१०५ रामं प्रति भरतस्य प्रार्थना

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata requests Rama to oblige him by accepting the kingdom of Ayodhya, being offered by him back to Rama with the concurrence of Kaikeyi, eventhough bestowed on him by their deceased father. Rama consoles Bharata, saying that death is inevitable for living beings and they should not grieve for their deceased father. Rama asks Bharata to control his grief and go back to Ayodhya to shoulder the burden of rulership there in order to the command of their deceased father and that Rama himself would obey his father’s command by staying back in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

105. भरतका श्रीरामको अयोध्यामें चलकर राज्य ग्रहण करनेके लिये कहना, श्रीरामका जीवनकी अनित्यता बताते हुए पिताकी मृत्युके लिये शोक न करनेका भरतको उपदेश देना और पिताकी आज्ञाका पालन करनेके लिये ही राज्य ग्रहण न करके वनमें रहनेका ही दृढ़ निश्चय बताना

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्‍गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ १ ॥

ततः पुरुष सिम्हानाम् वृतानाम् तैः सुहृद् गणैः । शोचताम् एव रजनी दुह्खेन व्यत्यवर्तत ॥ २-१०५-१

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्‍वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २ ॥

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वताः ।
मन्दाकिन्यां हुतञ्जप्यङ्कृत्वा राममुपागमन् ॥

रजन्याम् सुप्रभातायाम् भ्रातरः ते सुहृद् वृताः । मन्दाकिन्याम् हुतम् जप्यम् कृत्वा रामम् उपागमन् ॥ २-१०५-२

अपने सुहृदोंसे घिरकर बैठे हुए पुरुषसिंह श्रीराम आदि भाइयोंकी वह रात्रि पिताकी मृत्युके दुःखसे शोक करते हुए ही व्यतीत हुई । सबेरा होनेपर भरत आदि तीनों भाई सुहृदोंके साथ ही मन्दाकिनीके तटपर गये और स्नान, होम एवं जप आदि करके पुनः श्रीरामके पास लौट आये ॥ १-२ ॥

तन्न सुहृदरॊन्दिगॆ सुत्तुवरॆदु कुळितिरुव पुरुषसिंह श्रीरामने मॊदलाद सहोदरर आ रात्रियु तन्दॆय मृत्युविन दुःखदिन्द शोक माडुत्तले कळॆदुहोयितु. बॆळगादाग भरतादि मूवरु सहोदररु सुहृदरॊन्दिगॆ मन्दाकिनिय तीरक्कॆ होगि स्नान, जप, होमादिगळन्नु माडि पुनः श्रीरामन बळिगॆ मरळि बन्दरु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; taiH = (while) those; puruSa simhaanaam = lions among men; vR^itaanaam = surrounded; suhR^idgaNaiH = by a host of friends; shochataameva = were still lamenting; rajanii = (that) night; vyatyavartata = elapsed; duHkhena = with a much difficulty.

अनुवादः

While those lions among men amidst a host of friends were lamenting, that night elapsed with a much difficulty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. suprabhaataayaam = at the beautiful day-break; rajanyaam = of the night; te bhraataraH = those brothers; suhR^idvR^itaaH = along with their friends; kR^itvaa = having made; hutam = offering; japyam = and muttered prayer; mandaakinyaam = in the River Mandakini; upaagamam = and approached; raamam = Rama.

अनुवादः

When the beautiful dawn broke, Rama’s brothers along with their companions, having made their offerings and recited their prayers on the banks of River Madakini, approached Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित् किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

तूष्णीम् ते समुपासीना न कश्चित् किंचिद् अब्रवीत् । भरतः तु सुहृन् मध्ये राम वचनम् अब्रवीत् ॥ २-१०५-३

वहाँ आकर सभी चुपचाप बैठ गये । कोई कुछ नहीं बोल रहा था । तब सुहृदोंके बीचमें बैठे हुए भरतने श्रीरामसे इस प्रकार कहा— ॥ ३ ॥

अल्लिगॆ बन्दु ऎल्लरू मौनवागि कुळितुबिट्टरु. यारु एनन्नू मातनाडुत्तिरलिल्ल. आग सुहृदर नडुवॆ कुळितिरुव भरतनु श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. te = they; samupaasinaaH = sat; tuSniim = silently; na kashchit = no one; kimchit = whatsover; bharatastu = Bharata; however; abraviit = spoke; vachanam = (the following) words; raamam = to Rama; suhR^inmadhye = amidst those companions.

अनुवादः

Sitting in silence, no one uttered a word. Bharata, on his part, amidst his companions, addressed Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ ४ ॥

सान्त्विता मामिका माता दत्तम् राज्यम् इदम् मम । तद् ददामि तव एव अहम् भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ॥ २-१०५-४

‘भैया! पिताजीने वरदान देकर मेरी माताको संतुष्ट कर दिया और माताने यह राज्य मुझे दे दिया । अब मैं अपनी ओरसे यह अकण्टक राज्य आपकी ही सेवामें समर्पित करता हूँ । आप इसका पालन एवं उपभोग कीजिये ॥ ४ ॥

अण्णा! तन्दॆयवरु वरगळन्नु कॊट्टु नन्न तायियन्नु सन्तुष्टगॊळिसिदरु हागू तायियु ई राज्यवन्नु ननगॆ कॊट्टळु. ईग नानु नन्न कडॆयिन्द ई अकण्टक राज्यवन्नु निमगॆ अर्पिसुत्तिद्देनॆ. नीनु अदन्नु पालिसुत्ता अनुभविसु.॥4॥

पदच्छेदः

4. maamikaa = my; maataa = mother; saantvitaa = has been restored; harmony; idam = this; raajyam = kingdom; dattam = was given; mama = to me; aham = I; dadaami = am giving; tat = that kingdom; tavaiva = to you indeed; bhuuNkSva = enjoy; raajyam = the kingdom; akaNTakam = without hindrance.

अनुवादः

“My mother has been consoled (by you) by giving this kingdom to me. I am giving back that kingdom to you. Enjoy it without hindrance!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
दुरावरं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ ५ ॥

महता इव अम्बु वेगेन भिन्नः सेतुर् जल आगमे । दुरावारम् त्वद् अन्येन राज्य खण्डम् इदम् महत् ॥ २-१०५-५

‘वर्षाकालमें जलके महान् वेगसे टूटे हुए सेतुकी भाँति इस विशाल राज्यखण्डको सँभालना आपके सिवा दूसरेके लिये अत्यन्त कठिन है ॥ ५ ॥

मळॆगालद नीरिन महावेगदिन्द कडिदुहोद सेतुवॆयन्तॆ ई विशाल राज्यखण्डवन्नु कापाडुवुदु नीनल्लदॆ बेरॆयवरिगॆ अत्यन्त कठिणवागिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. idam = this; mahat = great; raajyakhaN^Dam = continent of kingdom; setuH iva = as a dam; bhinnaH = breached; mahataa = by a great; ambuvegena = on rush of water; jalaagame = during a rainy season; (cannot be repaired); duraavaaram = cannot be defended; tvadanyena = by any one other than you.

