१०६ राज्यस्वीकारार्थं पुनर्याचना

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata requests Rama, giving various reasons, to accept the throne of Ayodhya. He abuses his deceased father for having transgressed the righteousness merely for a fear of wrath from Kaikeyi and requests Rama to reverse that transgression of righteousness. Bharata takes a vow not to return to Ayodhya but to continue to stay in the forest in case Rama did not heed to his request. Rama’s mothers also join Bharata and urge Rama to grant his request, when they find Rama lukewarm in the matter and insistent on implementing the words of his deceased father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

106. भरतकी पुनः श्रीरामसे अयोध्या लौटने और राज्य ग्रहण करनेकी प्रार्थना

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥ १ ॥
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धािर्मकं वचः ।
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ॥ २ ॥

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥ उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ।
को हि स्यादीदृशो लोकेयादृशस्त्वमरिन्दम ॥

ऐसा अर्थयुक्त वचन कहकर जब श्रीराम चुप हो गये, तब धर्मात्मा भरतने मन्दाकिनीके तटपर प्रजावत्सल धर्मात्मा श्रीरामसे यह विचित्र बात कही—‘शत्रुदमन रघुवीर! इस जगत् में जैसे आप हैं, वैसा दूसरा कौन हो सकता है? ॥ १-२ ॥

इन्तह अर्थयुक्त वचनगळन्नु हेळि श्रीरामनु सुम्मनादाग धर्मात्मा भरतनु मन्दाकिनी तीरदल्लि प्रजावत्सल धर्मात्मा श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु - शत्रुदमन रघुवीरने! ई जगत्तिनल्लि निन्नन्तहवनु बेरॆ यारु इरबल्लनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. raame = Rama; virate = having kept silent; evam = thus; uktvaa = (after) uttering; arthavat = (those) meaningful; vachanam = words; bharataH = Bharata; dhaarmikaH = the pious man; tataH = then; uvaacha = spoke; vachaH = (the following) words; dhaarmikam = conformable to justice; chitram = and wonderful; raamam = to Rama; prakR^itivatsalam = who was affectionate by nature; dhaarmikam = and virtuous; mandaakiniitiire = at the banks of that River Mandakini.

अनुवादः

When Rama thus kept silent after uttering those meaningful words as aforesaid, the pious Bharata for his part addressed to virtuous Rama who was fond of people conformable to justice at the banks of that River Mandakini.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ।
सम्मतश्चापि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥ ३ ॥

न त्वां प्रव्यथयेद्दुखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ।
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥

‘कोई भी दुःख आपको व्यथित नहीं कर सकता । कितनी ही प्रिय बात क्यों न हो, वह आपको हर्षोत्फुल्ल नहीं कर सकती । वृद्ध पुरुषोंके सम्माननीय होकर भी आप उनसे संदेहकी बातें पूछते हैं ॥ ३ ॥

यावुदे दुःखवु निन्नन्नु व्यथितनन्नागिसलारदु. ऎष्टे प्रियवाद मातागिद्दरू निन्नन्नु हर्षित वागिसलारदु. वृद्धरिगॆ सम्माननीयनागिद्दरू नीनु अवरल्लि संशयद मातन्नु केळुत्तिरुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

2; 3. arindama = O; annihilator of enemies!; duHkham = sorrow; na pravyathayet = does not disturb; tvaam = you; na vaa priitiH = nor pleasure; praharSayet = enraptures (you); kohi = who; syaat = is there; yaadR^ishaH = anybody whatsoever; loke = in this world; iidR^ishaH = endowed with such qualities like; tvam = you? sammataH asi = you are highly honoured by; vR^iddhaanaam = elders; pR^ichchhasi = you ask; taamshcha = them; samshayaan = you doubts;

अनुवादः

“Who, in this world, is endowed with such qualities like you, O annihilator of enemies! Neither does sorrow disturb you nor does joy enrapture you. You are highly honoured by elders and you clarify your doubts from them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा मृतस्तथा जीवन् यथासति तथा सति ।
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः ॥ ४ ॥

यथा मृतः तथा जीवन् यथा असति तथा सति । यस्य एष बुध्दि लाभः स्यात् परितप्येत केन सः ॥ २-१०६-४

‘जैसे मरे हुए जीवका अपने शरीर आदिसे कोई सम्बन्ध नहीं रहता, उसी प्रकार जीते-जी भी वह उनके सम्बन्धसे रहित है । जैसे वस्तुके अभावमें उसके प्रति राग-द्वेष नहीं होता, वैसे ही उसके रहनेपर भी मनुष्यको राग-द्वेषसे शून्य होना चाहिये । जिसे ऐसी विवेकयुक्त बुद्धि प्राप्त हो गयी है, उसको संताप क्यों होगा? ॥ ४ ॥

देहदिन्द अगलिद जीविगॆ तन्न शरीरादिगळल्लि यावुदे सम्बन्धविरुवुदिल्लवो हागॆये देहदल्लि इरुवागले अवुगळ सम्बन्धदिन्द रहितनागिरबेकु. वस्तुविन अभावदल्लि अदर कुरितु राग-द्वेषगळु इरुवुदिल्लवो हागॆये अवुगळु इद्दागलू मनुष्यनु राग-द्वेषरहितनागिरबेकु. इन्तह विवेकयुक्त बुद्धि प्राप्तवादाग अवनिगॆ सन्ताप एकॆ आगुत्तदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kena = by what; saH paritapyeta = should he be moved; yasya = for whom; eSaH = this; buddhilaabhaH = benefit of intellect; syaat = is there; (who looks); mR^itah = the dead; jiivan = and the living; yathaa tathaa = in the same way; asati = the misfortune; sati = and the prosperity; yathaa tathaa = in the same way.

