvam = by you; jaataH = born; putraH = as a son; kaikeyyaam = in Kaikeyi; dasharathaat = through Dasartha; raajasattamaat = the excellent king; upapannam = are suited for the occasion.

अनुवादः

“These words, which you have spoken are worthy of you, the son of Dasaratha the excellent king, born through Kaikeyi.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् ।
मातामहे समाश्रौषीद् राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥ ३ ॥

पुरा भ्रातः पिता नः स मातरम् ते समुद्वहन् । मातामहे समाश्रौषीद् राज्य शुल्कम् अनुत्तमम् ॥ २-१०७-३

‘भैया! आजसे बहुत पहलेकी बात है—पिताजीका जब तुम्हारी माताजीके साथ विवाह हुआ था, तभी उन्होंने तुम्हारे नानासे कैकेयीके पुत्रको राज्य देनेकी उत्तम शर्त कर ली थी ॥ ३ ॥

सहोदर! इन्दिनिन्द बहळ हिन्दिन मातु, तन्दॆयवर विवाह निन्न तायियॊन्दिगॆ आदाग अवरु निन्न तातन बळि कैकेयिय पुत्रनिगॆ राज्यवन्नु कॊडुव उत्तम प्रतिज्ञॆयन्नु माडिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. bhraataH = O; My brother!; puraa = long ago; samudvahan = while marrying; te maataram = your mother; saH = that; naH pitaa = our father; samaashrouSiit = promised; anuttamam = an exceptional; raajyashulkam = marriage dowry in the form of our kingdom; maataamahe = to you maternal grandfather.

अनुवादः

“O, My brother! Long ago, when our father married your mother, he promised your maternal grandfather that he would confer his kingdom as an exceptional marriage-dowry”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः ।
सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ॥ ४ ॥

देव असुरे च सम्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः । सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरम् आराधितः प्रभुः ॥ २-१०७-४

‘इसके बाद देवासुर-संग्राममें तुम्हारी माताने प्रभावशाली महाराजकी बड़ी सेवा की; इससे संतुष्ट होकर राजाने उन्हें वरदान दिया ॥ ४ ॥

अनन्तर देवासुर सङ्ग्रामदल्लि निन्न तायियु प्रभावशाली महाराजर बहळ दॊड्ड सेवॆयन्नु माडिद्दळु. इदरिन्द सन्तुष्टरागि महाराजरु आकॆगॆ वरदान कॊट्टिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. prabhuH = the efficient; paarthivaH = lord of the earth; raajaa = King Dasaratha; dadau = bestowed; varamcha = a boon; tava jananyai = to your mother; samprahR^iSTaH = he having been overjoyed; aaraadhitaH = by your mother’s service; samgraame = in a conflict; daivaasure = between Gods and demons.

अनुवादः

“Thereafter, in a conflict between Gods and demons, your mother received the promise of two boons from the efficient lord of the earth, King Dasartha, as a token of his joy and gratitude.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी ।
अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥ ५ ॥

‘उसीकी पूर्तिके लिये प्रतिज्ञा कराकर तुम्हारी श्रेष्ठ वर्णवाली यशस्विनी माताने उन नरश्रेष्ठ पिताजीसे दो वर माँगे ॥ ५ ॥

अदर पूर्तिगागि प्रतिज्ञॆ माडिसि निन्न यशस्विनी तायियु आ नरश्रेष्ठ तन्दॆयवरल्लि ऎरडु वरवन्नु केळिदळु.॥5॥

तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।
तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥ ६ ॥

तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।
तच्च राजा तथा तस्मै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥

‘पुरुषसिंह! एक वरके द्वारा इन्होंने तुम्हारे लिये राज्य माँगा और दूसरेके द्वारा मेरा वनवास । इनसे इस प्रकार प्रेरित होकर राजाने वे दोनों वर इन्हें दे दिये ॥

पुरुषसिंहने! ऒन्दु वरदिन्द निनगॆ राज्य वन्नु केळिदळु मत्तु इन्नॊन्दरिन्द ननगॆ वनवास. आकॆयिन्द हीगॆ प्रेरितरागि राजरु आ ऎरडु वरगळन्नु आकॆगॆ कॊट्टरु.॥6॥

पदच्छेदः

5; 6. naravyaaghraH = O; Tiger among men!; tataH = then; tava maataa = your mother; yashasvinii = the illustrious woman; vara varNinii = with a beautiful complexion; sampratishraavya = having been made a promise; narashreSTam = by Dasaratha the chief of men; ayaachata = asked; dvau = two; varau = boons; raajyam = (one for giving) kingdom; tava = to you; tathaa = and; pravraajanam = (the other) the exile; mama = for me; tadaa = then; niyuktaH = the enjoined; raajaacha = king also; pradadau = gave; tau varau = those boons.