अनुवादः

“As a dam breached by a great on-rush of water during a rainy season cannot be repaired so easily, this great continent cannot be defended by any one other than you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्त्रिणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ ६ ॥

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतन्त्रिणः ।
अनुगन्तुन्न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥

गतिम् खर इव अश्वस्य तार्क्ष्यस्य इव पतत्रिणः । अनुगन्तुम् न शक्तिर् मे गतिम् तव मही पते ॥ २-१०५-६

‘पृथ्वीनाथ! जैसे गदहा घोड़ेकी और अन्य साधारण पक्षी गरुड़की चाल नहीं चल सकते, उसी प्रकार मुझमें आपकी गतिका—आपकी पालन-पद्धतिका अनुसरण करनेकी शक्ति नहीं है ॥ ६ ॥

कुदुरॆ यष्टु कत्तॆयु ओडलारदु, गरुडनष्टु वेगवागि इतर पक्षिगळु हारलारवु. हागॆये प्रजॆगळ भरण-पोषणॆगळल्लि निन्नन्नु अनुसरिसुव सामर्थ्य ननगिल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. na = there is no; shaktiH = capability; me = for me; anugantam = to follow; tava gatim = your path; khara iva = as a donkey; gatim = the tempo; ashvasya = of a horse; patattrNaH iva = or an ordinary bird; taarkSyasya = the movement of Garuda; a kind of falcon; mahiipate = O; lord of the world!.

अनुवादः

“As a donkey cannot emulate the tempo of a horse, or an ordinary bird the movement of Garuda (a kind of falcon), neither can I follow in your footsteps, O, Lord of the world!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ ७ ॥

सुजीवम् नित्यशः तस्य यः परैर् उपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवम् यः परान् उपजीवति ॥ २-१०५-७

‘श्रीराम! जिसके पास आकर दूसरे लोग जीवन-निर्वाह करते हैं, उसीका जीवन उत्तम है और जो दूसरोंका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करता है, उसका जीवन दुःखमय है (अतः आपके लिये राज्य करना ही उचित है) ॥ ७ ॥

श्रीरामा! यार बळिगॆ बन्दु इतर जनरु जीवन निर्वाह माडुवरो, अवन जीवनवे उत्तमवागिदॆ मत्तु यारु बेरॆयवरन्नु आश्रयिसि जीवन निर्वाह माडुत्तानो अवन जीवन दुःखमयवागिदॆ. (आद्दरिन्द नीने राज्यवन्नु आळुवुदु उचितवागिदॆ).॥7॥

पदच्छेदः

7. raama = O; Rama!; tasya = his; sujiivam = is a good life; yaH = who; nityashaH = upajiivyate = is relied upon; paraiH = by others; yaH = whoever; upajiivati = is dependent on; paraan = others; tenatu = however; durjiivam = (leads) a difficult life.

अनुवादः

“O, Rama! Know his life to be blessed forever, on whom others depend Life is, however, difficult for him who depends on others for this life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ ८ ॥
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ ९ ॥
एषोपमा महाबाहो तदर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यत्र त्वमस्मान् वृषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥ १० ॥

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढ स्कन्धो महा द्रुमः ॥ २-१०५-८ स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स ताम् न अनुभवेत् प्रीतिम् यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ २-१०५-९ एषा उपमा महा बाहो त्वम् अर्थम् वेत्तुम् अर्हसि । यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥ २-१०५-१०

‘जैसे फलकी इच्छा रखनेवाले किसी पुरुषने एक वृक्ष लगाया, उसे पाल-पोसकर बड़ा किया; फिर उसके तने मोटे हो गये और वह ऐसा विशाल वृक्ष हो गया कि किसी नाटे कदके पुरुषके लिये उसपर चढ़ना अत्यन्त कठिन था । उस वृक्षमें जब फूल लग जायँ, उसके बाद भी यदि वह फल न दिखा सके तो जिसके लिये उस वृक्षको लगाया गया था, वह उद्देश्य पूरा न हो सका । ऐसी स्थितिमें उसे लगानेवाला पुरुष उस प्रसन्नताका अनुभव नहीं करता, जो फलकी प्राप्ति होनेसे सम्भावित थी । महाबाहो! यह एक उपमा है, इसका अर्थ आप स्वयं समझ लें (अर्थात् पिताजीने आप-जैसे सर्वसद्‍गुणसम्पन्न पुत्रको लोकरक्षाके लिये उत्पन्न किया था । यदि आपने राज्यपालनका भार अपने हाथमें नहीं लिया तो उनका वह उद्देश्य व्यर्थ हो जायगा) । इस राज्यपालनके अवसरपर आप श्रेष्ठ एवं भरण-पोषणमें समर्थ होकर भी यदि हम भृत्योंका शासन नहीं करेंगे तो पूर्वोक्त उपमा ही आपके लिये लागू होगी ॥ ८—१० ॥

फलद इच्छॆयुळ्ळ यावनो मनुष्यनु ऒन्दु मरवन्नु नॆट्टनु, अदन्नु साकि दॊड्डदागिसिदनु; मत्तॆ अदु बॆळॆदु विशाल वृक्षवायितु; सामान्य मनुष्यनिगॆ हत्तलु अत्यन्त कठिणवागित्तु. आ वृक्षदल्लि हूवु बिट्टु फलवु काणदिद्दरॆ मर नॆट्टवन उद्देश पूर्णवागलारदु. इन्तह स्थितियल्लि फलद प्राप्तियागलु आशिसुत्तिद्द आ मर नॆट्टवनु सन्तोषवागि इरलारनु. महाबाहो! इदॊन्दु उपमॆयागिदॆ. इदर अर्थ नीने तिळिदुको. (अर्थात् तन्दॆयवरु निन्नन्तह सर्वसद्गुणसम्पन्न पुत्रनन्नु लोकरक्षणॆगागि पडॆदिद्दनु. नीनु राज्याडळितद भारवन्नु तन्न कैगॆत्तिकॊळ्ळदिद्दरॆ अवर आ उद्देश व्यर्थवागुवुदु.) ई राज्यपालनॆय सन्दर्भदल्लि नीनु श्रेष्ठनागिद्दु, भरण-पोषणॆयल्लि समर्थनागिद्दरू कूड भृत्यराद नम्मन्नु शासन माडदिद्दरॆ हिन्दिन उपमॆ निनगॆ अन्वयिसुवुदु.॥8-10॥

पदच्छेदः

8; 9; 10. yathaa = as; vR^ikSaH = a tree; ropitaH = planted; puruSeNa = by a man; vivardhitaH = and grown; mahaa drumaH = as a great tree; ruuDha shandhaH = with an immense trunk; duraarohaH = became inaccessible; hrasvakena = to a dwarf; yadaa = when; vR^ikSaH = the tree; bhuutvaa = came to; puSpitaH = be flowered; yathaa = for instance; na vidarshayet = does not bear; phalaani = fruits; saH = he; naanubhavet = doest not experience; taam priitim = that pleasure; yasyaaH hetoH = for which purpose; praropitaH = it was planted; mahaabaaho = O; mighty armed!; arhasi = you ought; vettum = to understand; tam artham = that import; eSaa = of this; upamaa = simile; vR^iSabhaH = (and being) the distinguished; bhartaa = Lord (of all); na- should not; tvam = you; shaadhihi = guide; asmaan = us; bhR^ityaan = your servants.