अनुवादः

“By what should he be moved, who looks on life and death, misfortune or prosperity with an equal eye?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप ।
स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ ५ ॥

परावरज्ञो यश्च स्यात् यथा त्वं मनुजाधिप । स एवम् व्यसनम् प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति ॥ २-१०६-५

‘नरेश्वर! जिसे आपके समान आत्मा और अनात्माका ज्ञान है, वही संकटमें पड़नेपर भी विषाद नहीं कर सकता ॥ ५ ॥

नरेश्वरने! निम्मन्तॆ आत्मा मत्तु अनात्मा इवुगळ ज्ञानवुळ्ळवने सङ्कटदल्लि सिलुकिदरू विषादिसुवुदिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. manujaadhipa = O; king!; yaH = he who; paraavarajJNo = knows the totality of time; tvam yathaa = as you do; saH = such a man; na arhati = ought not; viSiiditum = to feel despndent; praapya = (even) on meeting; enam = this vyasanam = adversity.

अनुवादः

“O, King! He who knows the totality of time as you do, ought not to feel despondent even on meeting with adversity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ ६ ॥

अमर उपम सत्त्वः त्वम् महात्मा सत्य सम्गरः । सर्वज्नः सर्व दर्शी च बुद्धिमामः च असि राघव ॥ २-१०६-६

‘रघुनन्दन! आप देवताओंकी भाँति सत्त्वगुणसे सम्पन्न, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, सर्वज्ञ, सबके साक्षी और बुद्धिमान् हैं ॥ ६ ॥

रघुनन्दन! नीनु देवतॆगळन्तॆ सत्त्वगुण सम्पन्न, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, सर्वज्ञ, ऎल्लर साक्षि मत्तु बुद्धिवन्तनागिरुवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaatmaa = O; the magnaimous; raaghava = Rama!; tvam = you; asi = are amaropama settvaH = equally strong as celestials; satyasangaraH = true to your promise; sarvajJNaH = all knowing; sarvadarshiicha = all-viewing; buddhimaamshcha = and endowed with understanding.

अनुवादः

“O, the magnanimous Rama! you are equally strong as celestials. You are true to your promise, all-knowing, all-viewing and endowed with understanding.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ ७ ॥

न त्वाम् एवम् गुणैर् युक्तम् प्रभव अभव कोविदम् । अविषह्यतमम् दुह्खम् आसादयितुम् अर्हति ॥ २-१०६-७

‘ऐसे उत्तम गुणोंसे युक्त और जन्म-मरणके रहस्यको जाननेवाले आपके पास असह्य दुःख नहीं आ सकता ॥ ७ ॥

इन्तह उत्तम गुणगळिन्द कूडिद मत्तु जन्म-मरणद रहस्यवन्नु तिळिदिरुव निन्न बळिगॆ असह्य दुःखवु बरलारदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aviSahyatamam = the most fearful; duHkham = calamity; naarhati = ought not; aasaadayitum = to overcome; tvaam = you; yuktam = with evam guNaiH = such; attributes; prabhavaabhava kovidam = and recognizing the birth and end of all things.

अनुवादः

“Even the most fearful calamity ought not to attack you, endowed as you are, with such attributes; and recognising the birth and end of all beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम ॥ ८ ॥

प्रोषिते मयि यत् पापम् मात्रा मत् कारणात् कृतम् । क्षुद्रया तद् अनिष्टम् मे प्रसीदतु भवान् मम ॥ २-१०६-८

‘जब मैं परदेशमें था, उस समय नीच विचार रखनेवाली मेरी माताने मेरे लिये जो पाप कर डाला, वह मुझे अभीष्ट नहीं है; अतः आप उसे क्षमा करके मुझपर प्रसन्न हों ॥ ८ ॥

नानु परदेशदल्लिद्दाग नीच विचारवुळ्ळ नन्न तायियु ननगागि माडिद पापवु ननगॆ इष्टविल्ल; आद्दरिन्द नीनु अदन्नु क्षमिसि नन्न मेलॆ प्रसन्ननाग.॥8॥

पदच्छेदः

8. yat = paapam = which sinful deed; kR^itam = was committed; kSudrayaa maataa = by my mean mother; matkaaraNaat = for my sake; mayi proSite = during my absence; tat = that; aniSTam = was not to the liking; me = of me; bhavaan prasiidatu = be gracious; mama = to me.

अनुवादः

“The sinful deed, committed by my mean mother for my sake during my absence, was not to my liking. (Hence) be gracious to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ ९ ॥

धर्म बन्धेन बद्धो अस्मि तेन इमाम् न इह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्ड अर्हाम् पाप कारिणीम् ॥ २-१०६-९

‘मैं धर्मके बन्धनमें बँधा हूँ, इसलिये इस पाप करनेवाली एवं दण्डनीय माताको मैं कठोर दण्ड देकर मार नहीं डालता ॥ ९ ॥

नानु धर्म बन्धनदल्लि बन्धितनागिद्देनॆ, अदक्कागि ई पाप माडिरुव हागू दण्डनीय तायियन्नु नानु कठोर दण्डवन्नु विधिसि कॊल्ललारॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. baddhaH asmi = I am bound; dharmabandhena = by the chains of morality; tena = for that reason; na hanmi = I do not kill; tiivreNa = with a severe; daNDena = punishment; imaam maataram = this mother; daN^Daarham = worthy of retribution; iha = now; paapakaariNiim = and who was perverse conduct.

