१०३ रामादीनां शोकः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama fainted away, after hearing the news of his father’s death and is brought back to consciousness by Bharata and others who sprinkle water on him. Rama laments in various ways. Bharata consoles him. Rama in turn consoles Seetha who is weeping. Rama painfully reaches the River Mandakini, offers water and balls of food to the spirit of his departed father and returns to the hut. The crying sounds of those brothers mourning for their dad father with Seetha created and echo in the mountain. Hearing their cry of distress, the troops approach Rama, who receives them all with affection.

स्रोतः: valmikiramayan.net

103. श्रीराम आदिका विलाप, पिताके लिये जलाञ्जलि-दान, पिण्डदान और रोदन

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ १ ॥

भरतकी कही हुई पिताकी मृत्युसे सम्बन्ध रखनेवाली करुणाजनक बात सुनकर श्रीरामचन्द्रजी दुःखके कारण अचेत हो गये ॥ १ ॥

भरतनु हेळिद तन्दॆय मरणद करुणाजनक मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु दुःखदिन्दागि मूर्छितनादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; taam vaacham = those words; karuNaam = which were mournful; maraNa samhitaam = and relating to death; pituH = of his father; uktaam = spoken; bharatam = by Bharata; raaghavaH = Rama; babhuuva = became; gata chetanaH = deprived of consciousness.

अनुवादः

Hearing those mournful words relating to the death of his father, spoken by Bharata, Rama fainted away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २ ॥
प्रगृह्य रामो बाहू वै पुष्पिताङ्ग इव द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ ३ ॥

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा । वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परम्तपः ॥ २-१०३-२ प्रगृह्य रामो बाहूवै पुषिताग्रो यथा द्रुमः । वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २-१०३-३

भरतके मुखसे निकला हुआ वह वचन वज्र-सा लगा, मानो दानवशत्रु इन्द्रने युद्धस्थलमें वज्रका प्रहार-सा कर दिया हो । मनको प्रिय न लगनेवाले उस वाग्-वज्रको सुनकर शत्रुओंको संताप देनेवाले श्रीराम दोनों भुजाओंको ऊपर उठाकर जिसकी डालियाँ खिली हुई हों, वनमें कुल्हाड़ीसे कटे हुए उस वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े (भरतके दर्शनसे श्रीरामको हर्ष हुआ था, पिताकी मृत्युके संवादसे दुःख; अतः उन्हें खिले और कटे हुए पेड़की उपमा दी गयी है) ॥ २-३ ॥

भरतनु आडिद मातु वज्रदन्तॆ तगलितु, दानव शत्रु इन्द्रनु युद्धस्थळदल्लि वज्रद प्रहारमाडिदन्ते इत्तु. मनस्सिगॆ अप्रियवाद वाग्वज्रवन्नु केळि परन्तपनाद श्रीरामनु-टॊङ्गॆगळु मेलक्कॆ चाचिद मरवन्नु कॊडलियिन्द कडिदुबीळुवन्तॆ, ऎरडू कैगळन्नॆत्ति नॆलक्कॆ कुसिदुबिद्दनु. (भरतन दर्शनदिन्द श्रीरामनिगॆ हर्ष उण्टागित्तु, तन्दॆय मृत्युविन संवाददिन्द दुःखवागित्तु; आद्दरिन्द अवनिगॆ हुलुसागिद्द मत्तु तुण्डाद मरद उपमॆ कॊडलागिदॆ).॥2-3॥

पदच्छेदः

2; 3. amanojNam = unpleasant; vaagvajram = thunder bolt of word; uktam = spoken; bharatena = by Bharata; vjramiva = like a thunderbolt; utkR^iSTam = released; daana vaariNaa = by Indra the Lord of celestials; aahave = in a battle; raamaH = Rama; paramtapaH = the tormentator of his enemies; pragR^ihya = stretched forth; baahuu = his hands; papaata ha = and fell; bhuvi = on the ground; yatha tathaa = in the same manner as; drumuH = a tree; puSpitaagraH = covered at extremities with blossoms; kR^ittaH = cut off; parashunaa = by an axe; vane = in the forest.

अनुवादः

Hearing that unpleasant thunder bolt of words spoken by Bharata, like a thunderbolt released by Indra the Lord of celestials in a battle, Rama the tormentator of his enemies, stretched forth his hands and fell on the ground, in the same manner as a tree covered at extremities with blossoms was cut off by an axe in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ ४ ॥
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ ५ ॥

तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं पसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २-१०३-४ भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिभुः सलिलेन वै ॥ २-१०३-५

पृथ्वीपति श्रीराम इस प्रकार पृथ्वीपर गिरकर नदीके तटको दाँतोंसे विदीर्ण करनेके परिश्रमसे थककर सोये हुए हाथीके समान प्रतीत होते थे । शोकके कारण दुर्बल हुए उन महाधनुर्धर श्रीरामको सब ओरसे घेरकर सीतासहित रोते हुए वे तीनों भाई आँसुओंके जलसे भिगोने लगे ॥ ४-५ ॥

पृथिवीपति श्रीरामनु हीगॆ नॆलदल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडिदरॆ - नदिय तीरवन्नु दन्तदिन्द विदीर्णगॊळिसि बळलि मलगिद आनॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. शोकदिन्द दुर्बलनाद आ महाधनुर्धर श्रीरामनन्नु सुत्तुवरॆदु सीता सहित अळुत्तिरुव मूवरू सहोदररु श्रीरामनन्नु कम्बनिगळिन्द ऒद्दॆयागिसिदरु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4; 5. te = those; bhraataraH = brother; vaidehyaa saha = along with Seetha; sarvataH = reached from all sides; rudantaH = and weepingly; niSichuH vai = sprinkled; salilena = with water; raamam = on Rama; nipatitam = who fell; jagatyaam = on the ground; tathaa = thus; jayatiipatim = and who was the Lord of the world; kuNjaram iva = like an elephant; kuulaghaata parishraantam = crushed by a landslide on a bank; prasuptam = where he was sleeping; maheshvaasam = that great archer; shoka karshitam = who was stricken by grief.

अनुवादः

Seeing Rama lying on the earth, has the lord of the earth, like an elephant crushed by a land slide on a bank where he was sleeping, those brother along with Seetha approached him from all sides and weepingly sprinkled water on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु सञ्ज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामश्रुमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ ६ ॥

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्थ्सः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २-१०३-६

थोड़ी देर बाद पुनः होशमें आनेपर नेत्रोंसे अश्रुवर्षा करते हुए ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामने अत्यन्त दीन वाणीमें विलाप आरम्भ किया ॥ ६ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्लि ऎच्चरगॊण्डाग कङ्गळिन्द कम्बनियन्नु हरिसुत्ता ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामनु दीनवाणियल्लि विलाप माडतॊडगिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6.labdhvaa = gaining; samjNaam = consciousness; punaH = again; saH kaakutthsaH = that Rama; utsR^ijan = having poured out; asram = tears; upaakraamata = began; bhaaSitum = to speak; bahu = much; kR^ipaNam = plaintively.