अनुवादः

“O, Tiger among men! Your illustrious mother of beautiful complexion consequently demanded these two boons from that cheif of men, for you the throne and for me the exile to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥ ७ ॥

तेन पित्रामहप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥

तेन पित्रा अहम् अप्य् अत्र नियुक्तः पुरुष ऋषभ । चतुर्दश वने वासम् वर्षाणि वरदानिकम् ॥ २-१०७-७

‘पुरुषप्रवर! इस प्रकार उन पिताजीने वरदानके रूपमें मुझे चौदह वर्षोंतक वनवासकी आज्ञा दी है ॥

पुरुषप्रवर! ई प्रकार आ तन्दॆयवरु वरदानद रूपदल्लि ननगॆ हदिनाल्कु वर्षगळवरॆगॆ वनवासद आज्ञॆयन्नु कॊट्टरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. puruSarSabha = O; excellent among men!; ahamapi = I too; niyuktaH = have been enjoined; tena pitraa = by our aforesaid father; vaasam = to live; atra = in this; vane = forest; chaturdasha vaSaaNi = for fourteen years; varadaanikam = in accord with the granting of boon.

अनुवादः

“O, excellent among men! I too, have been enjoined by our aforesaid father to live here in the forest for fourteen years, in accord iwth granting of boon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽयं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः ।
सीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥ ८ ॥

सो अहम् वनम् इदम् प्राप्तो निर्जनम् लक्ष्मण अन्वितः । शीतया च अप्रतिद्वन्द्वः सत्य वादे स्थितः पितुः ॥ २-१०७-८

‘यही कारण है कि मैं सीता और लक्ष्मणके साथ इस निर्जन वनमें चला आया हूँ । यहाँ मेरा कोई प्रतिद्वन्द्वी नहीं है । मैं यहाँ पिताजीके सत्यकी रक्षामें स्थित रहूँगा ॥

इदे कारणदिन्द नानु सीतॆ मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ ई निर्जन वनक्कॆ बन्दिरुवॆनु. इल्लि ननगॆ यारू प्रतिद्वन्द्विगळिल्ल. नानु इल्लि तन्दॆयवर सत्यवन्नु रक्षिसलु स्थितनागिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH aham = I as such; apratidvandvaH = without any rival; idam = nirjanam = to this lonely; vanam = forest; lakSmaNaanvitaH = accompanied by Lakshmana; siitayaa cha = and Seeta; sthitaH = standing firm; satya vaade = with the promise gien; pituH = by our father.

अनुवादः

“I as such, without any rival, have come to this lonely forest accompanied by Lakshmana and Seetha in order to carry out the promise given by our father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।
कर्तुमर्हसि राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात् ॥ ९ ॥

भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।
कर्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात् ॥

भवान् अपि तथा इत्य् एव पितरम् सत्य वादिनम् । कर्तुम् अर्हति राज इन्द्रम् क्षिप्रम् एव अभिषेचनात् ॥ २-१०७-९

‘राजेन्द्र! तुम भी उनकी आज्ञा मानकर शीघ्र ही राज्यपदपर अपना अभिषेक करा लो और पिताको सत्यवादी बनाओ—यही तुम्हारे लिये उचित है ॥ ९ ॥

राजेन्द्रने! नीनू कूड अवर आज्ञॆयन्नु मन्निसि शीघ्रवागि राजपदवियल्लि अभिषिक्तनागु मत्तु तन्दॆयवरन्नु सत्यवादियागिसु-इदे निनगॆ उचितवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. bhavaanapi = you too; arhati = ought; tathetyeva = likewise; kartum = to make; pitaram = our father; satyavaadinam = as a person having given a true promise; raajendra = O; Indra the Lord of celestials among Kings!; abhiSechanaat = by getting anointed to the crown; kSiprameva = without delay.