अनुवादः

“I am bound by the chanins of morality. For that reason, I do not kill iwth a severe punishment, my mother who was of perverse conduct and worthy of retribution.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं दशरथाज्जातः शुभाभिजनकर्मणः ।
जानन् धर्ममधर्मं च कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ १० ॥

कथम् दशरथाज् जातः शुद्ध अभिजन कर्मणः । जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठम् कुर्याम् कर्म जुगुप्सितम् ॥ २-१०६-१०

‘जिनके कुल और कर्म दोनों ही शुभ थे, उन महाराज दशरथसे उत्पन्न होकर धर्म और अधर्मको जानता हुआ भी मैं मातृवधरूपी लोकनिन्दित कर्म कैसे करूँ? ॥ १० ॥

कुल मत्तु कर्म ऎरडू शुभवागिद्द महाराजरिन्द हुट्टि, धर्म मत्तु अधर्मगळन्नु तिळिदुकॊण्डु नानु मातृवधरूपी लोकनिन्दित कर्म हेगॆ माडलि.॥10॥

पदच्छेदः

10. dasharathaajjaataH = born of Dasaratha; shuddhaabhijanakarmaNaH = of noble birth and deeds; jaanan = and conversant; dharmam = of right; adharmiSTham = and wrong; (can I); kuryaam = do; jugupsitam = a horrible; karma = deed; aadharmiSTham = the most wicked one?

अनुवादः

“How can I, born of Dasaratha of noble birth and deeds and conversant of right and wrong, do the most wicked and horrible act?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगर्हेऽहं दैवतं चेति संसदि ॥ ११ ॥

गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगर्हेऽयं दैवतं चेति संसदि ॥

गुरुः क्रियावान् वृद्धः च राजा प्रेतः पिता इति च । तातम् न परिगर्हेयम् दैवतम् च इति संसदि ॥ २-१०६-११

‘महाराज मेरे गुरु, श्रेष्ठ यज्ञकर्म करनेवाले, बड़े-बूढ़े, राजा, पिता और देवता रहे हैं और इस समय परलोकवासी हो चुके हैं, इसीलिये इस भरी सभामें मैं उनकी निन्दा नहीं करता हूँ ॥ ११ ॥

महाराजरु नन्न गुरुगळु, श्रेष्ठ यज्ञकर्म माडुववरु, वृद्धरू, राजरू, तन्दॆयू मत्तु देवतॆयू आगिद्दरु. ईग परलोकवासिगळागिद्दारॆ, आद्दरिन्द तुम्बिद सभॆयल्लि अवरन्नु निन्दिसुवुदिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. raajaa = the king Dasaratha; guruH = was my preceptor; kriyaavaan = had (several) sacrificial performances to his credit; vR^iddhashcha = aged man; pitaa = my father; daivatamcheti = and equal to a celestial; pretaH = and is dead (now); iti cha = for this reason; na parigarheyam = I do not abuse; taatam = my father; samsadi = in an assembly.

अनुवादः

“The King Dasaratha was my preceptor, had several sacrificial performances to his credit was aged, was my father, equal to a deity and is now dead. Hence, I cannot reproach him in an open assembly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रियः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ १२ ॥

को हि धर्म अर्थयोर् हीनम् ईदृशम् कर्म किल्बिषम् । स्त्रियाः प्रिय चिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्न धर्मवित् ॥ २-१०६-१२

‘धर्मज्ञ रघुनन्दन! कौन ऐसा मनुष्य है, जो धर्मको जानते हुए भी स्त्रीका प्रिय करनेकी इच्छासे ऐसा धर्म और अर्थसे हीन कुत्सित कर्म कर सकता है? ॥ १२ ॥

धर्मज्ञ रघुनन्दन! धर्मवन्नु तिळिदिद्दरू पत्निगॆ प्रियवन्नुण्टुमाडुव इच्छॆयिन्द इन्तह धर्म मत्तु अर्थहीन कुत्सित कर्मवन्नु याव मनुष्यनु ताने माडबल्लनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. dharmajJNa = O; Rama the knower of piety!; kohi = who; dharmavit = a knower of righteousness; kuryaat = would commit; iidR^isham = such; karma = and act; hiinam = bereft; dharmaarthayoH = of duty and one’s interest; kulbiSam = and improper; priyam chikiirSaH san = in order to please; striyaaH = a woman?

अनुवादः

“O Rama the knower of piety! What man who knows the principles of righteousness, would commit such an improper act, bereft of one’s interest and duty, in order just to please a woman?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ १३ ॥

अन्त काले हि भूतानि मुह्यन्ति इति पुरा श्रुतिः । राज्ना एवम् कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ २-१०६-१३

‘लोकमें एक प्राचीन किंवदन्ती है कि अन्तकालमें सब प्राणी मोहित हो जाते हैं—उनकी बुद्धि नष्ट हो जाती है । राजा दशरथने ऐसा कठोर कर्म करके उस किंवदन्तीकी सत्यताको प्रत्यक्ष कर दिखाया ॥ १३ ॥

‘अन्त्य कालदल्लि ऎल्ल प्राणिगळु मोहितरागुत्तारॆ - अवर बुद्धिनष्टवागुत्तदॆ’ ऎम्ब लोकोक्ति इदॆ. दशरथ महाराजरु इन्तह कठोर कर्ममाडि आ लोकोक्तियन्नु सत्यवागिसिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. puraashrutiH = there is an ancient saying; iti = that; antakaale = at the time of death; bhuutaani = beings; muhyanti = lose their judgment; kurvataa = by acting; evam = in this manner; raajNaa = by the king; saa shrutiH = that saying; kR^itaa = is made; pratyakSaa = real; loke = (in the eyes) of the world.

अनुवादः

“There is an ancient saying that at the time of death, beings lose their judgment. The king, acting as he did, has made this saying indeed true in the eyes of the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥ १४ ॥

सार्ध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतीक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥

साधु अर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात् । तातस्य यद् अतिक्रान्तम् प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥ २-१०६-१४

‘पिताजीने क्रोध, मोह और साहसके कारण ठीक समझ कर जो धर्मका उल्लङ्घन किया है, उसे आप पलट दें—उसका संशोधन कर दें ॥ १४ ॥

तन्दॆयवरु क्रोध, मोह मत्तु साहसदिन्द सरि ऎन्दु तिळिदु माडिद धर्मद उल्लङ्घनॆयन्नु नीनु सरिपडिसु - अदर सुधारणॆ माडु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atikraantam = this transgression (of righteousness); yat = which was done; taatasya = by our father; krodhaat = because of anger; mohaat = or infatuation; saahasaat = or over-haste; bhavaan = you; abhisandhaaya = keep in view; saadhu = the noble; artham = purpose; pratyaaharatu = and reverse; tat = that transgression.