अनुवादः

Coming to his senses again and tears falling from his eyes, Rama began to speak much plaintively.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ ७ ॥

पृथ्वीपति महाराज दशरथको स्वर्गगामी हुआ सुनकर धर्मात्मा श्रीरामने भरतसे यह धर्मयुक्त बात कही— ॥

पृथिवीपति दशरथ महाराजरु स्वर्गस्थरादुदन्नु केळि धर्मात्मा श्रीरामनु भरतनल्लि हीगॆ धर्मयुक्त मातन्नु हेळिदनु .॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaa = hearing; pR^ithiviipatim = that the king; pitaram = and his father; svargatam = had ascended to heaven; saH ramaH = that Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; uvaacha = spoke; dharma sahitam = consistent with righteousness; bharata = to Bharata.

अनुवादः

Hearing that the King and his father had ascended to heaven, the virtuous. Rama spoke the following words, consistent with righteousness to Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ ८ ॥

‘भैया! जब पिताजी परलोकवासी हो गये, तब अयोध्यामें चलकर अब मैं क्या करूँगा? उन राजशिरोमणि पितासे हीन हुई उस अयोध्याका अब कौन पालन करेगा? ॥ ८ ॥

तम्म! तन्दॆयवरु परलोकवासिगळादाग अयोध्यॆगॆ बन्दु ईग नानु एनु माडलि? आ राजशिरोमणि तन्दॆयवरिन्द हीनवाद ई अयोध्यॆयन्नु ईग यारु पालिसबल्लरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. kim kariSyaami = what should I do; ayodhyaayaam = with Ayodhya; taate = that my father; gate = reached; diSTaam = gatim = the end of his life?; kaH = who; paalayiSyati = will rule; taam ayodhyaam = that Ayodhya; hiinaam = bereft; raajavaraat = of that excellent king?

अनुवादः

“What should I do with Ayodhya, now that my father reached the end of his life? Who will rule that Ayodhya, which is bereft of that excellent king?

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन स मया न च संस्कृतः ॥ ९ ॥

किम् नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः । यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २-१०३-९

‘हाय! जो पिताजी मेरे ही शोकसे मृत्युको प्राप्त हुए, उन्हींका मैं दाह-संस्कारतक न कर सका । मुझ-जैसे व्यर्थ जन्म लेनेवाले पुत्रसे उन महात्मा पिताका कौन-सा कार्य सिद्ध हुआ? ॥ ९ ॥

अय्यो! नन्न शोकदिन्दले मृत्युवन्नैदिद अवर अन्त्यसंस्कारवन्नु नानु माडदॆ होदॆनल्ल. नन्नन्तह व्यर्थवागि हुट्टिद पुत्रनिन्द आ महात्मा तन्दॆयवर याव कार्य सिद्धवायितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. durjaatena = In my misfortune; mayaa kimnukaaryam = what can I do; tasya = for that; mahaatmanaH = high souled one; yaH = who; mR^itaH = died; mama shokena = of grief on my account; na samskR^itashchaapi = and not even last rites were performed; mayaa = by me.

अनुवादः

“In my misfortune, what can I do for that high-souled one? He died of grief on my account and I did not perform the last rites for him!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ १० ॥

अहोः भरत! सिद्धार्थो येन राजा त्वयानुघ!। शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २-१०३-१०

‘निष्पाप भरत! तुम्हीं कृतार्थ हो, तुम्हारा अहोभाग्य है, जिससे तुमने और शत्रुघ्नने सभी प्रेतकार्यों (पारलौकिककृत्यों) में संस्कार-कर्मके द्वारा महाराजका पूजन किया है ॥ १० ॥

निष्पाप भरतने! नीने कृतार्थनागिरुवॆ, नीनु भाग्यवन्तनागिरुवॆ; अदरिन्द नीनु मत्तु शत्रुघ्ननु ऎल्ल पारलौकिक कर्मदल्लि संस्कार कर्मद मूलक पूजॆ माडिरुविरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. bharata = O; Bharata; anagha = the faultless one!; aho = Alas!; siddhaarthaH = happy; tvayaa = are you; yena = by whom; shatrughnecha = as well as by Shatrughna; raajaa = the king; satkR^itaH = was honoured; sarveSu = by all; pretya kR^ityeSu = obsequies rites!

अनुवादः

“O, Bharata the faultless one! Alas! Happy are you, by whom as well as by Shatrughna the king was honoured by all obsequial rites!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ ११ ॥

‘महाराज दशरथसे हीन हुई अयोध्या अब प्रधान शासकसे रहित हो अस्वस्थ एवं आकुल हो उठी है; अतः वनवाससे लौटनेपर भी मेरे मनमें अयोध्या जानेका उत्साह नहीं रह गया है ॥ ११ ॥

दशरथ महाराजरिन्द रहितवाद अयोध्यॆयु ईग मुख्य शासकनिल्लदॆ अस्वस्थ हागू दुःखि आगिदॆ; आद्दरिन्द वनवासदिन्द मरळिदरू अयोध्यॆगॆ होगुव उत्साह नन्नल्लि उळियलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. nivR^tta vanavaso.api = even after the end of my exile; na utsahe = I do not wish; gantum = to go; ayodhyaam = to Ayodhya; anekaagraani = which is in a disarranged state; niSpradhaanaam = deprived of a chief; vinaakR^itaam = and bereft; narendreNa = of a king.

अनुवादः

‘Even after the end of my exile, I do not want to return to Ayodhya which is i a disarranged state, deprived of a chief and made bereft of a king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
कोऽनुशासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ १२ ॥

समाप्तवनवासं मामयोध्यायाम् परम्तप । कोऽनु शासिष्यति पुनस्तते लोकान्तरं गते ॥ २-१०३-१२

‘परंतप भरत! वनवासकी अवधि समाप्त करके यदि मैं अयोध्यामें जाऊँ तो फिर कौन मुझे कर्तव्यका उपदेश देगा; क्योंकि पिताजी तो परलोकवासी हो गये ॥ १२ ॥

परन्तप भरतने! वनवासद अवधि मुगिसि नानु अयोध्यॆगॆ होदरॆ मत्तॆ ननगॆ कर्तव्यद उपदेश यारु माडुवरु? एकॆन्दरॆ तन्दॆयवरादरो परलोकवासिगळादरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. paramtapa = O; Bharata the tormentator of enemies!; taate = (while) our father; gate = has gone; lokaantaram = to the other world; kaH = who; punaH anuShaasiSyati = will again advise; maam = me; samaapta vanavaasam = when my exile in the forest is over?