अनुवादः

“As a tree planted by a man may grow and with its great branches and immense trunk, become inaccessible to a dwarf, yet though it may come to flowering, does not bear fruit, it yeilds no pleasure for him. O, mighty armed! You ought to understand the import of theis simile and being the distinguished Lord of all, may you guide us, your sevants!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र‍‍्याश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्यस्थितमरिन्दमम् ॥ ११ ॥

श्रेणयः त्वाम् महा राज पश्यन्तु अग्र्याः च सर्वशः । प्रतपन्तम् इव आदित्यम् राज्ये स्थितम् अरिम् दमम् ॥ २-१०५-११

‘महाराज! विभिन्न जातियोंके सङ्घ और प्रधान-प्रधान पुरुष आप शत्रुदमन नरेशको सब ओर तपते हुए सूर्यकी भाँति राज्यसिंहासनपर विराजमान देखें ॥ ११ ॥

महाराजा! बेरॆ-बेरॆ जातिगळ जनरु, मुख्य-मुख्य पुरुषरु ऎल्लॆडॆ बॆळगुत्तिरुव सूर्यनन्तॆ सिंहासनदल्लि विराजिसुव शत्रुदमन नरेशनाद निन्नन्नु नोडलि.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahaaraaja = O; emperor; arindamam = the conqueror of foes!; agrya = (May) the foremost; shreNayaH = series (of people); pashyantu = behold; tvaam = you; pratapantam = shining resplendent; sarvashaH = on all sides; aadityam iva = like the sun; sthitam = seated; raajye = on the throne!.

अनुवादः

“O, emperor, the conqueror of foes! May all behold you, shining resplendent on all sides like the sun, seated on the throne!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ १२ ॥

तथानुयाने काकुत्श्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥

तव अनुयाने काकुत्ष्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तः पुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २-१०५-१२

‘ककुत्स्थकुलभूषण! इस प्रकार आपके अयोध्याको लौटते समय मतवाले हाथी गर्जना करें और अन्तःपुरकी स्त्रियाँ एकाग्रचित्त होकर प्रसन्नतापूर्वक आपका अभिनन्दन करें’ ॥ १२ ॥

ककुत्स्थकुलभूषण! हागॆये नीनु अयोध्यॆगॆ मरळुव समय मत्तगजगळु गर्जिसलि, अन्तः पुरद नारियरु एकाग्रचित्तरागि सन्तोषदिन्द निन्नन्नु अभिनन्दिसलि.॥12॥

पदच्छेदः

12. kaakutthsa = O; Rama!; kuJNjaraaH = (May) the elephants; mattaaH = intoxicated with ichor; nardantu = be heard trumpeting; anuyaane = (on the highway) when you do return; naaryaH = and the women; antaHpuragataaH = of the inner apartments; nandantu = rejoice; susamaahitaaH = all happily joined together.

अनुवादः

“O, Rama! May the elephants, intoxicated with ichor be heard trumpeting on the highway, when you do return and the women of the inner apartments rejoice, all happily joined together.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य साध्वनुमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ १३ ॥

तस्य साधु इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः श्रुत्वा रामम् प्रत्यनुयाचतः ॥ २-१०५-१३

इस प्रकार श्रीरामसे राज्य-ग्रहणके लिये प्रार्थना करते हुए भरतजीकी बात सुनकर नगरके भिन्न-भिन्न मनुष्योंने उसका भलीभाँति अनुमोदन किया ॥ १३ ॥

ई प्रकार श्रीरामनल्लि राज्य स्वीकरिसलु प्रार्थिसुत्तिद्द भरतन मातन्नु केळि नगरद बेरॆ-बेरॆ जनरु अदन्नु चॆन्नागि अनु मोदिसिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; tasya bharatasya = of that Bharata; anuyaachataH = who was (thus) appealing; raamam prati = to Rama; vividhaaH janaaH = the various people; naagaraaH = of the city; amanyanta = in approbation; said saadhu = iti; “Excellent! Well said!”

अनुवादः

Hearing the words of Bharata, who was thus appealing to Rama, the various people of the city in approbation, said “Excellent! Well said!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ १४ ॥

तम् एवम् दुह्खितम् प्रेक्ष्य विलपन्तम् यशस्विनम् । रामः कृत आत्मा भरतम् समाश्वासयद् आत्मवान् ॥ २-१०५-१४

तब शिक्षित बुद्धिवाले अत्यन्त धीर भगवान् श्रीरामने यशस्वी भरतको इस तरह दुःखी हो विलाप करते देख उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा— ॥ १४ ॥

हीगॆ दुःखितनागि विलपिसुत्त यशस्वियाद भरतनन्नु दृढमनस्कनाद, धीरनाद श्रीरामनु नाना विधवाद सान्त्वन वचनगळिन्द समाधानपडिसुत्ता इन्तॆन्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raamaH = Rama; aatmavaan = the prudent man; kR^itaatmaa = whose spirit was disciplined; prekSya = on seeing; tam yashasvinam = that illustrious; duHkhitam = and sorrowful; bharatam = Bharata; vilapantam = lamenting; evam = thsu; samaashvaasayat = consoled (him as follows)

अनुवादः

On seeing the illustrious and sorrowful Bharata thus lamenting, the prudent and self-conposed Rama began to console him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नात्मनः कामकारो हि पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ १५ ॥

नात्मनः कामकारो हि पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥

न आत्मनः काम कारो अस्ति पुरुषो अयम् अनीश्वरः । इतः च इतरतः च एनम् कृत अन्तः परिकर्षति ॥ २-१०५-१५

‘भाई! यह जीव ईश्वरके समान स्वतन्त्र नहीं है, अतः कोई यहाँ अपनी इच्छाके अनुसार कुछ नहीं कर सकता । काल इस पुरुषको इधर-उधर खींचता रहता है ॥ १५ ॥

तम्मने! ई जीवनु ईश्वरनन्तॆ स्वतन्त्रनल्ल, आद्दरिन्द यारू इल्लि तन्न इच्छॆगनुसार एनन्नू माडलारनु. कालपुरुषनु आकडॆ - ईकडॆ सॆळॆयुत्ता इरुत्तानॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. ayam = this; puruSaH = man; naasti = is not able; aatmanaH kaamakaaraH = to do what he wills; aniishvaraH = (he is) not the Master; kR^itaantaH = a fixed form or name; parikarSati = drives; enam = him; itashcha itaratashcha = hither and thither.

अनुवादः

“Man is not able to do what he wills. He is not the Master A fixed form or name drives him hither and thither.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १६ ॥

सर्वे क्षय अन्ता निचयाः पतन अन्ताः समुग्च्छ्रयाः । सम्योगा विप्रयोग अन्ता मरण अन्तम् च जीवितम् ॥ २-१०५-१६

‘समस्त संग्रहोंका अन्त विनाश है । लौकिक उन्नतियोंका अन्त पतन है । संयोगका अन्त वियोग है और जीवनका अन्त मरण है ॥ १६ ॥

समस्त सङ्ग्रहगळ अन्त्य विनाशवागिदॆ. लौकिक उन्नतिगळ अन्त्यपतनवागिदॆ. संयोगद अन्त्य वियोग मत्तु जीवनद अन्त्य मरणवागिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. sarve = all; nichayaaH = that is piled up; kSayaantaaH = is finally disbursed; samuchchhrayaaH = what rises; patanaantaaH = ends in a fall; samyogaaH = union; viprayogaantaaH = ends in separation; jiivitam = life; maraNaantam = ends in death.

अनुवादः

“All that is piled up, is finally disbursed. What rises, ends in a fall. Unio ends in separation. Life ends in death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥ १७ ॥

यथा फलानम् पक्वानाम् न अन्यत्र पतनाद् भयम् । एवम् नरस्य जातस्य न अन्यत्र मरणाद् भयम् ॥ २-१०५-१७

‘जैसे पके हुए फलोंको पतनके सिवा और किसीसे भय नहीं है, उसी प्रकार उत्पन्न हुए मनुष्योंको मृत्युके सिवा और किसीसे भय नहीं है ॥ १७ ॥

मागिद हण्णुगळिगॆ बिद्दु होगुव भयवल्लदे बेरॆ याव भयवू इल्लवो हागॆये हुट्टिद मनुष्यनिगॆ मरणद हॊरतागि बेरॆ याव भयवू इल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. pakvaanaam = ripe; yathaa = how; phalaanaam = fruit; na = does not fear; anyatra = for anything other; patanaat = than falling; evam = so also; narasya = a man; jaatasya = once born; na = does not; bhayam = fear; anyatra = for anything other; maraNaat = than his death.