अनुवादः

“This transgression of righteousness was done by our father for fear of anger (of kaikeyi) or through infatuation and over-haste. You do keep in view a noble purpose and reverse that transgression.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते ।
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ १५ ॥

पितुर् हि समतिक्रान्तम् पुत्रो यः साधु मन्यते । तद् अपत्यम् मतम् लोके विपरीतम् अतो अन्यथा ॥ २-१०६-१५

‘जो पुत्र पिताकी की हुई भूलको ठीक कर देता है, वही लोकमें उत्तम संतान माना गया है । जो इसके विपरीत बर्ताव करता है, वह पिताकी श्रेष्ठ संतति नहीं है ॥ १५ ॥

तन्दॆयु माडिद तप्पन्नु याव पुत्रनु सरिपडिसुवनो, अवने लोकदल्लि उत्तम सन्तानवॆन्दु तिळियलागिदॆ. इदक्कॆ विपरीतवागि नडॆयुववनु पितन श्रेष्ठसन्तानवल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. yaH putraH = which son; manyate = honours; saadhu = a good; samtikraantam = deviation; pituH = of a father; tat = that son alone; matam = is accepted; apatyam = as a son; loke = in this world; anyathaa = (He who acts) otherwise; ataH = than this; vipariitam = is quite reverse.

अनुवादः

“A son who honours only a good deviation (from righteousness) of a father is accepted as a real son in this world. He who acts otherwise than this would be facing a quite reverse situation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।
अति यत् तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ १६ ॥

तद् अपत्यम् भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतम् पितुः । अभिपत् तत् कृतम् कर्म लोके धीर विगर्हितम् ॥ २-१०६-१६

‘अतः आप पिताकी योग्य संतान ही बने रहें । उनके अनुचित कर्मका समर्थन न करें । उन्होंने इस समय जो कुछ किया है, वह धर्मकी सीमासे बाहर है । संसारमें धीर पुरुष उसकी निन्दा करते हैं ॥ १६ ॥

आद्दरिन्द नीनु पितन योग्य सन्तानवागिरु. अवर अनुचित कर्मवन्नु समर्थिसबेड. अवरु ईग माडिदुदु धर्मद मेरॆ मीरिदुदु. जगत्तिनल्लि धीरपुरुषरु अदन्नु निन्दिसुत्तारॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. bhavaan = you; astu = be; tat = that; apatyam = son; bhavaan = you; maastu = do not; abhipattaa = lend yourself; duSkR^itam = to the infamous; karma = act; kR^itam = committed; pituH = by our father; loke = (which) in this world; dhiiravigarhita = confident men freely condemn.

अनुवादः

“You be that real son. Do not lend yourself to the infamous act, committed by our father, which in this world, confident men freely condemn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातुं सर्वमिदं भवान् ॥ १७ ॥

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान् सर्वांसातु सर्वमिदं भवान् ॥

कैकेयीम् माम् च तातम् च सुहृदो बान्धवामः च नः । पौर जानपदान् सर्वामः त्रातु सर्वम् इदम् भवान् ॥ २-१०६-१७

‘कैकेयी, मैं, पिताजी, सुहृद‍्गुण, बन्धु-बान्धव, पुरवासी तथा राष्ट्रकी प्रजा—इन सबकी रक्षाके लिये आप मेरी प्रार्थना स्वीकार करें ॥ १७ ॥

कैकेयिय, नन्न, तन्दॆय, सुहृदर, बन्धु-बान्धवर, पुरवासिगळ, राष्ट्रद प्रजॆय - हीगॆ ऎल्लर रक्षणॆगागि नीनु नन्न प्रार्थनॆयन्नु स्वीकरिसु.॥17॥

पदच्छेदः

17. bhavaan = you; traatu = save; kaikeyiim = Kaikeyi; maamcha = and me; taatamcha = our father; naH = our; suhR^idaH = friends; baandhavaamshcha = our relatives; sarvaan = all; paurajaanapadaan = the urbanites and the villagers; sarvam = and the entire; idam = this kingdom.

अनुवादः

“Save Kaikeyi and me, our father, our friends, our relatives, all the urbanites and the villagers as well as the entire kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ॥ १८ ॥

क्व च अरण्यम् क्व च क्षात्रम् क्व जटाः क्व च पालनम् । ईदृशम् व्याहतम् कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥ २-१०६-१८

‘कहाँ वनवास और कहाँ क्षात्रधर्म? कहाँ जटा-धारण और कहाँ प्रजाका पालन? ऐसे परस्परविरोधी कर्म आपको नहीं करने चाहिये ॥ १८ ॥

ऎल्लि वनवास, ऎल्लि क्षात्रधर्म? ऎल्लि जटाधारण, ऎल्लि प्रजापालन? इन्तह परस्पर विरोधि कर्मवन्नु नीनु माडबारदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. kva = where is; araNyamcha = the forest and; kva = where is; kSaatram cha = the princely dignity?; kva = where is jaTaaH = the matted hair; kva = where is paalanamcha = the protection of a kingdom? bhavaan = you; na arhati = ought not; kartum = to do; iidR^isham = such; vyaahatam = a contradictory; karma = act.