अनुवादः

“O, Bharata the tormentator of foes While our father has gone to the other world, who will counsel me when my exile in the forest is over?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ १३ ॥

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं माम् पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः श्रोतसुखान्यहम् ॥ २-१०३-१३

‘पहले जब मैं उनकी किसी आज्ञाका पालन करता था, तब वे मेरे सद्‍व्यवहारको देखकर मेरा उत्साह बढ़ानेके लिये जो-जो बातें कहा करते थे, कानोंको सुख पहुँचानेवाली उन बातोंको अब मैं किसके मुखसे सुनूँगा’ ॥

मॊदलु नानु अवर यावुदे आज्ञॆयन्नु पालिसिदाग अवरु नन्न सद्व्यवहारवन्नु नोडि नन्न उत्साहवन्नु हॆच्चागिसलु हेळिद मातुगळिन्द किविगळिगॆ सुख कॊडुवन्तहुदागिद्दवु. अन्तह मातुगळन्नु ईग नानु यार मुखदिन्द केळुवॆनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. prekSya = seeing; suvR^ittam = my good conduct; puraa = formerly; pitaa = our father; aaha = used to speak; yaani vaakyaani = which words; saantvayan = of appeasement; kutaH = from whom; shroSyaami = can I hear; taani = those words; shrotra sukhaani = which are delightful to the ears?

अनुवादः

“Formerly, seeing my good conduct, our father used to address me in words of praise; from whom now shall I hear those words delightful to the ears?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वाथ भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः । उवाच शोकसम्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २-१०३-१४

भरतसे ऐसा कहकर शोकसंतप्त श्रीरामचन्द्रजी पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाली अपनी पत्नीके पास आकर बोले— ॥ १४ ॥

भरतनल्लि हीगॆ हेळि शोकसन्तप्तनाद श्रीरामनु पूर्ण चन्द्रनन्तॆ मनोहर मुखवुळ्ळ, तन्न पत्निय बळिगॆ बन्दु इन्तॆन्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. uktvaa = having spoken; evam = thus; bharatam = to Bharata; saH raamaH = that Rama; abhyetya = approached; bhaaryaam = his wife; puurNa chndra nibhaananaam = whose face was like a full moon; soka samtaptaH = and stricken with grief; uvaacha = spoke (as follows)

अनुवादः

Having spoken thus to Bharata, Rama went to seek out his consort, whose face resembled the full moon, and overwhelmed with grief, spoke to her as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीते मृतस्ते श्वशुरः पितृहीनोऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतिं पृथिवीपतेः ॥ १५ ॥

सीते मृतस्ते श्वशुरः पितृहीनोऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतिं पृथिवीपतॆः ॥

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण । भरतो कुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २-१०३-१५

‘सीते! तुम्हारे श्वशुर चल बसे । लक्ष्मण! तुम पितृहीन हो गये । भरत पृथ्वीपति महाराज दशरथके स्वर्गवासका दुःखदायी समाचार सुना रहे हैं’ ॥ १५ ॥

सीते! निन्न मावनवरु हॊरटुहोदरु. लक्ष्मण! नीनु पितृहीननादॆ. भरतनु पृथिवीपति दशरथ महाराजर स्वर्गवासद दुःखमय समाचार हेळुत्तिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. siite = O; Seetha!; te shashuraH = Your father-in-law; mR^itaH = is dead; lakSmaNa = O; Lakshman!; asi = you have become; hiinaH = bereft; pitraa = of your father; bharataH = Bharata; aachaSTe = is telling; duHkham = a sorrowful news; pR^ithiviipatim = of the emperor; svargatam = being dead.

अनुवादः

“O, Seetha! your father-in-law is dead. O, Lakshmana! You have become bereft of your father. Bharata is informing a sorrowful news of the emperor being dead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ १६ ॥

ततो बहुगुणम् तेषां बाष्पो नेत्रेष्वजायत । तथा ब्रुवति काकुत्थ्स कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २-१०३-१६

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर उन सभी यशस्वी कुमारोंके नेत्रोंमें बहुत अधिक आँसू उमड़ आये ॥ १६ ॥

श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग आ ऎल्ल यशस्वी कुमारर कण्णुगळिन्द कम्बनि चिम्मिदवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. kaakutthse = (while) Rama; bruvati = was speaking; tathaa = thus; bahuguNam = copious; baaSpaH = tears; ajaayata = caused to flow; tataH = then; teSaam kumaaraaNaam yashashivnaam netreSu = from the eyes of those illustrious sons of Dasaratha.

अनुवादः

While Rama was uttering those words, copious tears caused to flow then from the eyes of those sons of Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य दुःखितम् ।
अब्रुवञ्जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ १७ ॥

ततस्ते भ्रातरस्सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् । अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २-१०३-१७

तदनन्तर सभी भाइयोंने दुःखी हुए श्रीरामचन्द्रजीको सान्त्वना देते हुए कहा—‘भैया! अब पृथ्वीपति पिताजीके लिये जलाञ्जलि दान कीजिये’ ॥ १७ ॥

अनन्तर ऎल्ल सहोदररु दुःखियाद श्रीरामनिगॆ सान्त्वन नीडुत्ता - अण्णा! ई पृथिवीपति तन्दॆयरिगॆ जलाञ्जलियन्नु कॊडिरि.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; te sarve = all those; bhraataraH = brothers; aashvaasya = consoled; raaghavam = Rama; bhR^isham = very much; abruvan = and said to him; kriyataam = let us offer libations; udakam = of water; pituH = for our father; jagatiibhartuH = the Lord of the earth.

अनुवादः

Then, all those brothers consoled Rama very much and said to him, “Let us offer libations of water for our father, the Lord of the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां न शशाकेक्षितुं प्रियम् ॥ १८ ॥

सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतम् नृपम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २-१०३-१८

अपने श्वशुर महाराज दशरथके स्वर्गवासका समाचार सुनकर सीताके नेत्रोंमें आँसू भर आये । वे अपने प्रियतम श्रीरामचन्द्रजीकी ओर देख न सकीं ॥ १८ ॥

तन्न मावनवराद दशरथ महाराजरु स्वर्गस्थराद समाचारवन्नु केळि सीतॆय कण्णुगळिन्द कम्बनि तुम्बि बन्दवु. अवळु तन्न प्रियतम श्रीरामचन्द्रन कडॆगॆ नोडदादळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. shrutvaa = Hearing; nR^ipam = the king; shvashuram = her father-in-law; svargagatam = to have; ascended to heaven; saa siitaa = that Seetha; naashakata = was not able; iikSitum = to see; patim = her husband; netraabhyaam = with eyes; ashrupuurNaabhyaam = filled with tears.

अनुवादः

Hearing that her father-in-law, that great monarch had ascended to heaven, Seetha was unable to see her husband through eyes filled with tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदतीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ १९ ॥

तदनन्तर रोती हुई जनककुमारीको सान्त्वना देकर दुःखमग्न श्रीरामने अत्यन्त दुःखी हुए लक्ष्मणसे कहा—

बळिक अळुत्तिरुव जनककुमारिगॆ सान्त्वन नीडुत्ता, दुःखमग्न श्रीरामनु अत्यन्त दुःखितनाद लक्ष्मणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raamaH = Rama; saantvayitvaa = consoled; taam janakaatumajaam = that Seetha; rudatiim = who was weeping; duHkhitaH = and himself in grief; uvaacha = spoke; vachaH = those words; lakSmaNam = to Lakshmana; tatra = there; duHkhitam = who was lamenting.