अनुवादः

“You too ought, likewise, to make our father, as a person having given a true promise, O Indra (the Lord of Celestials) among kings, by getting yourself anointed to the crown without any delay.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।
पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥ १० ॥

ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।
पितरं चापिधर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥

ऋणान् मोचय राजानम् मत् कृते भरत प्रभुम् । पितरम् त्राहि धर्मज्न मातरम् च अभिनन्दय ॥ २-१०७-१०

‘धर्मज्ञ भरत! तुम मेरे लिये पूज्य पिता राजा दशरथको कैकेयीके ऋणसे मुक्त करो, उन्हें नरकमें गिरनेसे बचाओ और माताका भी आनन्द बढ़ाओ ॥ १० ॥

धर्मज्ञ भरतने! नीनु ननगागि पूज्य तन्दॆ महाराजरन्नु कैकेयिय ऋणदिन्द मुक्तगॊळिसु, अवरु नरकदल्लि बीळुवुदन्नु तप्पिसु हागू तायिय आनन्दवन्नु हॆच्चिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. bharata = O; Bharata; matkR^ite = for my sake; mochaya = relive; prabhum = the mighty; raajaanam = king; R^iNaat = from the debt; abhinandaya pitaram chappi maataram cha = make our father and happy mother.

अनुवादः

“O, Bharata! For my sake relieve the mighty king from his vow and make both our mother and fahter happy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना ।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति ॥ ११ ॥

श्रूयते धीमाता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना ।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति ॥

श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर् गीता यशस्विनी । गयेन यजमानेन गयेषु एव पितृऋन् प्रति ॥ २-१०७-११

‘तात! सुना जाता है कि बुद्धिमान्, यशस्वी राजा गयने गय-देशमें ही यज्ञ करते हुए पितरोंके प्रति एक कहावत कही थी ॥ ११ ॥

अप्पा! बुद्धिवन्त, यशस्वी राजनाद गयनु गयादेशदल्लि याग माडुत्तिरुवाग पितृगळन्नु उद्देशिसि ई दिव्य लोकोक्तियन्नु हेळिद्दनॆन्दु नावु केळिद्देवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. taata = my dear brother!; puraa = formerly; yashasvinaa = by an illustrious king; gayena = named Gaya; yajamaanena = while performing a sacrifice; gayeSvena = in a place called Gaya; pitR^iin prati = in honour of his ancestors; shrutiH = a verse; giitaa = was changed; shruuyate hi = and indeed heard (as follows)

अनुवादः

“My dear brother! Formerly, an illustrious king named Gaya, while perfoming a sacrifice in a place called Gaya in honour of his ancestors, chanted the following verse:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्वतः ॥ १२ ॥

पुन्नामो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यःपाति सर्वतः ॥

पुम् नाम्ना नरकाद् यस्मात् पितरम् त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितृऋन् यत् पाति वा सुतः ॥ २-१०७-१२

‘(वह इस प्रकार है—) बेटा पुत् नामक नरकसे पिताका उद्धार करता है, इसलिये वह पुत्र कहा गया है । वही पुत्र है, जो पितरोंकी सब ओरसे रक्षा करता है ॥

(अदु इन्तिदॆ-) मगनु पुत् ऎम्ब नरकदिन्द तन्दॆयन्नु उद्धरिसुवनु, अदक्कागि अवनु पुत्रनॆन्दु हेळिसिकॊळ्ळुवनु. पितृगळन्नु ऎल्ल कडॆयिन्द रक्षिसुववने पुत्रनागिद्दानॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. yasmaat = since; sutaH = a son; traayate = delivers; pitaram = his father; narakaat = from a place of torment; punnaamaH = called ‘Put’; tasmaat = for that reason; protaH = (he) is named; pitra iti = as “Putra”; yaH = he who; paati = delivers; pitR^iin = his ancestors; sarvataH = from all (dangers).

अनुवादः

“Since a son delivers his father from a place of torment (hell) called ‘Put’, he is named as ‘Putra’- ‘he who delivers his ancestors from all dangers’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः ।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद् गयां व्रजेत् ॥ १३ ॥

एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहु श्रुताः । तेषाम् वै समवेतानाम् अपि कश्चिद् गयाम् व्रजेत् ॥ २-१०७-१३

‘बहुत-से गुणवान् और बहुश्रुत पुत्रोंकी इच्छा करनी चाहिये । सम्भव है कि प्राप्त हुए उन पुत्रोंमेंसे कोई एक भी गयाकी यात्रा करे? ॥ १३ ॥

गुणवन्त मत्तु बहुश्रुत अनेक मक्कळ इच्छॆ इरिसबेकु. पडॆद आ पुत्ररल्लि यावनादरॊब्बनादरू गयॆयल्लि पिण्डदान माडुवनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. bahavaH = many; yuNavantaH = viruous; bahushrutaaH = and very learned; putraH = sons; eSTavyaaH = are to be desired; teSaam = In them; kashchidapi = at lease one; samavetaanaam = who is intimately related; vrajet = may go; gayaam = to Gaya (to perform a sacrifice)

अनुवादः

“To have many virtuous and learned sons is to be desired, since one, atleast among them, who is intimately connected will ocme to Gaya to perform a sacrifice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता रघुनन्दन ।
तस्मात् त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो ॥ १४ ॥