अनुवादः

“Where is the forest and where is the princely dignity? Where is the matted hair and where is the protection of a kingdom? You ought not to do such a contradictory act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥ १९ ॥

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियास्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् । येन शक्यम् महाप्राज्ञ् प्रजानां परिपालनम् २-१०६-१९

‘महाप्राज्ञ! क्षत्रियके लिये पहला धर्म यही है कि उसका राज्यपर अभिषेक हो, जिससे वह प्रजाका भलीभाँति पालन कर सके ॥ १९ ॥

महाप्राज्ञने! क्षत्रियनु राज्याभिषिक्तनागुवुदु अवनिगॆ मॊदलनॆय धर्मवागिदॆ. अदरिन्द अवनु चॆन्नागि प्रजॆयन्नु पालिसबल्लनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaapraaajJNu = O; the highly enlightened hero!; eSaH hi = this indeed is; prathamaH = the first; dharmaH = duty; kSatriyasya = of a warrior; abhiSechanam = is to be crowned; yeSaH = by which; eSaH paripaalanam = this protection; prajaanaam = of the subjects; shakyam = is possible.

अनुवादः

“O, the highly enlightened hero! The first duty of a warrior is indeed to get crowned, so that he may then protect his subjects.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेद् धर्मं क्षत्रबन्धुरनिश्चितम् ॥ २० ॥

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् । आयतिस्थं चरेद्धर्मम् क्षत्रबन्धुरनिश्चितम् २-१०६-२०

‘भला कौन ऐसा क्षत्रिय होगा, जो प्रत्यक्ष सुखके साधनभूत प्रजापालनरूप धर्मका परित्याग करके संशयमें स्थित, सुखके लक्षणसे रहित, भविष्यमें फल देनेवाले अनिश्चित धर्मका आचरण करेगा? ॥ २० ॥

प्रत्यक्ष सुखद साधनवाद प्रजापालनरूपी धर्मवन्नु परित्यजिसि, संशयदल्लि स्थितनागि, सुखद लक्षणगळिन्द रहितनागि, भविष्यदल्लि फल कॊडुव अनिश्चित धर्मवन्नु आचरिसुव क्षत्रियनु यारु ताने इरबल्लनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kaH = which; kSatra bandhuH = man of warrior-caste; utsR^ijya = setting aside; pratyakSam = his manifest duty; samshayastham = that is doubtful; alakSaNam = which does not promise happiness; aayatistham = which has a mental restraint; anishchitam = and which is uncertain?

अनुवादः

“Which man of warrior-caste would set aside his manifest duty and prctise a virtue that gives doubtful result, which does not promise happiness, which has a mental restraint and which is uncertain?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ॥ २१ ॥

अथ क्लेशजम् एव त्वम् धर्मम् चरितुम् इग्च्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि ॥ २-१०६-२१

‘यदि आप क्लेशसाध्य धर्मका ही आचरण करना चाहते हैं तो धर्मानुसार चारों वर्णोंका पालन करते हुए ही कष्ट उठाइये ॥ २१ ॥

नीनु क्लेशसाध्य धर्मवन्ने आचरिसलु बयसुवॆयादरॆ धर्मानुसार नाल्कू वर्णगळन्नु पालिसुत्तले कष्टपडबारदेकॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21.atha = or; tvam ichchhasi yadi = if you desire; charitum = to fulfil; dharmameva = the duty alone; kleshajam = (even though) born of pain; aapnuhi = take; klesham = pain; paalayan = in protecting; chaturaH = the four; varNaan = castes; dhameNa = as per tradition.

अनुवादः

“If you desire to pursue a virtue alone; although born of pain, then take pains while protecting the four castes as per tradition, by recourse to righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।
आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमिच्छसि ॥ २२ ॥

चतुर्णाम् आश्रमाणाम् हि गार्हस्थ्यम् श्रेष्ठम् आश्रमम् । पाहुर् धर्मज्न धर्मज्नाः तम् कथम् त्यक्तुम् अर्हसि ॥ २-१०६-२२

‘धर्मज्ञ रघुनन्दन! धर्मके ज्ञाता पुरुष चारों आश्रमोंमें गार्हस्थ्यको ही श्रेष्ठ बतलाते हैं, फिर आप उसका परित्याग क्यों करना चाहते हैं? ॥ २२ ॥

धर्मज्ञ रघुनन्दन! धर्मज्ञनाद पुरुषरु नाल्कु आश्रमगळल्लि गार्हस्थ्यवन्ने श्रेष्ठवॆन्दु हेळुत्तारॆ. मत्तॆ नीनु अदन्नु परित्याग एकॆ माडलु बयसुत्तिरुवॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. dharmajJNa = O; Rama the knower of righteousness!; dharmajJNaaH = the knower of what is right; praahuH hi = tell indeed (that); gaarhasthyam = the life of a house- holder; shreSTham = is the noblest; chaturNaam = of the four; aashramaaNaam = stages of life; katham = how; arhasi = can you; tyaktum = leave; tam = it?

अनुवादः

“O, Rama the knower of righteousness! The knower of what is right indeed tell that the life of a house-holder is the noblest of all the four* stages of life. How can you abandon it?”

टिप्पनी

*Four Stages of life Brahmacherya (student-life); Garhasthya (life of a house-holder); Vanaprastha (life of a hermit); Sannyaasa (Life of an ascetic).

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ २३ ॥

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम् । स कथम् पालयिष्यामि भूमिम् भवति तिष्ठति ॥ २-१०६-२३

‘मैं शास्त्रज्ञान और जन्मजात अवस्था दोनों ही दृष्टियोंसे आपकी अपेक्षा बालक हूँ, फिर आपके रहते हुए मैं वसुधाका पालन कैसे करूँगा? ॥ २३ ॥

शास्त्रज्ञान मत्तु वयस्सु ऎरडू दृष्टियिन्द निनगिन्त नानु सण्ण बालकनागिद्देनॆ. हागिरुवाग नीनिरुवाग नानु राज्यवन्नु हेगॆ पालिसुवॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. aham = I; baalaH hi = am indeed younger; bhavataH = than you; shrutena = in learning; sthaanena = Situation; janmanaa = and by birth; katham = how; saH paalayiSyaami = should I that very person rule; bhuumim = the earth; bhavati = (while) you; tiSThati = are still living.