अनुवादः

Rama consoled that Seetha who was weeping and himself stricken with grief, spoke to the lamenting Lakshmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २० ॥

‘भाई! तुम इङ्गुदीका पिसा हुआ फल और चीर एवं उत्तरीय ले आओ । मैं महात्मा पिताको जलदान देनेके लिये चलूँगा ॥ २० ॥

तम्मा! नीनु इङ्गुदी फलद हिट्टन्नु मत्तु नूतनवाद ऎरडु नारुमडियन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा. नानु महात्मा तन्दॆयवरिगॆ तर्पण-जलाञ्जलियन्नु कॊडलु हॊरडुत्तेनॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. aanaya = bring; iNgmdi piNyaakam = the crushed pulp of Ingudi Tree; aahara = and bring; chiiramcha = a piece of bark for being wrapped about my loins; uttaram = and another for being used as an upper garment; gamiSyaami = I shall go; jalakriyaartham = to offer libatiouns of water; taatasya = for our father; mahaatmanaH = the great souled.

अनुवादः

“Bring the crushed pulp of Ingudi Tree and bring a piece of bark for being wrapped about my loins and another for being used as my loins and another for being used as an upper garment, so that we may proceed to offer libations of water for our magnanimous father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीता पुरस्ताद् व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद् गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २१ ॥

सीता पुरस्ताद्र्वजतु त्वमेनामभितो व्रज । अहं पश्चाद्गमिष्यामि गति र्ह्येषा सुदारुणा ॥ २-१०३-२१

‘सीता आगे-आगे चलें । इनके पीछे तुम चलो और तुम्हारे पीछे मैं चलूँगा । शोकके समयकी यही परिपाटी है, जो अत्यन्त दारुण होती है’ ॥ २१ ॥

सीतॆयु मुन्दॆ मुन्दॆ होगलि, अवळ हिन्दॆ नीनु नडॆ हागू निन्न हिन्दॆ नानु बरुवॆनु. शोकद समय इदे रूढियागिदॆ, अदु अत्यन्त दारुणवागिरुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. siitaa = (Let) Seetha; vrajatu = walk; purastaat = in the front; tvam = you; vraja = walk; enaam abhitaH = after her nearby; aham = I; gamiSyaami = shall go; pashchaat = behind (you); eSaa = this; sudaaruNaahi = is indeed the most terrible; gatiH = procession.

अनुवादः

“Let Seetha walk in the front and you follow after her nearby. I shall follow in the rear. This indeed is the most terrible procession.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २२ ॥
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवतारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २३ ॥

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः । मृदुर्दान्तस्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २-१०३-२२ सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य रागवम् । आवातारयदालम्ब्य नदीम् मन्दाकिनीम् शिवाम् ॥ २-१०३-२३

तत्पश्चात् उनके कुलके परम्परागत सेवक, आत्मज्ञानी, परम बुद्धिमान्, कोमल स्वभाववाले, जितेन्द्रिय, तेजस्वी और श्रीरामके सुदृढ़ भक्त सुमन्त्र समस्त राजकुमारोंके साथ श्रीरामको धैर्य बँधाकर उन्हें हाथका सहारा दे कल्याणमयी मन्दाकिनीके तटपर ले गये ॥ २२-२३ ॥

अनन्तर अवर कुल परम्परागत सेवकनू, आत्मज्ञानियू, परम बुद्धिवन्तनू, कोमल स्वभावदवनू, जितेन्द्रियनू, तेजस्वियू, श्रीरामन सुदृढ भक्तनू आद सुमन्त्रनु समस्त राजकुमाररॊन्दिगॆ श्रीरामनिगॆ धैर्य नीडुत्ता, अवनिगॆ कैयासरॆयागि मङ्गळकर मन्दाकिनिय तीरक्कॆ करॆदुकॊण्डु होदनु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22; 23. tataH = then; teSaam = their; nityaanugaH = faithful companion; sumantraH = Sumantra; viditaatmaa = versed in the spiritual science; mahaamatiH = endowed with great intelligence; mR^iduH = king; daantashcha = self-controlled; kaantashcha = glorious; dR^iDha bhaktimaan = and deeply devoted; raamecha = to Rama; aashvaasya = consoling; raaghavam = Rama; taiH nR^ipasutaiH saartham = and those princes; aalambya = took Rama by the hand; avaataarayat = helped him descend; shivam = to the auspicious; mandaakiniim naadiim = Mandakini River.

अनुवादः

Then, their faithful companion Sumantra versed in the spiritual science, endowed with great intelligence, kind, self-controlled and glorious, and deeply devoted to Rama, consoling him and his brothers, took Rama by the hand and helped him descend to the auspicious River Mandakini.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपगम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २४ ॥
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति ॥ २५ ॥

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ शीघ्रस्तोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति ॥

ते सुतीर्थाम् ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः । नदीम् मन्दाकिनीम् रम्याम् सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २-१०३-२४ शीघ्रश्रोतसमासाद्य तीर्थम् शिममकर्दमम् । सिषिचुस्तुदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति ॥ २-१०३-२५

वे यशस्वी राजकुमार सदा पुष्पित काननसे सुशोभित, शीघ्र गतिसे प्रवाहित होनेवाली और उत्तम घाटवाली रमणीय नदी मन्दाकिनीके तटपर कठिनाईसे पहुँचे तथा उसके पङ्करहित, कल्याणप्रद, तीर्थभूत जलको लेकर उन्होंने राजाके लिये जल दिया । उस समय वे बोले—‘पिताजी! यह जल आपकी सेवामें उपस्थित हो’ ॥

आ यशस्वी राजकुमाररु सदा पुष्पितकाननदिन्द शोभिसुव, वेगवागि हरियुव, उत्तम स्नानद घट्टगळुळ्ळ रमणीय मन्दाकिनी नदिय तीरक्कॆ कष्टपट्टु तलुपि, अदर कॆसरिल्लद, मङ्गळप्रद, तीर्थभूत जलदिन्द राजनिगॆ जलाञ्जलियन्नित्तरु. आग - अप्पा! ‘ई जलवु तम्म सेवॆयल्लि अर्पितवागलि’ ऎन्दु हेळिदरु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24; 25. tataH = then; te = they; yashasvinaH = the illustrious; upaagamya = reached; kR^ichchhaat = painfully; mandaakinii = nadii = the River Mandakini; sutiirthaam = that stream of sacred fords; ramyaam = the enchanting one; sadaa puSpitaakaananaam = always covered with flowers; aasaadya = coming; shivam tiirtham = a blessed; tiirthan = to ford; akardamam = free from mud; niSichuH = offered; udakam = (the lustral) water; raaj^Ne = to the king; iti = (seeing) thus; taata = father; etat = May this; bhavatu = prove agreeable; te = to you.