अनुवादः

“How a ripe fruit does not fear for anything other than its falling, so also a man once born, does not fear for anything other than his death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथाऽऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वोपसीदति ।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गताः ॥ १८ ॥

यथाऽऽगारं दृढस्तूणं जीर्णं भूत्वोपसीदति ।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गताः ॥

यथा अगारम् दृढ स्थूणम् जीर्णम् भूत्वा अवसीदति । तथा अवसीदन्ति नरा जरा मृत्यु वशम् गताः ॥ २-१०५-१८

‘जैसे सुदृढ़ खम्भेवाला मकान भी पुराना होनेपर गिर जाता है, उसी प्रकार मनुष्य जरा और मृत्युके वशमें पड़कर नष्ट हो जाते हैं ॥ १८ ॥

दृढवाद कम्बगळिरुव सौधवु हळॆयदादाग बिद्दु होगुत्तदॆ, हागॆये मनुष्यनु मुप्पु मत्तु मृत्युविगॆ वशनागि नाशवागि होगुत्तानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. yathaa = how; dR^iDhasthuuNam = (even) a stron-pillared; agaaram = house; jiirNam bhuutvaa = gets worn out; avasiidati = and decays; tathaiva = so also; naraaH = human beings; siidanti = perish; jaraa mR^ityu vashamgataaH = having been subjected to the old age and death.

अनुवादः

“As a house that is solidly contructed ultimately falls into decay, human being too is subject to age and death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णं समुद्रमुदकार्णवम् ॥ १९ ॥

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते । यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ २-१०५-१९

‘जो रात बीत जाती है, वह लौटकर फिर नहीं आती है । जैसे यमुना जलसे भरे हुए समुद्रकी ओर जाती ही है, उधरसे लौटती नहीं ॥ १९ ॥

कळॆदुहोद रात्रियु हिन्दिरुगि बरलारदु. यमुनॆयु जलदिन्द तुम्बिद समुद्रद कडॆगे हरिदुहोगुत्तदॆ, आ कडॆयिन्द मरळि बरलारदु.॥19॥

पदच्छेदः

19. rajanii = the night; yaa = which; atyeti = has passed; saa = that; na pratinivartate = does not return; puurNaa = and the bountiful; yamunaa = River Yamuna; yaatyeva = just marches on; samudram = towards the ocean; udakaakulam = which is (again) full of water.

अनुवादः

“The night that has passed, does not return and the buntiful River Yamuna just marches on towards the all-sufficient abounding in water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २० ॥

अहो रात्राणि गग्च्छन्ति सर्वेषाम् प्राणिनाम् इह । आयूम्षि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इव अंशवः ॥ २-१०५-२०

‘दिन-रात लगातार बीत रहे हैं और इस संसारमें सभी प्राणियोंकी आयुका तीव्र गतिसे नाश कर रहे हैं । ठीक वैसे ही जैसे सूर्यकी किरणें ग्रीष्म-ऋतुमें जलको शीघ्रतापूर्वक सोखती रहती हैं ॥ २० ॥

सूर्यकिरणगळु ग्रीष्म ऋतुविनल्लि नीरन्नु शीघ्रवागि इङ्गिसुवन्तॆये, हगलु-इरुळु ऒन्दे समनॆ कळॆयुत्ता जगत्तिनल्लि ऎल्ल प्राणिगळ आयुस्सन्नु तीव्रगतियिन्द नाशमाडुत्ता इवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. gachchhanti = the passing; ahoraatraaNi = days and nights; iha = in this world; aashu = quickly; kSapayanti = decrease; aayuumSi = the life-span; sarveSaam praaNinaam = of all living beings; griiSme iva = as in the summer; aamshavaH = the rays of the sun; (dry up); jalam = the water ( in a pool).

अनुवादः

“The pasing days and nights in this world quickly decrease the life-span of all living being as in the summer, the rays of the sun dry up the water (in a pool).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्तु हीयते यस्य स्थितस्यास्य गतस्य च ॥ २१ ॥

आत्मानम् अनुशोच त्वम् किम् अन्यम् अनुशोचसि । आयुः ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २-१०५-२१

‘तुम अपने ही लिये चिन्ता करो, दूसरेके लिये क्यों बार-बार शोक करते हो । कोई इस लोकमें स्थित हो या अन्यत्र गया हो, जिस किसीकी भी आयु तो निरन्तर क्षीण ही हो रही है ॥ २१ ॥

नीनु निन्न बग्गॆये चिन्तिसु, उळिदवर विषयवागि एकॆ चिन्तिसुत्तिरुवॆ? यावनादरू ऒन्दॆडॆ निन्तिद्दरू, सञ्चरिसुत्तिद्दरू, अवन आयुस्सु निरन्तर क्षीणवागुत्ता इरुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. sthitasycha = even while you stay (at home); gatasya cha = or departed (to another place); yasya = which; te = your; aayuH = life-span; hiiyate = gets shortened; tvam = you; anushocha = grieve; aatmaanam = for yourself; kim = why; anushochasi = do you grieve for; anyam = another?;

अनुवादः

“You grieve for yourself. Why do you grieve for another? Even while you stay at home, or departed to another place, your life-span gets shortened.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते ॥ २२ ॥

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निर्वते ॥

सह एव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति । गत्वा सुदीर्घम् अध्वानम् सह मृत्युर् निवर्तते ॥ २-१०५-२२

‘मृत्यु साथ ही चलती है, साथ ही बैठती है और बहुत बड़े मार्गकी यात्रामें भी साथ ही जाकर वह मनुष्यके साथ ही लौटती है ॥ २२ ॥

मृत्युवु सदा जॊतॆयल्ले नडॆयुत्तिदॆ, जॊतॆयल्ले कुळितिरुत्तदॆ, दीर्घयात्रॆयल्लियू जॊतॆगॆ होगि, मनुष्यनॊन्दिगॆ मरळुत्तदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. mR^ityuH = Death; vrajati = walks; sahaiva = just with us; niSiidati = (we) sit; saha mR^ityuH = along with death; gatvaa = and having travelled; sudiirgham = a very long; adhvaanam = distance; nivartate = (we) return; saha mR^ityuH = along with death.

अनुवादः

“Death walks just with us (as we walk) and sits with us (as we sit). Having travelled a very long distance (with us), death returns along with us (as we return).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २३ ॥

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताः चैव शिरो रुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किम् हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २-१०५-२३

‘शरीरमें झुर्रियाँ पड़ गयीं, सिरके बाल सफेद हो गये । फिर जरावस्थासे जीर्ण हुआ मनुष्य कौन-सा उपाय करके मृत्युसे बचनेके लिये अपना प्रभाव प्रकट कर सकता है? ॥ २३ ॥

शरीरदल्लि निरिगॆगळु बिद्दवु, तलॆय कूदलु बॆळ्ळगादवु, मत्तॆ वृद्धावस्थॆयिन्द जीर्णवाद मनुष्यनु याव उपायमाडि मृत्युविन प्रभावदिन्द तप्पिसिकॊळ्ळलु समर्थनागुवनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. valayaH = (When) folds; praaptaaH = have appeared; gaatreSu = on limbs; shiroruhaashchaiva = and even hari; shvetaaH = have turned grey; kim hi = on what expedient; puruSaH = can a man; kR^itvaa = having got; jiirNaH = decayed; jarayaa = with age; prabhaavayet = come to the original splendour?