अनुवादः

“I am indeed junior to you in the point of learning, situation and by birth. How should I rule the earth, while still you are living?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनस्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥ २४ ॥

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनःस्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥

हीन बुद्धि गुणो बालो हीनः स्थानेन च अप्य् अहम् । भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे ॥ २-१०६-२४

‘मैं बुद्धि और गुण दोनोंसे हीन हूँ, बालक हूँ तथा मेरा स्थान आपसे बहुत छोटा है; अतः मैं आपके बिना जीवन-धारण भी नहीं कर सकता, राज्यका पालन तो दूरकी बात है ॥ २४ ॥

नानु बुद्धि हागू गुण ऎरडरिन्दलू हीननागिद्देनॆ, बालकनागिद्देनॆ, नन्न स्थानवु निनगिन्त बहळ सण्णदागिदॆ; आद्दरिन्द नानु नीनल्लदॆ जीविसियू इरलारॆनु. हागिरुवाग राज्यवाळुव मातु हेगॆ सम्भविसबहुदु.॥24॥

पदच्छेदः

24. aham = I; baalaH = a mere child; hiina buddhiguNaH = who am devoid of intelligence and virtuers hiinaH api = and even in an inferior; sthaanena cha = position; na utsahe = would not be able; vartayitum = to exist; vinaabhuutaH = without; bhavataa = you.

अनुवादः

“I, a mere child, who am devoted of intelligence and virtues besides placed in an inferior position, cannot even live without you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं निखिलमप्यग्रयं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ २५ ॥

इदं निखिलमप्यग्र्यं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥

इदम् निखिलम् अव्यग्रम् पित्र्यम् राज्यम् अकण्टकम् । अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्न सह बान्धवैः ॥ २-१०६-२५

‘धर्मज्ञ रघुनन्दन! पिताका यह सारा राज्य श्रेष्ठ और निष्कण्टक है, अतः आप बन्धु-बान्धवोंके साथ स्वधर्मानुसार इसका पालन कीजिये ॥ २५ ॥

धर्मज्ञ रघुनन्दन! तन्दॆय ई इडी राज्यवु श्रेष्ठ मत्तु निष्कण्टकवागिदॆ, आद्दरिन्द नीनु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ स्वधर्मानुसार अदन्नु पालिसु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dharmaJNa = O; Rama the knower of righteousness!; anushaadhi = rule; idam- this; nikhilam = entire; raajyam = kingdom; pitrayam = belonging to your father; avagryam = without any distraction; akaN^Takam = without hindrance; svadharmeNa = according to the code of conduct prescribed for you; baandhavaiH saha = along with your relatives.

अनुवादः

“O, Rama the knower of righteousness! Rule this entire kingdom belonging to your father, without distraction, without hindrance and as per the conduct prescribed for you along with your relatives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः ॥ २६ ॥

इह एव त्वा अभिषिन्चन्तु धर्मज्न सह बान्धवैः । ऋत्विजः सवसिष्ठाः च मन्त्रवन् मन्त्र कोविदाः ॥ २-१०६-२६

‘मन्त्रज्ञ रघुवीर! मन्त्रोंके ज्ञाता महर्षि वसिष्ठ आदि सभी ऋत्विज् तथा मन्त्री, सेनापति और प्रजा आदि सारी प्रकृतियाँ यहाँ उपस्थित हैं । ये सब लोग यहीं आपका राज्याभिषेक करें ॥ २६ ॥

मन्त्रज्ञ रघुवीर! मन्त्रगळ ज्ञाता महर्षि वसिष्ठादि ऎल्ल ऋत्विजरू, मन्त्रिगळू, सेनापतिगळू, प्रजॆगळू आदि ऎल्ल प्रकृतिगळु इल्लि उपस्थितरागिद्दारॆ. इवरॆल्लरू इल्ले निन्न पट्टाभिषेक माडुवरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. sarvaaH = (Let) all; prakR^itayaH = the Kings’s ministers; savasiSThaaH = along with Vasishta; saha = with; R^itvijashcha = the priests; mantrakovidaaH = well-versed in sacred formulas; ihaiva = here itself; abhiSiN^chastu = crown; tvaa = you; mantravat = the knower of sacred texts.

अनुवादः

“Let all the king’s ministers along with Vasishta and other priests well-versed in sacred formulas, crown you, the knower of sacred texts, here itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासवः ॥ २७ ॥

अभिषिक्तः त्वम् अस्माभिर् अयोध्याम् पालने व्रज । विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः ॥ २-१०६-२७

‘हमलोगोंके द्वारा अभिषिक्त होकर आप मरुद‍्गणोंसे अभिषिक्त हुए इन्द्रकी भाँति वेगपूर्वक सब लोकोंको जीतकर प्रजाका पालन करनेके लिये अयोध्याको चलें ॥

नम्मिन्द पट्टाभिषिक्तनागि नीनु मुरुद्गणरिन्द अभिषिक्तनाद इन्द्रनन्तॆ बेगने ऎल्ल लोकगळन्नु गॆद्दु प्रजॆयन्नु पालिसलु अयोध्यॆगॆ दयमाडिसु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tvam = you; abhiSiktaH = having been crowned; vraja = proceed; ayodhyaam = to Ayodhya; asmaabhiH = along with us; paalane = to rule it; vaasavaH iva = like Indra the Lord of celestials; vijitya = having conquered; lokaan = the worlds; tarasaa = by his night; marudbhirava = along with celestials.