अनुवादः

The illustrious Rama and others painfully reached the River Mandakini, that stream of sacred fords, the enchanting one always covered with flowers, coming to a blessed ford, free from mud and offered the lustrual water to the king, saying “Father! May this prove agreeable to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगृह्य तु महीपालो जलापूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २६ ॥
एतत् ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २७ ॥

प्रगृह्य तु महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥

पृथ्वीपालक श्रीरामने जलसे भरी हुई अञ्जलि ले दक्षिण दिशाकी ओर मुँह करके रोते हुए इस प्रकार कहा—‘मेरे पूज्य पिता राजशिरोमणि महाराज दशरथ! आज मेरा दिया हुआ यह निर्मल जल पितृलोकमें गये हुए आपको अक्षयरूपसे प्राप्त हो’ ॥ २६-२७ ॥

महीपालक श्रीरामनु नीरु तुम्बिद अञ्जलियन्नु हिडिदु दक्षिण दिक्किगॆ तिरुगि अळुत्ता - ‘नन्न पूज्य तन्दॆयवराद राजशिरोमणि दशरथ महाराजरे! इन्दु नानु कॊडुव ई निर्मल जलवु पितृलोकक्कॆ होद निमगॆ अक्षयवागि सिगलि’ ऎन्दु हेळि अर्पिसिदनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. pragR^iya = holding together; aN^jalim = in the form of a hollow his palms; jalapuuritam = full of water; abhimukhaH = and turning his face turned towards; yaamyaam = disham = the southern quarter; rudam = weeping; mahiipataH = the great prince; abraviit = pronounced; vachanam = the traditional words; saying:

अनुवादः

Holding together in the form of a hollow his palms full of water and turning his face turned towards the southern quarter and weeping the great prince pronounced the traditional words saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. raaja shaarduula = O; Tiger among men!; etat toyam = (May) this water; vimalam = without taint; akSayam = and incorruptible; adya = at the moment; maddattam = that I offer it; te = to you; upatiSThatu = reach you; pitR^ilokagatasya = in the region of your ancestors where you are.

अनुवादः

O, Tiger among men! May this water without taint and incorruptible at the moment that I offer it to you, reach you in the region of your ancestors where you are.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मन्दाकिनीतीरं प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभिः सह ॥ २८ ॥

ततो मन्दाकिनीतीरात्र्पत्युत्तीर्य स राघवः । पितुश्चकार तेजस्वी निवापं ब्रातृभिः सह ॥ २-१०३-२८

इसके बाद मन्दाकिनीके जलसे निकलकर किनारेपर आकर तेजस्वी श्रीरघुनाथजीने अपने भाइयोंके साथ मिलकर पिताके लिये पिण्डदान किया ॥ २८ ॥

जलप्रदान नन्तर मन्दाकिनी नीरिनिन्द मेलक्कॆ बन्दु तेजस्वी रघुनाथनु तन्न सहोदररॊन्दिगॆ सेरि तन्दॆगॆ पिण्डप्रदान माडिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = thereafter; tejasvii = the glorious; raaghavaH = Rama; pratyuttiirya = resending; mandaakinii tiiraat = the bank of Mandakini River; bhraatR^ibhiH saha = along with his brothers; chakaara = offered; nivaapam = balls of food; pituH = to his father.

अनुवादः

Thereafter, the glorious Rama, resending the bank of Mandakini River along with his brothers, offered balls of food to his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐङ्गुदं बदरैर्मिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २९ ॥

ऐङ्गुदम् बदरीमिश्रम् पिण्याकम् दर्भसंस्तरे । न्यस्य रामस्स दुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ २-१०३-२९

उन्होंने इङ्गुदीके गूदेमें बेर मिलाकर उसका पिण्ड तैयार किया और बिछे हुए कुशोंपर उसे रखकर अत्यन्त दुःखसे आर्त हो रोते हुए यह बात कही— ॥ २९ ॥

अवनु इङ्गुदि हिट्टिगॆ यलचिकायन्नु बॆरॆसि पिण्डवन्नु माडि, हरडिद दर्भॆय मेलॆ इट्टु अत्यन्त दुःखदिन्द आर्तनागि अळुत्ता इन्तॆन्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH raamaH = that Rama; nyasya = placed; piN^yaakam aingudam = the pulp of the Ingudi tree; badarii mishram = mixed with (the pulp of) plums; darbha samstare = on a mat of kusa grass; duHkhaartaH = and overcome with sadness; rudan = weeping; abraviit = spoke; vachanam = these words.

अनुवादः

Rama placed the pulp of the Ingudi tree mixed with the pulp of plums on a mat of Kusa grass and overcome with sadness, weeping, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ ३० ॥

‘महाराज! प्रसन्नतापूर्वक यह भोजन स्वीकार कीजिये; क्योंकि आजकल यही हमलोगोंका आहार है । मनुष्य स्वयं जो अन्न खाता है, वही उसके देवता भी ग्रहण करते हैं’ ॥ ३० ॥

महाराजरे! प्रीतियिन्द ई भोजनवन्नु स्वीकरिसिरि; एकॆन्दरॆ इन्दिन दिनगळल्लि नम्म आहार इदे आगिदॆ. मनुष्यनु तिन्नुव अन्नवन्ने देवतॆगळू स्वीकरिसुवरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. mahaaraaja = O; Great King!; priitaH = be pleased; bhuN^jva = to partake; idam = of this; vayam yadashchanaaH = which we eat; yadannaH puruSaH = for; that which man eats; tadannaah = is also consumed; tasya = by his; devataaH = gods.

अनुवादः

“O, Great King! Be pleased to partake of this, which we eat for, that which man eats, is also consumed by his gods.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ ३१ ॥
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ ३२ ॥

ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् । आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महिधरम् ॥ २-१०३-३१ ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः । परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २-१०३-३२

इसके बाद उसी मार्गसे मन्दाकिनीतटके ऊपर आकर पृथ्वीपालक पुरुषसिंह श्रीराम सुन्दर शिखरवाले चित्रकूट पर्वतपर चढ़े और पर्णकुटीके द्वारपर आकर भरत और लक्ष्मण दोनों भाइयोंको दोनों हाथोंसे पकड़कर रोने लगे ॥ ३१-३२ ॥

बळिक मन्दाकिनी तीरदिन्द मेलक्कॆ बन्दु पृथिवी पालक पुरुषसिंह श्रीरामनु सुन्दर शिखरवुळ्ळ चित्रकूट पर्वतवन्नु हत्ति, पर्ण कुटिय बागिलिगॆ बन्दु भरत मत्तु लक्ष्मणरिब्बर कैगळन्नु हिडिदुकॊण्डु अळतॊडगिदनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. tataH = then; naravyaaghraH = Rama the tiger among men; pratyuttiirya = re-ascending; tena maargeNaiva = by the same path; nadii taTaat = on the banks of the river; aaruroha = rose up; ramyasaanum = the charming summit; mahiidharam = of (Chirakuta) mountain.

अनुवादः

Rama the tiger among men then re-ascending by the same path on the banks of the river reached the charming summit of Chitrakuta mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. jagatiipatiH = Rama the Lord of the earth; tataH = then; aasaadya = gaining; parNakuTiira dvaaram = the door of his leafy hut; parijagraaha = embraced; ubhau = both; bharata lakSmanau = Bharata and Lakshmana; baahubhyaam = with his arms.