अनुवादः

“When folds have appeared on limbs and hair have turned grey; on what expedient can a man having got decayed with age, come back to the original splendour?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २४ ॥

नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ । आत्मनो न अवबुध्यन्ते मनुष्या जीवित क्षयम् ॥ २-१०५-२४

‘लोग सूर्योदय होनेपर प्रसन्न होते हैं, सूर्यास्त होनेपर भी खुश होते हैं; किंतु यह नहीं जानते कि प्रतिदिन अपने जीवनका नाश हो रहा है ॥ २४ ॥

सूर्योदयवादाग जनरु सन्तोषपडुत्तारॆ, सूर्यास्तवादागलू खुषिपडुत्तारॆ. आदरॆ प्रतिदिन तम्म जीवनवु नाशवागुवुदन्नु तिळियुवुदे इल्ल.॥24॥

पदच्छेदः

24. manuSyaaH = people; nandanti = are delighted; aaditye = when the sun; udite = has risen; nandati = and delighted; ravon = when the sun; astamite = has set; naavabudhyante = and are not able to know; aatmanaH = their; jiivitakSayam = loss in life-span.

अनुवादः

“People are deligted when the sun has risen and also when the day ends. But they are not able to perceive the waning in their life-span.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिवागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥ २५ ॥

हृष्यन्त्र्यतुमुखं दृष्ट्वा नवन्नवमिवागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥

हृष्यन्त्य् ऋतु मुखम् दृष्ट्वा नवम् नवम् इह आगतम् । ऋतूनाम् परिवर्तेन प्राणिनाम् प्राण सम्क्षयः ॥ २-१०५-२५

‘किसी ऋतुका प्रारम्भ देखकर मानो वह नयी-नयी आयी हो (पहले कभी आयी ही न हो), ऐसा समझकर लोग हर्षसे खिल उठते हैं, परंतु यह नहीं जानते कि इन ऋतुओंके परिवर्तनसे प्राणियोंके प्राणोंका (आयुका) क्रमशः क्षय हो रहा है ॥ २५ ॥

यावुदादरू ऋतुवु प्रारम्भवादाग अदु हॊसदागिये बन्दन्तॆ (हिन्दॆ बन्दे इल्लवो ऎम्बन्तॆ) तिळिदु जनरु हर्षपडुत्तारॆ, आदरॆ ऋतुगळ परिवर्तनॆयिन्द प्राणिगळ आयुस्सु क्रमवागि क्षयवागुत्तिरुवुदु तिळियुवुदे इल्ल.॥25॥

पदच्छेदः

25. dR^iSTvaa = seeing; R^itumukham = the onset of the season; hR^iSyanti = people rejoice; aagatam = as though it has come; navam navam = fresh and new; parivartena = but the succession; R^ituunaam = of the seasolns; praaNa samkSayaH = devours the life; praaNinaam = of living beings.

अनुवादः

“Seeing the onset of season, people rejoice, as though it has come something newly. But the succession of the seasons devours the life of being.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य तु व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ २६ ॥
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २७ ॥

यथा काष्ठम् च काष्ठम् च समेयाताम् महा अर्णवे । समेत्य च व्यपेयाताम् कालम् आसाद्य कंचन ॥ २-१०५-२६ एवम् भार्याः च पुत्राः च ज्नातयः च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषाम् विना भवः ॥ २-१०५-२७

‘जैसे महासागरमें बहते हुए दो काठ कभी एक-दूसरेसे मिल जाते हैं और कुछ कालके बाद अलग भी हो जाते हैं, उसी प्रकार स्त्री, पुत्र, कुटुम्ब और धन भी मिलकर बिछुड़ जाते हैं; क्योंकि इनका वियोग अवश्यम्भावी है ॥ २६-२७ ॥

महासमुद्रदल्लि अलॆगळ हॊडॆतदिन्द ऎरडु कट्टिगॆगळु ऒन्दागुत्तवॆ, कॆलसमयदल्लि अगलि होगुत्तवॆ, हागॆये पत्नी, पुत्र, कुटुम्ब, धन इवु ऒम्मॆ ऒन्दागुत्तवॆ मत्तॆ अगलिहोगुत्तारॆ; एकॆन्दरॆ इवुगळ वियोग अवश्यवागिदॆ.॥26-27॥

पदच्छेदः

26; 27. yathaa = how; mahaarNave = in a great ocean; kaaSThamcha = a drift-wood; kaaSThamcha = and another drift-wood; sameyaataam = meet; sametya = together; aasaadya = getting; kamchana = a certain; kaalam = time; vyapeyaataamcha = and separate; evam- in the same manner; bhaaryaashcha = wives; putraashcha = children; jJNaatayashcha = relatives; dhanaanicha = and riches; sametya = come toghether; vyapadhaavanti = and separate; eSaam = their; vinaabhavaH = parting; dhruvohi = is indeed inevitable.

अनुवादः

“As pieces of drift-wood floating on the ocean coe toghether for a span, so wives, children, kinsmen wealth and property come together for a while and part with us. Their parting in deed inevitable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नात्र कश्चिद् यथाभावं प्राणी समतिवर्तते ।
तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २८ ॥

न अत्र कश्चिद् यथा भावम् प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन् न सामर्थ्यम् प्रेतस्य अस्त्य् अनुशोचतः ॥ २-१०५-२८

‘इस संसारमें कोई भी प्राणी यथासमय प्राप्त होनेवाले जन्म-मरणका उल्लङ्घन नहीं कर सकता । इसलिये जो किसी मरे हुए व्यक्तिके लिये बारंबार शोक करता है, उसमें भी यह सामर्थ्य नहीं है कि वह अपनी ही मृत्युको टाल सके ॥ २८ ॥

ई जगत्तिनल्लि यावुदे प्राणि आयाकालदल्लि उण्टागुव हुट्टु-सावन्नु मीरलारदु. अदक्कागि सत्तिरुव यावनिगादरू पदे-पदे अळुव व्यक्तियल्लियू तन्न मृत्युवन्नु तप्पिसिकॊळ्ळुव सामर्थ्यविरुवुदिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. atra = here; na kachchit praaNii = no being; samabhivartate = can escape; yathaabhaavam = its destiny (in the form of birth and death); tena = for that reason; saamarthyam = the power; tasmin = to avert his own death; naasti = does not ingrain; anushochataH = in a man mourning; pretasya = for a dead person.