एवम् राज ऋषयः सर्वे प्रतीता राज नन्दन । तस्मात् त्राहि नर श्रेष्ठ पितरम् नरकात् प्रभो ॥ २-१०७-१४

‘रघुनन्दन! नरश्रेष्ठ भरत! इस प्रकार सभी राजर्षियोंने पितरोंके उद्धारका निश्चय किया है, अतः प्रभो! तुम भी अपने पिताका नरकसे उद्धार करो ॥ १४ ॥

रघुनन्दन! नरश्रेष्ठ भरतने! ई प्रकार ऎल्ल राजर्षिगळु पितृगळ उद्धारद निश्चय माडिरुवरु. आद्दरिन्द प्रभु! नीनू निन्न पितनन्नु नरकदिन्द उद्धरिसु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raaja nandan = O; Prince!; sarve = all; raajarSayaH = the royal sages; pratiitaaH = the royal sages; pratiitaaH = are convinced; evam = in this narashreSTa = and the excellent among men!; tasmaat = for that reason; traahi = save; pitaram = our father; narakaat = from hell.

अनुवादः

“O, prince! This is the conviction of all the royal sages. O, the efficient and the excellent of men! Therefore, save our father from hell.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरुपरञ्जय ।
शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः ॥ १५ ॥

अयोध्याम् गग्च्छ भरत प्रकृतीर् अनुरन्जय । शत्रुघ्न सहितो वीर सह सर्वैर् द्विजातिभिः ॥ २-१०७-१५

‘वीर भरत! तुम शत्रुघ्न तथा समस्त ब्राह्मणोंको साथ लेकर अयोध्याको लौट जाओ और प्रजाको सुख दो ॥

वीर भरत! नीनु शत्रुघ्न हागू समस्त ब्राह्मणरन्नु जॊतॆगूडि अयोध्यॆगॆ मरळि होगु हागू प्रजॆगळिगॆ सुखवन्नु कॊडु.॥15॥

पदच्छेदः

15. viiraH = O; the valiant; bharataH = Bharata!; gachchha = go; ayodhyaam = to Ayodhya; shatrughna sahitaH = along with Shatrughna; sarvaiH = and all; dvijaatibhiH saha = the brahmanas; anuraNjaya = and give joy; prakR^itiiH = the people.

अनुवादः

“O, the valiant Bharata! Go to Ayodhya along with Shatrughna and all the Brahmanas and give joy to the people there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् ।
आभ्यां तु सहितो वीर वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ १६ ॥

प्रवेक्ष्ये दण्डक अरण्यम् अहम् अप्य् अविलम्बयन् । आभ्याम् तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-१०७-१६

‘वीर! अब मैं भी लक्ष्मण और सीताके साथ शीघ्र ही दण्डकारण्यमें प्रवेश करूँगा ॥ १६ ॥

वीरने! ईग नानू लक्ष्मण मत्तु सीतॆयॊन्दिगॆ शीघ्रवागि दण्डकारण्यवन्नु प्रवेशिसुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raajan = O; King!; ahamapi = I too; avilambayan = without delay; pravekSe = shall enter; daNDakaaraNyam = the forest of Dandaka; sahitaH = along with; abhyaam = this; vaidehyaa = Seetha; lakSmaNena = and Lakshmana.

अनुवादः

“O, King! I too, without delay, will proceed to Dandaka forest along with Seetha and Lakshaman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां
वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् ।
गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टः
संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये ॥ १७ ॥

त्वम् राजा भव भरत स्वयम् नराणाम् । वन्यानाम् अहम् अपि राज राण् मृगाणाम् । गग्च्छ त्वम् पुर वरम् अद्य सम्प्रहृष्टः । सम्हृष्टः तु अहम् अपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये ॥ २-१०७-१७

‘भरत! तुम स्वयं मनुष्योंके राजा बनो और मैं जंगली पशुओंका सम्राट् बनूँगा । अब तुम अत्यन्त हर्षपूर्वक श्रेष्ठ नगर अयोध्याको जाओ और मैं भी प्रसन्नतापूर्वक दण्डक-वनमें प्रवेश करूँगा ॥ १७ ॥

भरतने नीनु स्वतः मनुष्यर राजनागु मत्तु नानु काडिन मृगगळ साम्राटनागुवॆनु. ईग नीनु अत्यन्त हर्षदिन्द श्रेष्ठनगर अयोध्यॆगॆ होगु हागू नानु सन्तोषवागि दण्डकारण्यवन्नु प्रवेशिसुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. bharata = O; Bharata!; tvam = you; svayam = yourself; bhava = become; raajaa = the Lord; naraaNaam = of men; ahamapi = I too; raajaraaT = (will become) the great Lord; mR^igaaNaam = of the wild beasts; vanyaanaam = in this forest; tvam = you; gachchha = proceed; puravaram = to the excellent city of Ayodhya; adya = now; samprahR^iSTaH = with joy; ahampai = I also; pravekSye = shall enter; daN^Dakaan; Dandaka forest; sampraR^iSTaH = with joy.