अनुवादः

Gaining the door of his leafy hut, Rama the Lord of the earth then embraced Bharata and Lakshmana with his arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ ।
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥ ३३ ॥

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद्गिरौ ।
भ्रातृणां सह वैदेह्या सिंहानान्नर्दतामिव ॥

तेषां तु रुदतां शब्दात्प्रतिश्रुत्कोऽभवद्गिरौ । भ्रात्ऱ्^ऊ सह वैदेह्या सिंहानामिव नर्धताम् ॥ २-१०३-३३

सीतासहित रोते हुए उन चारों भाइयोंके रुदन-शब्दसे उस पर्वतपर गरजते हुए सिंहोंके दहाड़नेके समान प्रतिध्वनि होने लगी ॥ ३३ ॥

सीतासहित अळुत्तिरुव नाल्वरु सहोदररु अळुव ध्वनियु आ पर्वतद मेलॆ सिंह गर्जनॆयन्तॆ प्रतिध्वनिसतॊडगितु.॥33॥

पदच्छेदः

33. shabdaat = from the sound; rudataam = of the cry; teSaam bhraatR^iiNaam = of those brothers; vaidehyaa saha = with Seetha; shabdaat = which sounded; nardataam simhaanaamiva = like the roaring of lions; abhavat = created; pratishrutkaH = and echo; giron = in the mountain.

अनुवादः

From the sound of the cry of those brothers with Seetha, which resembled like the roaring of lions rose an echo in the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ ३४ ॥
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महान् शब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ ३५ ॥

महाबलानाम् रुदताअं कुर्वतामुदकं पितुः । विज्ञाय तुमुलं शब्दम् त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २-१०३-३४ आब्रुवंश्चापि रामेण भरतस्संगतो ध्रुवम् । तेषामेव महाशब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २-१०३-३५

पिताको जलाञ्जलि देकर रोते हुए उन महाबली भाइयोंके रोदनका तुमुल नाद सुनकर भरतके सैनिक किसी भयकी आशङ्कासे डर गये । फिर उसे पहचानकर वे एक-दूसरेसे बोले—‘निश्चय ही भरत श्रीरामचन्द्रजीसे मिले हैं । अपने परलोकवासी पिताके लिये शोक करनेवाले उन चारों भाइयोंके रोनेका ही यह महान् शब्द है’ ॥ ३४-३५ ॥

तन्दॆगॆ जलाञ्जलियन्नु नीडि महाबलि सहोदररु अळुत्तिरुव तुमुलनादवन्नु केळि भरतन सैनिकरु भयद आशङ्कॆयिन्द भयगॊण्डरु. मत्तॆ अदन्नु गुरुतिसि अवरु परस्पर हेळिकॊण्डरु - निश्चयवागि भरतनु श्रीरामनन्नु भॆट्टियागिरुवनु. तम्म तन्दॆय परलोकवासक्कागि शोकिसुत्तिरुव आ नाल्वरु सहोदररु अळुव ई महा शब्दवागिदॆ.॥34-35॥

पदच्छेदः

34. viJ^Naaya = hearing; tumulam = the tumultuous; shabdam = clamour; mahaabalaanaam = by those mighty heroes; rudataam = as; weeping; kurvataam = they completed; udakam = the libations of water; putuH = for their father; bharata sainikaaH = Bharata’s army; trastaaH = got alarmed.

अनुवादः

Hearing the tumultuous clamour by those mighty heroes as, weeping they completed the libations of water to their father, Bharata’s army got alarmed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. abruvancha api = (hose troops of Bharata) also said; dhruvam = Assuredly; bharataH = Bharata; samgataH = has joined; raameNa = with Rama; mahaan = (this is) a great; shabdaH = sound; teSaameva = only of their; shochataam = wailing; mR^itam = for their dead; pitaram = father.

अनुवादः

Those troops of Bharata also said, “Assuredly, Bharata has joined Rama and this is a great sound only of their wailing, as they mourn for their dead father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ वाहान् परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ ३६ ॥

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् । अ प्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानम् प्रधाविताः ॥ २-१०३-३६

यों कहकर उन सबने अपनी सवारियोंको तो वहीं छोड़ दिया और जिस स्थानसे वह आवाज आ रही थी, उसी ओर मुँह किये एकचित्त होकर वे दौड़ पड़े ॥

हीगॆ हेळि अवरॆल्लरू तम्म वाहनगळन्नु अल्ले बिट्टु, आ शब्दवु केळि बरुत्तिद्द कडॆगॆ मुखमाडि एकाग्रचित्तरागि ओडतॊडगिदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. atha = then; parityajya = leaving; vaasaan = their tents; sarve = all of them; eka manasaH api = having but one thought; jagmuH = went; pradhaavitaaH = running ; abhimukhaah = in the direction of; tam svanam = that sound; yathaasthaanam = instantly.

अनुवादः

Leaving their tents all of them having but one thought, went running in the direction of that sound instantly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ ३७ ॥

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भीरेव नरा ययुः ॥

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलम्कृतैः । सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययः ॥ २-१०३-३७

उनसे भिन्न जो सुकुमार मनुष्य थे, उनमेंसे कुछ लोग घोड़ोंसे, कुछ हाथियोंसे और कुछ सजे-सजाये रथोंसे ही आगे बढ़े । कितने ही मनुष्य पैदल ही चल दिये ॥ ३७ ॥

अवरिगिन्त बेरॆयाद कॆलवु सुकुमार मनुष्यरु कुदुरॆगळ मेलॆ, आनॆगळ मेलॆ रथदिन्दले मुन्दॆ नडॆदरु. ऎष्टो जनरु काल्नडिगॆयल्ले हॊरटरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. anye = some; hayaiH = on their horses; anye = some others; gajaiH = on their elephants; anye = some; rathaiH = in their chariots; svalankR^itaiH = covered with ornaments; sukumaaraaH = (while) the youthful; naraaH = people; yayuH = went; padbhideva = on foot.

अनुवादः

Some went on their horses, some others on their elephants, some in their chariots covered with ornaments while the youthful people went on foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ ३८ ॥

अचिरप्रोषितम् रामम् चिरविप्रोषितं यथा । द्रष्टुकामो जनस्सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २-१०३-३८

यद्यपि श्रीरामचन्द्रजीको परदेशमें आये अभी थोड़े ही दिन हुए थे, तथापि लोगोंको ऐसा जान पड़ता था कि मानो वे दीर्घकालसे परदेशमें रह रहे हैं; अतः सब लोग उनके दर्शनकी इच्छासे सहसा आश्रमकी ओर चल दिये ॥ ३८ ॥

श्रीरामचन्द्रनु परदेशक्कॆ बन्दु स्वल्पदिनगळे आगिद्दरू अवनु दीर्घकालदिन्दले परदेशदल्लि इरुवनॆन्दे जनरिगॆ अनिसुत्तित्तु. आद्दरिन्द ऎल्ल जनरु अवन दर्शनक्कागि आतुरातुरवागि आश्रमद कडॆगॆ धाविसिदरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. draSTukaamaH = In their longing to see; raamaam = Rama; achira proSitam = whose absence though recent; chira proSitam = seemed so long for them; sarvaH = the whole; janaH = people; sahasaa jagaama = ran; aashramam = towards the hermitage.