अनुवादः

“Here, no being can escape its destiny ( in the form of birth and death). For that reason, the power to avert his own death does not ingrain in a man mourning for a dead person.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २९ ॥
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहैर्ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ ३० ॥

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित्पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पैतृपितामहैर्ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्तिव्यतिक्रमः ॥

यथा हि सार्थम् गग्च्छन्तम् ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः । अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति ॥ २-१०५-२९ एवम् पूर्वैर् गतो मार्गः पितृ पैतामहो ध्रुवः । तम् आपन्नः कथम् शोचेद् यस्य न अस्ति व्यतिक्रमः ॥ २-१०५-३०

‘जैसे आगे जाते हुए यात्रियों अथवा व्यापारियोंके समुदायसे रास्तेमें खड़ा हुआ पथिक यों कहे कि मैं भी आप लोगोंके पीछे-पीछे आऊँगा और तदनुसार वह उनके पीछे-पीछे जाय, उसी प्रकार हमारे पूर्वज पिता-पितामह आदि जिस मार्गसे गये हैं, जिसपर जाना अनिवार्य है तथा जिससे बचनेका कोई उपाय नहीं है, उसी मार्गपर स्थित हुआ मनुष्य किसी औरके लिये शोक कैसे करे? ॥ २९-३० ॥

मुन्दक्कॆ सागुत्तिरुव प्रयाणिकरल्लि अथवा व्यापारिगळ समुदायदल्लि दारियल्लि निन्तिरुव दारिहोक नानु निम्मॊडनॆ बरुवॆनु ऎन्दु हेळि अवर हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुवन्तॆये, नम्म पूर्वजराद पितामहरु याव मार्गदिन्द होगिरुवरो, अदरल्ले होगुवुदु अनिवार्यवागिदॆयो, अदरिन्द बदुकुळियुव याव उपायवू इल्लवो, अदे मार्गदल्लि स्थितनाद मनुष्यनु बेरॆ यारिगादरू हेगॆ शोकिसबल्लनु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29; 30. yathaa saartham = as a caravan; gachchhantam = is passing; pathi = on a raod; sthitaH = one stationed at the way-side; iti bruuyaat = thus says; ahamapi = I too; aagamiSyaami = will come; pR^iSThataH = behind; bhavataam = you; evam = in the same manner; behind; bhavataam = you; evam = in the same manner; dhruvaH = (we should) inevitably (follow); maargaH = the path; gataH = taken; pitR^ipaitaamahaH = by fathers; grand fathers; puurvaiH = and ancestors; katham = why;shochet = distress; aapannaH = by the man who obtained; tam = that path; yasya = for which; naasti = then is no; vyatikramaH = return?

अनुवादः

“As a caravan is passing on a road, one stationed at the way-side says, I too will come behind you. In the same manner, we should inevitably follow the path taken by fathers and fire fathers. Why a man who obtained that path, for which there is no return, distress himself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ ३१ ॥

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वा अनिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुख भाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २-१०५-३१

‘जैसे नदियोंका प्रवाह पीछे नहीं लौटता, उसी प्रकार दिन-दिन ढलती हुई अवस्था फिर नहीं लौटती है । उसका क्रमशः नाश हो रहा है, यह सोचकर आत्माको कल्याणके साधनभूत धर्ममें लगावे; क्योंकि सभी लोग अपना कल्याण चाहते हैं ॥ ३१ ॥

नदिगळ प्रवाह हिन्दक्कॆ मरळलारदन्तॆये प्रतिदिन कळॆदुहोद स्थिति मत्तॆ मरळिबारदु. क्रमवागि अदर नाशवागुत्ता इरुत्तदॆ, हीगॆ योचिसि आत्मवन्नु श्रेयस्सिन साधन वाद धर्मदल्लि तॊडगिसबेकु; एकॆन्दरॆ ऎल्ल जनरु तम्म श्रेयस्सन्नु बयसुत्तारॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. vayasaH = (while) the age; patamaanasya = reshes on; anivartinaH = without return; srotasovaa = like a stream; aatmaa = one’s self; niyoktavyaH = should be emplyoed; sukhe = in a pursuit leading to blessedness; smR^itaaH = It is said; prajaaH = that beings; sukhabhaajaH = are meant to be happy.

अनुवादः

“While the age reshes on, without any return like a flowing river, one’s self should be emplyoed in a pursuit leading to blessedness. It is said that beings are meant to be happy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मात्मा सुशुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ ३२ ॥

धर्मात्मा सुशुभैः कृत्सैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नःपृथिवीपतिः ॥

धर्म आत्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिः च आप्त दक्षिणैः । धूत पापो गतः स्वर्गम् पिता नः पृथिवी पतिः ॥ २-१०५-३२

‘तात! हमारे पिता धर्मात्मा थे । उन्होंने पर्याप्त दक्षिणाएँ देकर प्रायः सभी परम शुभकारक यज्ञोंका अनुष्ठान किया था । उनके सारे पाप धुल गये थे । अतः वे महाराज स्वर्गलोकमें गये हैं ॥ ३२ ॥

अप्पा! नम्म तन्दॆयवरु धर्मात्मरागिद्दरु. अवरु साकष्टु दक्षिणॆयन्नु कॊट्टु सामान्यवागि ऎल्ल परम शुभकर यज्ञगळन्नु नॆरवेरिसिरुवरु. अवर ऎल्ल पापगळु तॊळॆदुहोगिदॆ. आद्दरिन्द आ महाराजरु स्वर्गलोकक्कॆ होगिरुवरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH = that; pR^ithiviipatiH = king; dasharathaH = Dasaratha; naH = our; dharmaatmaa = pious minded; pitaa = father; kR^itsnaiH = (performed) almost all; shubhaiH = auspicious; kratubhiH = sacrifices; aapta dakSiNaiH = and paid plentiful sacrificial fees (to the officiating priests and Brahmins); gataH = and went; svargam = to heaven.

अनुवादः

“The king Dasaratha, our pious minded father performed almost all auspicious sacrifices and paid plentiful sacrificial fees (to the officitaing preists and Brahmins) and went to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ ३३ ॥

भृत्यानाम् भरणात् सम्यक् प्रजानाम् परिपालनात् । अर्थ आदानाच् च धार्मेण पिता नः त्रिदिवम् गतः ॥ २-१०५-३३

‘वे भरण-पोषणके योग्य परिजनोंका भरण करते थे । प्रजाजनोंका भलीभाँति पालन करते थे और प्रजाजनोंसे धर्मके अनुसार कर आदिके रूपमें धन लेते थे—इन सब कारणोंसे हमारे पिता उत्तम स्वर्गलोकमें पधारे हैं ॥ ३३ ॥

अवरु योग्यराद परिजनरन्नु पोषिसिद्दरु. प्रजॆगळन्नु चॆन्नागि पालिसिद्दरु. प्रजॆगळिन्द धर्मक्कनुसार कन्दायरूपदल्लि धनवन्नु पडॆयुत्तिद्दरु. इदॆल्ल कारणगळिन्द नम्म तन्दॆयवरु उत्तम स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळिरुवरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. naH = our; pitaa = father; bharaNaat = for maintaining; bhR^ityaanaam = the servants; samyak = well ; paripaalanaat = for protecting; prajaanaam = the subjects; aadaanaat = and for realising; arthaanaam = the taxes; dhramena = in the manner prescribed by scriptures (from them); gataH = reached; tridivam = heaven.

अनुवादः

“Our father reached heaven because he maintained his servants properly, protected his subjects and realised the taxes in the manner prescribed by scriptures from them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ ३४ ॥

कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाव्तदक्षिणः । स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २-१०५-३४

‘सर्वप्रिय शुभ कर्मों तथा प्रचुर दक्षिणवाले यज्ञोंके अनुष्ठानोंसे हमारे पिता पृथ्वीपति महाराज दशरथ स्वर्गलोकमें गये हैं ॥ ३४ ॥

सर्वप्रिय शुभकर्मगळ मत्तु धाराळ दक्षिणॆयुळ्ळ यज्ञगळ अनुष्ठानदिन्द नम्म तन्दॆ पृथिवीपति दशरथ महाराजरु स्वर्गलोकक्कॆ होगिरुवरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. naH = our; pitaa = father; pR^ithiviipatiH = the king; dasharathaH = Dasaratha; praaptaH = obtained; svargam = heaven; shubhaiH karmabhiH = because of his auspicious acts; iSTaiH kratubhishcha = and performing sacrifices; aapta dakSiNaiH = involving heavy sacrificial fees.