अनुवादः

“You, having been crowned thus, may proceed to Ayodhya along with us to rule it, like Indra the Lord of celestials, having conquered all the worlds with his might, proceeds to his kingdom along with celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ २८ ॥

ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् । सुहृदः तर्पयन् कामैः त्वम् एव अत्र अनुशाधि माम् ॥ २-१०६-२८

‘वहाँ देवता, ऋषि और पितरोंका ऋण चुकायें, दुष्ट शत्रुओंका भलीभाँति दमन करें तथा मित्रोंको उनके इच्छानुसार वस्तुओंद्वारा तृप्त करते हुए आप ही अयोध्यामें मुझे धर्मकी शिक्षा देते रहें ॥ २८ ॥

अल्लि देवतॆ, ऋषि मत्तु पितृगळ ऋणवन्नु तीरिसुत्ता, दुष्ट शत्रुगळन्नु चॆन्नागि दमनमाडि मित्ररिगॆ इच्छानुसार वस्तुगळिन्द तृप्तिपडिसुत्ता नीने अयोध्यॆयल्लि ननगॆ धर्मद उपदेशमाडु.॥28॥

पदच्छेदः

28. apaakurvan = you shall discharge; triiNi = the three; R^iNaani = obligations; nirdahan = subdue; saadhu = well; durhR^idaH = the enemies; tarpayan = gratify; kaamaiH = the wishes; suhR^idaH = of your friends; tvameva = and you alone; anushaadhi = rule; maam = me; atra = in Ayodhya.

अनुवादः

“You shall discharge the three obligations subdue all the enemies, gratify the wishes of all your friends and you alone rule me in Ayodhya.”

टिप्पनी

Three obligations to the Gods, the Ancestors and Brahmins.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पलायन्तु दुष्प्रदास्ते दिशो दश ॥ २९ ॥

अद्य आर्य मुदिताः सन्तु सुहृदः ते अभिषेचने । अद्य भीताः पालयन्ताम् दुर्हृदः ते दिशो दश ॥ २-१०६-२९

‘आर्य! आपका अभिषेक सम्पन्न होनेपर सुहृद‍्गण प्रसन्न हों और दुःख देनेवाले आपके शत्रु भयभीत होकर दसों दिशाओंमें भाग जायँ ॥ २९ ॥

आर्य! निन्न अभिषेक नॆरवेरिद बळिक सुहृदरु सन्तोषपडुवरु मत्तु दुःखकॊडुव निन्न शत्रुगळु भयगॊण्डु हत्तु दिक्कुगळिगॆ ओडिहोगुवरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. aarya = O noble brother!; te = (May) your; suhR^idaH = friends; santu = be; muditaaH = rejoiced; adya = today; abhiSechane = at your enthronement; te durhR^idaH = (May) your enemies; bhiitaaH = full of terror; palaayantaam = flee; dasha dishaH = to ten quarters; adya = today.

अनुवादः

“O, noble brother! May your friends rejoice today at your enthronement. May your enemies, full of terror, flee today to the ten quarters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ ३० ॥

आक्रोशम् मम मातुः च प्रमृज्य पुरुष ऋषभ । अद्य तत्र भवन्तम् च पितरम् रक्ष किल्बिषात् ॥ २-१०६-३०

‘पुरुषप्रवर! आज आप मेरी माताके कलङ्कको धो-पोंछकर पूज्य पिताजीको भी निन्दासे बचाइये ॥ ३० ॥

पुरुष प्रवर! इन्दु नीनु नन्न तायिय कळङ्कवन्नु तॊळॆदुहाकि पूज्य तन्दॆयवरन्नु निन्दॆयिन्द पारुमाडु.॥30॥

पदच्छेदः

30. puruSarSabha = O; excellent among men!; pramR^ijya = wipe off; mama = my; maatuH = mother’s; aakrosham = curse; adya = today; rakSa = and protect; tatrabhavantam = our venerable; pitaramcha = father; klbiSaat = from his sin.

अनुवादः

“O, excellent among men! Wipe off my mother’s curse today and protect our venerable father from his sin.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरसा त्वाभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ ३१ ॥

शिरसा त्वा अभियाचे अहम् कुरुष्व करुणाम् मयि । बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेषु इव महा ईश्वरः ॥ २-१०६-३१

‘मैं आपके चरणोंमें माथा टेककर याचना करता हूँ । आप मुझपर दया कीजिये । जैसे महादेवजी सब प्राणियोंपर अनुग्रह करते हैं, उसी प्रकार आप भी अपने बन्धु-बान्धवोंपर कृपा कीजिये ॥ ३१ ॥

नानु निन्न चरणगळल्लि तलॆयन्निट्टु याचिसुत्तिद्देनॆ. नीनु नन्न मेलॆ दयॆमाडु. महादेवनु ऎल्ल प्राणिगळ मेलॆ अनुग्रह माडुवन्तॆ नीनू निन्न बन्धु बान्धवर मेलॆ कृपॆमाडु.॥31॥

पदच्छेदः

31. aham = I; abhiyaache = request; tvaa = you; shirasaa = (by bowing) my head; kuruSva = show; karuNaam = compassion; mayi = me; sarveSu = all; baandhaveSu = our relatives; maheshvaraH iva = as Lord shiva ( the supreme Deity); bhuuteSu = on all beings.

अनुवादः

“I request you by bowing my head before you. Show compassion on me and on all our relatives as Lord Shiva ( the Supreme Deity) on all beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥ ३२ ॥

अथवा प्रष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥

अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः । गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम् ॥ २-१०६-३२

‘अथवा यदि आप मेरी प्रार्थनाको ठुकराकर यहाँसे वनको ही जायँगे तो मैं भी आपके साथ जाऊँगा’ ॥ ३२ ॥

अथवा नीनु नन्न प्रार्थनॆयन्नु अल्लगळॆदु इल्लिन्द वनक्कॆ होगुवियादरॆ नानू निन्न जॊतॆगॆ बरुवॆनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. atha = else if; bhavaan = you; pR^iSThataH kR^itvaa = disregard; etat = my entire request; gamiSyati = and move; vanameva = to the forest only; itaH = from here; ahamapi = I also; gamiSyaami = shall go; bhavataa saardham = along with you.