अनुवादः

In their longing to see Rama, whose absence though recent, seemed so long a period for them, the whole people ran towards the hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः ॥ ३९ ॥

भ्रातृणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः ॥

भ्रात्ऱूणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामास्समागमम् । युयुर्बहुविधैर्यानैः खरनेविस्वनाकुलैः ॥ २-१०३-३९

वे लोग चारों भाइयोंका मिलन देखनेकी इच्छासे खुरों एवं पहियोंसे युक्त नाना प्रकारकी सवारियोंद्वारा बड़ी उतावलीके साथ चले ॥ ३९ ॥

आ जनरु नाल्वरू सहोदरर भॆट्टियन्नु नोडुव इच्छॆयिन्द आनॆ, कुदुरॆ, रथ मॊदलाद वाहनगळ मूलक बहळ लगुबगॆयिन्द नडॆदरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. draSTukaamaaH = eager to see; bhraatR^iiNaam = those brothers; samaagamam = re united; tatra = there; yayuH = they went; tvaritaaH = hastily; bhuvidhaiH = by various means; yaanaiH = of transport; khura namisvanaakulaiH = like hoofed animals and wheeled vehicles.

अनुवादः

Eager to see those brothers re-united there, they went hastily by various means of transport, either by hoofed animals or by wheeled vehicles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा भूमिर्बहुभिर्यानै रथनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ ४० ॥

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दन्द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥

सा भूमिर्बहुभिर्यानै खरनेमिसम्रहता । मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २-१०३-४०

अनेक प्रकारकी सवारियों तथा रथकी पहियोंसे आक्रान्त हुई वह भूमि भयंकर शब्द करने लगी; ठीक उसी तरह जैसे मेघोंकी घटा घिर आनेपर आकाशमें गड़गड़ाहट होने लगती है ॥ ४० ॥

अनेक प्रकारद वाहनगळ हागू रथगळ चक्रदिन्द आक्रान्तवाद आ भूमियु आकाशदल्लि आगुव मेघ गर्जनॆयन्तॆ भयङ्कर शब्द माडतॊडगितु.॥40॥

पदच्छेदः

40. samaahataa = trodden; bahubhiH = by many; yaanaiH = vehicles; khuranemi = beasts and chariots; saa bhuumiH = that land; mumocha = emitted; tumulam = a tumultuous; shabdam = noise; dyouriva = as sky; abhra samaagame = during the conjunction of clouds.

अनुवादः

Trodden by many vehicles, beasts and chariots, that land emitted a tumultuous noise, as a sky during the conjunction of clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ ४१ ॥

उस तुमुल नादसे भयभीत हुए हाथी हथिनियोंसे घिरकर मदकी गन्धसे उस स्थानको सुवासित करते हुए वहाँसे दूसरे वनमें भाग गये ॥ ४१ ॥

आ तुमुलनाददिन्द भयगॊण्ड आनॆगळु हॆण्णानॆगळिन्द सुत्तुवरॆदु मदगन्धदिन्द आ स्थानवन्नु सुवासितगॊळिसुत्ता अल्लिन्द इन्नॊन्दु वनक्कॆ होदवु.॥41॥

पदच्छेदः

41. vitraasitaaH = frightened; ena = by that noise; naagaaH = the wild elephants; kareNu parivaaritaaH = surrounded by female elephants; aavaasayantaH = perfuming the quarters; gandhena = with the scent of their ichor; jagmuH = went; anyat vanam- to another wood; tataH = from there.

अनुवादः

Frightened by that noise, the wild elephants, surrounded by female elephants, perfuming the quarters with teh scent of their ichor, went to another wood from there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वराहवृकसिंहाश्च महिषाः सृमरास्तथा ।
व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ ४२ ॥

वराहवृकसम्घाश्च सिंहाश्च महिषाः सर्पवानराः । व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैस्सह ॥ २-१०३-४२

वराह, भेड़िये, सिंह, भैंसे, सृमर (मृगविशेष), व्याघ्र, गोकर्ण (मृगविशेष) और गवय (नीलगाय), चितकबरे हरिणोंसहित संत्रस्त हो उठे ॥ ४२ ॥

हन्दिगळु, नरिगळु, सिंहगळु, काडुकोणगळु, हुलिगळु, गोकर्ण मृगगळु, गवय (काडुहसु)गळु, चुक्कॆगळुळ्ळ जिङ्कॆगळु सन्त्रस्तवागि बेरॆ काडिगॆ ओडिहोदवु.॥42॥

पदच्छेदः

42. varaaha vR^ika simhaashcha = Boars; wolves and lions; mahiSaaH = buffaloes; sarpa vaanaraaH = snakes; monkeys; vyaaghra gokarNa gavayaaH = tigers; Gokarnas and Gavayas (two distinctive species of deer); vR^iSataiH saha = along with spotted deer; vitresuH = felt frightened.

अनुवादः

Boars, wolves and lions, buffaloes, snakes, monkeys, tigers, Gokarnas and Gavayas (two distinctive species of deer) along with spotted deer felt frightened.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथाह्वहंसानत्यूहाः प्लवाः कारण्डवाः परे ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसञ्ज्ञा भेजिरे दिशः ॥ ४३ ॥

रथाङ्गसाह्वा नत्यूह हंसाः कारण्डवाः प्लवाः । तथा पुंस्कोकोलाः क्रौञ्च विसम्ज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २-१०३-४३

चक्रवाक, हंस, जलकुक्कुट, वक, कारण्डव, नरकोकिल और क्रौञ्च पक्षी होश-हवाश खोकर विभिन्न दिशाओंमें उड़ गये ॥ ४३ ॥

चक्रवाक, हंस, नीरु कोळि, बक, कारण्डव, कोगिलॆगळु, क्रौञ्चपक्षिगळु गाबरिगॊण्डु बेरॆ-बेरॆ दिक्कुगळिगॆ हारिहोदवु.॥43॥

पदच्छेदः

43. rathaaN^gasaahvaaH = the ruddy gooses; natyuuhaaH = water-fowls; hamsaaH = swans; kaarN^DavaaH = karandavas (a sort of ducks); plavaaH = herons; tathaa = and; pumskokilaah = male cuckoos; krouN^chaah = and cranes; bhejire = made it; dishaH = to various; directions; visaN^JNaaH = utterly confused.