अनुवादः

“Our father, the king Dasaratha obtained heaven because of his auspicious acts and perfoming sacrifices involving heavy sacrificial fees.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ ३५ ॥

इष्ट्वा बहुविधैर् यज्नैर् भोगामः च अवाप्य पुष्कलान् । उत्तमम् च आयुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवी पतिः ॥ २-१०५-३५

‘उन्होंने नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा यज्ञपुरुषकी आराधना की, प्रचुर भोग प्राप्त किये और उत्तम आयु पायी थी, इसके बाद वे महाराज यहाँसे स्वर्गलोकको पधारे हैं ॥

अवरु नाना प्रकारद यज्ञगळिन्द यज्ञ पुरुषनन्नु आराधिसिद्दरु. भोगगळन्नु पडॆदु, दीर्घायुस्सन्नु पडॆदिद्दरु. बळिक आ महाराजरु इल्लिन्द स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळिरुवरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. pR^ithiviipatiH = the king Dasaratha; iSTvaa = having performed; bahuvidhaiH = many types; yajJNaH = of sacrifices; avaapya = enjoying bhogaan = wordly pleasures; puSkalaan = abundantly; aasaadya = and having obtained; uttamam = a virtuous; aayushcha = long life; svargataH = reached heaven.

अनुवादः

“Having perfomed many types of sacrifices, enjoying worldly pleasure abundantly and having obtained a long and virtuous life, king Dasaratha reached heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
न स शोच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ ३६ ॥

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः । स न शोच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ २-१०५-३६

‘तात! अन्य राजाओंकी अपेक्षा उत्तम आयु और श्रेष्ठ भोगोंको पाकर हमारे पिता सदा सत्पुरुषोंके द्वारा सम्मानित हुए हैं; अतः स्वर्गवासी हो जानेपर भी वे शोक करनेयोग्य नहीं हैं ॥ ३६ ॥

अय्या! इतर राजरिगिन्त उत्तम आयुस्सु मत्तु श्रेष्ठ भोगगळन्नु पडॆदु नम्म तन्दॆयवरु सत्पुरुषरिन्द सम्मानितरागिद्दरु. आद्दरिन्द अवरु स्वर्गस्थराद मेलॆ शोक माडुवुदु योग्यवल्ल.॥36॥

पदच्छेदः

36. taata = O; dear brother!; pitaa = our father; sa raaghavaH = that King Dasartha; na shochya = is not to be pitied; satkR^itaH = who was treated with respect; sataam = by virtuous men; aasaadya = and got; uttamam = excellent; aayuH = life span; bhogaanapi = and enjoyments.

अनुवादः

“O, dear brother! King Dasaratha, our father who was treated with respect by all virtuous men and who secured excellent life-span and enjoyments, is not to be pitied.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स जीर्णमानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ ३७ ॥

स जीर्णमानुषं देहं परित्यज्यपिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्ताप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥

स जीर्णम् मानुषम् देहम् परित्यज्य पिता हि नः । दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्म लोक विहारिणीम् ॥ २-१०५-३७

‘हमारे पिताने जराजीर्ण मानव-शरीरका परित्याग करके दैवी सम्पत्ति प्राप्त की है, जो ब्रह्मलोकमें विहार करानेवाली है ॥ ३७ ॥

नम्म तन्दॆयवरु जराजीर्ण मानव शरीरवन्नु त्यजिसि ब्रह्मलोकदल्लि विहरिसुवन्तह दैवीसम्पत्तन्नु पडॆदिरुवरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. naH = Our; pitaa = father; saH = that King Dasaratha; parityajya = having abandoned; jiirNam = his worn out; maanuSam deham = human body; anupraaptaH hi = indeed has attained daiviim = the celestial; R^iddhim = prosperous state; bhramaloka vihaariNiim = by which he can stroll in thre realm of Brahma ( the highest heaven).

अनुवादः

“King Dasaratha, our father, having abandoned his worn-out human body, indeed has attained the celstial state, by which he can stroll in the realm of Brahma (the highest heaven).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुमर्हसि ।
त्वद्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ ३८ ॥

तम् तु न एवम् विधः कश्चित् प्राज्नः शोचितुम् अर्हति । त्वद् विधो यद् विधः च अपि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ २-१०५-३८

‘कोई भी ऐसा विद्वान्, जो तुम्हारे और मेरे समान शास्त्र-ज्ञान-सम्पन्न एवं परम बुद्धिमान् है, पिताजीके लिये शोक नहीं कर सकता ॥ ३८ ॥

निन्न मत्तु नन्नन्तॆये शास्त्रज्ञान सम्पन्न, परम बुद्धिवन्तराद यावने विद्वांसरु तन्दॆयवरिगागि शोक माडलारनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. na praajJNaH = now wise; shrutavaan = learned; buddhimattaraH = and exceptionally clever man; kashchit = whosoever; aarhati = ought; shochitum = to weep; evam vidhaH = in such a manner; madvidhashchaapi = such as I and; tvadvidhaH = you; tam = about the emperor.

अनुवादः

“No wise, learned and exceptionally clever man, would weep in such a manner, such as I and you, about the emperor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तदा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ ३९ ॥

एते बहु विधाः शोका विलाप रुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्व अवस्थासु धीमता ॥ २-१०५-३९

‘धीर एवं प्रज्ञावान् पुरुषको सभी अवस्थाओंमें ये नाना प्रकारके शोक, विलाप तथा रोदन त्याग देने चाहिये ॥

धीर मत्तु प्रज्ञावन्त पुरुषनु ऎल्ल अवस्थॆगळल्लि ई नाना प्रकारद शोकगळु, विलास हागू अळुवुदु त्यजिसिबिडबेकु.॥39॥

पदच्छेदः

39. dhimataa = the wise; dhiireNa = who are steadfast; varjaniiyaaH hi = should indeed relinquish; ete = these; shokaaH = sorrows; tathaa = and; vilaapa rudite = lamentations; weepings; sarvaavasthaasu = and such states of miksery.

अनुवादः

“The wise, who are steadfast, should indeed relinquish these sorrows, lamentatious, weepings and such other states of misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स स्वस्थो भव मा शोको यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥ ४० ॥

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा च आवस ताम् पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो असि वशिना वदतामु वर ॥ २-१०५-४०

‘इसलिये तुम स्वस्थ हो जाओ, तुम्हारे मनमें शोक नहीं होना चाहिये । वक्ताओंमे श्रेष्ठ भरत! तुम यहाँसे जाकर अयोध्यापुरीमें निवास करो; क्योंकि मनको वशमें रखनेवाले पूज्य पिताजीने तुम्हारे लिये यही आदेश दिया है ॥ ४० ॥

आद्दरिन्द नीनु स्वस्थनागु, निन्न मनस्सिनल्लि शोकवागबारदु. मातिनल्लि श्रेष्ठनाद भरतने! नीनु इल्लिन्द होगि अयोध्यॆयल्लि वासिसु; एकॆन्दरॆ मनस्सन्नु वशदल्लिरिसिकॊण्ड पूज्य तन्दॆयवरु निनगागिये ई आदेशवन्नु कॊट्टिरुवरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. bhava = be; svasthaH = composed; saH = such of you; vara = the most; vadataam = eloquent of orators!; maa = do not; shokaH = lament; yaatvaa = go and; aavasa = take possession; taam puriim = of that city; asi = you were; niyuktaH = commanded; tathaa = thus; pitraa = by our father; vashinaa = the subduer of senses.