अनुवादः

“O, Bharata! You become the Lord of men. I will become the emperor of the wild beasts of the forest! Return now to the excellent city of Ayodhya full of joy and I also full of joy will enter Dankada Forest!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं
वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां
छायां तामतिशयिनीं शनैः श्रयिष्ये ॥ १८ ॥

छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं
वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां
छायां तामतिशयनीं शनैः श्रयिष्ये ॥

चायाम् ते दिन कर भाः प्रबाधमानम् । वर्षत्रम् भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् । एतेषाम् अहम् अपि कानन द्रुमाणाम् । चायाम् ताम् अतिशयिनीम् सुखम् श्रयिष्ये ॥ २-१०७-१८

‘भरत! सूर्यकी प्रभाको तिरोहित कर देनेवाला छत्र तुम्हारे मस्तकपर शीतल छाया करे । अब मैं भी धीरे-धीरे इन जंगली वृक्षोंकी घनी छायाका आश्रय लूँगा ॥ १८ ॥

भरत! सूर्यन तापवन्नु निवारिसलु छत्रवु निन्न तलॆय मेलॆ शीतल नॆरळन्नु कॊडलि. ईग नानू निधानवागि ई काडिन दट्टवाद मरगळ नॆरळन्नु आश्रयिसुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. bharata = O; Bharata!; varSatram = (Let) the umbrella; karotu = make; shiitaam = a coo; chhaayaam = shadow; te muurdhni = for your head; prabaadhamaanam = which is affected; dinakarabhaaH = by sunlight; ahamapi = I too; sukhii = comfortably; shrayiSye = shall take; shelter; taam = under that; atishayaniim = abundant; chhaayaam = shadow; kaanana drumaaNaam = of forest-trees.

अनुवादः

“O, Bharata! Let the (royal) white umbrella provide a cool shadow for your head, repulsing the rays of sunlight. I will take shelter comoftably under the abundant shadow of these forest-trees.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शत्रुघ्नस्त्वतुलमतिस्तु ते सहायः
सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् ।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं
सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद ॥ १९ ॥

शत्रुघ्नः स्त्वतुलमतिस्तु ते सहायः
सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् ।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं
सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद ॥

शत्रुघ्नः कुशल मतिः तु ते सहायः । सौमित्रिर् मम विदितः प्रधान मित्रम् । चत्वारः तनय वरा वयम् नर इन्द्रम् । सत्यस्थम् भरत चराम मा विषादम् ॥ २-१०७-१९

‘भरत! अतुलित बुद्धिवाले शत्रुघ्न तुम्हारी सहायतामें रहें और सुविख्यात सुमित्राकुमार लक्ष्मण मेरे प्रधान मित्र (सहायक) हैं; हम चारों पुत्र अपने पिता राजा दशरथके सत्यकी रक्षा करें । तुम विषाद मत करो’ ॥ १९ ॥

भरतने! अतुलित बुद्धियुळ्ळ शत्रुघ्ननु निन्न सहायक्कॆ इरलि मत्तु सुविख्यात सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु ननगॆ प्रधान मित्र (सहायक)नागिद्दानॆ; नावु नाल्वरू पुत्ररू नम्म तन्दॆ दशरथराजर सत्यवन्नु रक्षिसुवा नीनु विषादपडबेड.॥19॥

पदच्छेदः

19. bharata = O; Bharata!; kushalamatiH = the intelligent; shatrughnaH = Shatrughna; sahaayaH = is helpful; te = to you; saumitriH = Lakshmana; viditaH = is known; pradhaana mitram = to be a cheif companion; mama = for me; vayam = we ; chatvaaraH = the four; tanayavaraaH = excellent sons; charaama = will make; narendram = the king; satyastham = true to his promise; maa viSiida = do not grieve.

अनुवादः

“O, Bharata! The wise Shatrughna is helpful to you. Lakshmana is known to be an outstanding friend for me. We, the four excellent sons, will ultimately make the king true to his promise. Do not get disappointed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः ॥ १०७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ सातवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर एळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥107॥