अनुवादः

The ruddy gooses, water-fowls, swans, Karandavas ( a sort of ducks), herons, male cuckoos and cranes, utterly confused made it to various directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ ४४ ॥

तेन शब्देन वित्रस्तैराकासं पक्षिभिर्वऋतम् । मनुष्यैरावृता भूमिरुभयम् प्रबभौ त दा ॥ २-१०३-४४

उस शब्दसे डरे हुए पक्षी आकाशमें छा गये और नीचेकी भूमि मनुष्योंसे भर गयी । इस प्रकार उन दोनोंकी समानरूपसे शोभा होने लगी ॥ ४४ ॥

आ शब्ददिन्द हॆदरिद पक्षिगळिन्द आकाश मत्तु मनुष्यरिन्द अल्लिय भूमि तुम्बिहोयितु. हीगॆ भूम्याकाशगळु शोभिसतॊडगिदवु.॥44॥

पदच्छेदः

44. aakaasham = the sky; vR^itam = filled; pakSibhiH = with birds; vitrastaiH = that had been frightened; tena shabdena = by that noise; bhuumiH = and the earth; aavR^itaaH = covered; manuSaiH = with men; ubhayam = both; tadaa = then; prababhau = looked beautiful.

अनुवादः

The sky filled with birds that had been frightened by that noise and the earth covered with men, both looked beautiful at that moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमकल्मषम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ ४५ ॥

तत्तस्तं पुरुषव्याघ्रम् यशस्विन मकीलम्षम् । आसीनं स्थण्डिले रामम् ददर्श सहसा जनः ॥ २-१०३-४५

लोगोंने सहसा पहुँचकर देखा—यशस्वी, पापरहित, पुरुषसिंह श्रीराम वेदीपर बैठे हैं ॥ ४५ ॥

आतुरवागि तलुपिद जनरु - यशस्वी, पापरहित, पुरुषसिंह श्रीरामनु वेदिकॆयल्लि कुळितिरुवुदन्नु नोडिदरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. sahasaa = suddenly; janaH = the people; tataH = then; dadarsha = beheld; yashasvinam = the illustrious; raamam = akalamSam = and the sinless; raamam = Rama; aasiinam = sitting; sthaN^Dile = on the bare earth.

अनुवादः

Suddenly then, the people beheld the illustrious and the sinless Rama, sitting on the bare earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत् ॥ ४६ ॥

श्रीरामके पास जानेपर सबके मुख आँसुओंसे भीग गये और सब लोग मन्थरासहित कैकेयीकी निन्दा करने लगे ॥ ४६ ॥

श्रीरामन बळिगॆ होदाग ऎल्लर मुखगळु कण्णीरिनिन्द ऒद्दॆयादुवु. ऎल्लरू मन्थरॆसहित कैकेयियन्नु निन्दिसतॊडगिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. vigarhamaaNaH = Abusing; kaikeyiim = Kaikeyi; mantharaa sahitam api = along with even Manthara; janaH = those people; abhavet = turned up; baaSpa puurNa mukhaH = with their faces bathed in tears; abhigamya = (while) approaching; raamam = Rama.

अनुवादः

Abusing Kaikeyi and Manthara, those people turned up with their faces bathed in tears. while approaching Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ ४७ ॥

तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्यथ सुदुःखितान् । पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च नः ॥ २-१०३-४७

उन सब लोगोंके नेत्र आँसुओंसे भरे हुए थे और वे सब-के-सब अत्यन्त दुःखी हो रहे थे । धर्मज्ञ श्रीरामने उन्हें देखकर पिता-माताकी भाँति हृदयसे लगाया ॥

अवरॆल्लर नेत्रगळु कम्बनिगळिन्द तुम्बद्दवु, अवरॆल्लरू अत्यन्त दुःखितरागिद्दरु. धर्मज्ञ श्रीरामनु अवरन्नु नोडि तन्दॆ-तायियरन्तॆ ऎदॆगॊत्तिकॊण्डनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. saH = that Rama; dharmajN^aH = knowing what was right; atha = then; samiikSya = seeing; taan maraan = those people; suduHkhitaan = thus deeply afflicted; baaSpa puurnaakSaan = their eyes suffused with tears; pariSvajata = embraced them; pitR^ivat = like their father; maatR^ivachcha = and mother.

अनुवादः

Seeing those people thus deeply afflicted their eyes suffused with tears, Rama knowing what was right, embraced them like their father and mother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्र कांश्चित् परिषस्वजे नरान्
नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान्
यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ ४८ ॥

स तत्र कांश्चित् परिषन्वजे नरान् । नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् । चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान् । यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २-१०३-४८

श्रीरामने कुछ मनुष्योंको वहाँ छातीसे लगाया तथा कुछ लोगोंने पहुँचकर वहाँ उनके चरणोंमें प्रणाम किया । राजकुमार श्रीरामने उस समय वहाँ आये हुए सभी मित्रों और बन्धु-बान्धवोंका यथायोग्य सम्मान किया ॥ ४८ ॥

श्रीरामनु कॆलवरन्नु अप्पिकॊण्डनु, कॆलवरु अवन चरणगळल्लि वन्दिसिकॊण्डरु. राजकुमार श्रीरामनु आग अल्लिगॆ बन्दिरुव ऎल्ल मित्ररन्नु मत्तु बन्धु - बान्धवरन्नु यथायोग्य सम्मानिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. saH = that Rama; pariSvaje = embraced; kaamshchit = some; maraan = men; tatra = there; kechit ta = while some other; naraashcha = men; abhyavaadan = offered salutations; tam = to him; yathaarham = and as each merited it; sah = that nR^ipaatmajaH = king’s son; tadaa = then; chakaara = received; sarvaan = all of them; vayasya baandhavaan = including his friends and companions; aasaadya = duly approaching them.

अनुवादः

Rama embraced some men there, while some others offered salutations to him. Approaching them on that occasion, the king’s son received them all including his friends and companions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स तेषां रुदतां महात्मनां
भुवं च खं चानुविनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं
मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे ॥ ४९ ॥

स तत्र तेषाम् रुदतां महात्मनां । भुवम् ब खम् चाशुनिनादयन् स्वनः । गुह गिरीणाम् च दिश्श्च सन्ततं । मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २-१०३-४९

उस समय वहाँ रोते हुए उन महात्माओंका वह रोदन-शब्द पृथ्वी, आकाश, पर्वतोंकी गुफा और सम्पूर्ण दिशाओंको निरन्तर प्रतिध्वनित करता हुआ मृदङ्गकी ध्वनिके समान सुनायी पड़ता था ॥ ४९ ॥

आ समय अल्लि अळुत्तिरुव आ महात्मर रोदन शब्दवु पृथिवी, आकाश, पर्वतगळ गुहॆगळु, ऎल्ल दिक्कुगळल्लि निरन्तर प्रतिध्वनिसुत्ता मृदङ्गद ध्वनियन्तॆ केळिबरुत्तित्तु.॥49॥

पदच्छेदः

49. saH = that; svanaH = tumult; teSaam mahaatmanaam = of those magnanimous persons; rudataam = lamenting; tatra = there; anuninaadayan = resounded; bhuvamcha = over the earth; kamcha = and in the sky; giriiNaam guhaashcha = (reverberating) through the mountain caves; dishashcha = and in all quarters; prashrushruve = heard; santatam pratimaH = like the continuous; mR^idaN^ga ghoSa = beating of drums.

अनुवादः

The tumult of those magnanimous persons lamenting, resounded over the earth and in the sky, reverberating through the mountain caves and in all quarters like the continuous beating of drums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ तीनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर मूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥103॥