अनुवादः

“Be composed, O Most eloquent of orators! Control your grief, return to the City of Ayodhya in order to obey the command of our father, the subduer of his senses.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ ४१ ॥

यत्र अहम् अपि तेन एव नियुक्तः पुण्य कर्मणा । तत्र एव अहम् करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥ २-१०५-४१

‘उन पुण्यकर्मा महाराजने मुझे भी जहाँ रहनेकी आज्ञा दी है, वहीं रहकर मैं उन पूज्य पिताके आदेशका पालन करूँगा ॥ ४१ ॥

आ पुण्यकर्म महाराजरु ननगू ऎल्लि निल्ललु आज्ञापिसिरुवरो अल्ले इद्दु नानु आ पूज्य तन्दॆय आदेशवन्नु पालिसुवॆनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. ahamapi = I also; kariSyaami = will fulfil; shaasanam = the command; pituH = of our father; aaryasya = the venerable man; tatraiva = in that very place; yatra = where; nuyuktaH = I have been ordered; (to stay); tenaiva = by the king Dasaratha; PuNya karmaNaa = of virtuous deeds.

अनुवादः

“I also will fulfil the command of our father, the venrable man in that very place, whre I have been ordered to stay by that king Dasaratha of virtuous deeds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
स त्वयापि सदा मान्यः स वै बन्धुः स नः पिता ॥ ४२ ॥

न मया शासनन्तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
सत्त्वयापि सदा मान्यः स वै बन्धुः स नः पिता ॥

न मया शासनम् तस्य त्यक्तुम् न्याय्यम् अरिम् दम । तत् त्वया अपि सदा मान्यम् स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २-१०५-४२

‘शत्रुदमन भरत! पिताकी आज्ञाकी अवहेलना करना मेरे लिये कदापि उचित नहीं है । वे तुम्हारे लिये भी सर्वदा सम्मानके योग्य हैं; क्योंकि वे ही हमलोगोंके हितैषी बन्धु और जन्मदाता थे ॥ ४२ ॥

शत्रुदमन भरतने! तन्दॆय आज्ञॆयन्नु अल्लगळॆयुवुदु ननगॆ ऎन्दिगू उचितवल्ल. अवरु निनगू सर्वदा सम्माननीयरागिद्दारॆ; एकॆन्दरॆ अवरे नम्म हितैषि बन्धु मत्तु जन्मदातरागिद्दारॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. arindama = O; Bharata the Vanquisher of Foes! na nyaayyam = It is not justifiable; mayaa = for me; tyaktum = to give up; shaasanam = the command; tasya = of our father; tat = It; maanyam = is to be honoured; sadaa = forever; tvayaapi = by you too; saH = he; bandhuHvai = is the kin; naH = for us; saH = he; pitaa = is our father.

अनुवादः

“O Bharata the Vanquisher of Foes! It is not justifiable for me to violate the command of our father. You also must honour it to the end, for it comes from our father, out own blood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणाम् ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ ४३ ॥

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतम् धर्मचारिणः । कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ २-१०५-४३

‘रघुनन्दन! मैं इस वनवासरूपी कर्मके द्वारा पिताजीके ही वचनका जो धर्मात्माओंको भी मान्य है, पालन करूँगा ॥ ४३ ॥

रघुनन्दन! नानु ई वनवासरूपी कर्मदिन्द धर्मात्मरिगॆ मान्यवाद तन्दॆयवर वचनवन्ने पालिसुवॆनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. raaghava = O; Bharata!; tat = that is why; aham = I; paalayiSyaami = shall conform; sammatam vachaH eva = just to the honourable word; pituH = of our fahter; dharmachaariNaH = the practiser of virtue; karmaNaa = by the act; ranavaasena = of dwelling in the forest.

अनुवादः

“O, Bharata! Hence, I shall conform to the honourable word of our father, the practiser of virtue, by my act of dwelling in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ ४४ ॥

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना । भवितव्यं नरव्याघ्रम् परलोकं जिगीषता २-१०५-४४

‘नरश्रेष्ठ! परलोकपर विजय पानेकी इच्छा रखनेवाले मनुष्यको धार्मिक, क्रूरतासे रहित और गुरुजनोंका आज्ञापालक होना चाहिये ॥ ४४ ॥

नरश्रेष्ठने! परलोकवन्नु जयिसुव इच्छॆयुळ्ळ मनुष्यनु धार्मिकवागि, क्रूरतॆयिन्द रहितनागि गुरु-हिरियर आज्ञापालकनागबेकु.॥44॥

पदच्छेदः

44. naravyaaghra = O; Tiger among men!; dhaarmikeNa = who is pious; anR^ishamsena = who seeks to harm non; nareNa = by a man; jigiiSataa = who aspires to conquer; paralokam = the higher world; bhavitavyam = must act.

अनुवादः

O, Tigher among men! Thus should a pious man act, who seeks to harm none, who is obedient to his elders and who aspires to conquer the higher world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ ४५ ॥

आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः २-१०५-४५

‘मनुष्योंमें श्रेष्ठ भरत! हमारे पूज्य पिता दशरथके शुभ आचरणोंपर दृष्टिपात करके तुम अपने धार्मिक स्वभावके द्वारा आत्माकी उन्नतिके लिये प्रयत्न करो’ ॥

मनुष्यरल्लि श्रेष्ठ भरत! नम्म पूज्य तन्दॆयवर शुभ आचरणॆगळ मेलॆ दृष्टि इरिसि, नीनु तन्न धार्मिक स्वभावदिन्द आत्मोन्नतिगागि प्रयत्न माडु.॥45॥

पदच्छेदः

45. nararSabha = O; excellent among men!; nishaamya = seeing; shubham = the virtuous; vR^ittam = conduct; pituH = of our father; dasharathasya = Dasaratha; anutiSTha = act in conformity to; aatmaanam = your own; svabhaavena = nature.

अनुवादः

“O, excellent among men! perceiving the virutous conduct of our father, the King Dasaratha, act in conformity to your own nature.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा
पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च
प्रभुर्मुहूर्ताद् विरराम रामः ॥ ४६ ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनम् महात्मा। पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् । युवीयसम् भ्रातरमर्थवच्च । प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ २-१०५-४६

सर्वशक्तिमान् महात्मा श्रीराम एक मुहूर्ततक अपने छोटे भाई भरतसे पिताकी आज्ञाका पालन करानेके उद्देश्यसे ये अर्थयुक्त वचन कहकर चुप हो गये ॥ ४६ ॥

सर्वशक्तिवन्त महात्मा श्रीरामनु तम्मनाद भरतनिगॆ तन्दॆय आज्ञॆयन्नु पालिसुव उद्देशदिन्द अर्थयुक्त वचनगळन्नु हेळि सुम्मनादनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. uktvaa = having uttered; muhuurtaat = in about an hour; arthavat = these meaningful; vachanam = words; ityevam = in this manner; yaviiyasam = to his younger; bhraataram = brother; pituH nideshaparipaalanaartham = ont he need of obedience to his father’s will; mahaatmaa = the magnanimous; prabhuH = and mighty; raamaH = Rama; viraaraama = became silent.

अनुवादः

Having uttered in about an hour, these meaningful words in this manner to his younger brother on the need of abedience to his father’s will, the magnamous and the mighty Rama became silent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः ॥ १०५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर ऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥105॥