अनुवादः

“Else if you disregard my entire request and move again into the forest form here, I too will go along with you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथाभिरामो भरतेन ताम्यता
प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्
मतिं पितुस्तद् वचने प्रतिष्ठितः ॥ ३३ ॥

तथापि रामो भरतेन ताम्यत । प्रसाद्यमानः शिरसा मही पतिः । न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् । मतिम् पितुः तद् वचने प्रतिष्ठितः ॥ २-१०६-३३

ग्लानिमें पड़े हुए भरतने मनोभिराम राजा श्रीरामको उनके चरणोंमें माथा टेककर प्रसन्न करनेकी चेष्टा की तथापि उन सत्त्वगुणसम्पन्न रघुनाथजीने पिताकी आज्ञामें ही दृढ़तापूर्वक स्थित रहकर अयोध्या जानेका विचार नहीं किया ॥ ३३ ॥

ग्लानिगॊण्ड भरतनु मनोभिराम राजा श्रीरामनन्नु अवन चरणगळ मेलॆ बिद्दु प्रसन्नगॊळिसलु प्रयत्निसुत्तिद्दरू, सत्वगुण सम्पन्न रघुनाथनु तन्दॆय आज्ञॆयल्ले दृढवागि इद्दु अयोध्यॆगॆ होगुव विचारवन्नु माडलिल्ल.॥33॥

पदच्छेदः

33. prasaadyamaanaH = (Even while) being propitiated; bharatena = by Bharata; tahtaa = as above; shirasaa = by bowing his head; taamyataa = sinking in his spirit; raamaH = Rama; sattvavaan = the illustrious; mahiipatiH = Lord of the earth; pratiSThitaH = was abiding; tadvachane = in those words; pituH = of his father; na chakre = and did not fee; matim = inclined; gamanaaya = to return (to Ayodhya).

अनुवादः

Even while being propitiated by Bharata as above, by bowing his head duly sinking in his spirit, the illustrious Rama, the Lord of the earth was still abiding in the words of his father and did not feel inclined to return to Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे
समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत्
स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ ३४ ॥

तद् अद्भुतम् स्थैर्यम् अवेक्ष्य राघवे । समम् जनो हर्षम् अवाप दुह्खितः । न यात्य् अयोध्याम् इति दुह्खितो अभवत् । स्थिर प्रतिज्नत्वम् अवेक्ष्य हर्षितः ॥ २-१०६-३४

श्रीरामचन्द्रजीकी वह अद्भुत दृढ़ता देखकर सबलोग एक ही साथ दुःखी भी हुए और हर्षको भी प्राप्त हुए । ये अयोध्या नहीं जा रहे हैं—यह सोचकर वे दुःखी हुए और प्रतिज्ञा-पालनमें उनकी दृढ़ता देखकर उन्हें हर्ष हुआ ॥

श्रीरामचन्द्रन आ अद्भुत दृढतॆयन्नु नोडि ऎल्ल जनरु ऒट्टिगॆ दुःखिगळादरु मत्तु हर्षितरू आदरु. इवनु अयोध्यॆगॆ होगुवुदिल्ल ऎन्दु योचिसि दुःखितरादरु हागू प्रतिज्ञापालनॆयल्लि अवन दृढतॆयन्नु नोडि ऎल्लरिगॆ हर्षवायितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. avekSye = seeing; adbhutam = the wonderful; tat sthairyam = that firmness; raaghave = in Rama; janaH = the people (of Ayodhya); duHkhitaH = felt sorrowful; samam = and at the same time; avaapa = experienced; harSam = joy; abhavat = (they) became; duHkhitah = distress; iti = that; nayaati = he was not going; ayodhyaam = to Ayodhya; harSitaH = and felt rejoiced; avekSya = to see; sthira pratijJNatvam = his firmness of resolve.

अनुवादः

Seeing that wonderful staunchness in Rama, the people of Ayodhya felt sorrowful and at the same time, experienced joy. They became distressed that he was not going to Ayodhya and felt rejoiced to see his firmness of resolve.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभा-
स्तथा विसञ्ज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः
प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ ३५ ॥

तम् ऋत्विजो नैगम यूथ वल्लभाः । तथा विसम्ज्ना अश्रु कलाः च मातरः ।तथा ब्रुवाणम् भरतम् प्रतुष्टुवुः । प्रणम्य रामम् च ययाचिरे सह ॥ २-१०६-३५

उस समय ऋत्विज् पुरवासी, भिन्न-भिन्न समुदायके नेता और माताएँ अचेत-सी होकर आँसू बहाती हुई पूर्वोक्त बातें कहनेवाली भरतकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगीं और सबने उनके साथ ही योग्यतानुसार श्रीरामजीके सामने विनीत होकर उनसे अयोध्या लौट चलनेकी याचना की ॥ ३५ ॥

आग ऋत्विजरु, पुरवासिगळु, बेरॆ-बेरॆ समुदायद मुखण्डरु मत्तु तायन्दिरु निश्चेष्टितरागि कम्बनि सुरिसुत्ता भरतनु आडिद मातुगळ बग्गॆ भारि-भारि प्रशंसॆ माडतॊडगिदरु. अवरॆल्लरू अवनॊन्दिगॆ योग्यतानुसार श्रीरामन ऎदुरिगॆ विनीतरागि अवनल्लि अयोध्यॆगॆ मरळि बरलु याचिसुत्तिद्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. R^itvijaH = the priests; naigama yuuthavallabhaaH = Citizens and elders of that multitude; maataraH = as well as the mothers; visamjNaashrukalaaH = distracted and weeping bitterly; pratuSTuvuH = acclaimed; tam bharatam = that Bharata; bruvaaNum = who was speaking; tadaa = then; tathaa = thus; praNamya = and prostrating himself; raamam = before Rama; saha = and added; yayaa chire cha = their supllikcations to his.

अनुवादः

The priests, citizens and elders of that multitude as well as Queens, distracted and weeping bitterly, acclaimed Bharat who was then speaking thus, duly prostrating himself before Rama and added theri supplications to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः ॥ १०६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ छवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर आरनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥106॥