१०२ निवापाञ्जलिदानम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata replies that it is an established practice for the eldest son to become a king and requests Rama to come to Ayodhya and get crowned in the kingdom for the welfare of Ikshvaku race. Bharata requests Rama to offer traditional libations of water to their deceased father, who died wtih the thought of Rama alone, absorbed in his mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

102. भरतका पुनः श्रीरामसे राज्य ग्रहण करनेका अनुरोध करके उनसे पिताकी मृत्युका समाचार बताना

रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।
किं मे धर्माद् विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रजीकी बात सुनकर भरतने इस प्रकार उत्तर दिया—‘भैया! मैं राज्यका अधिकारी न होनेके कारण उस राजधर्मके अधिकारसे रहित हूँ, अतः मेरे लिये यह राजधर्मका उपदेश किस काम आयगा? ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि भरतनु हीगॆ उत्तरिसिदनु. अण्णा! नानु राज्यद अधिकारियल्लद कारण आ राजधर्मद अधिकारदिन्द रहितनागिद्देनॆ; आद्दरिन्द ननगॆ ई राजधर्मवु एनु उपयोगवादीतु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = Hearing; raamasya = Rama’s; vachanam = words; bharataH = Bharata; pratyuvaacha ha = replied (as follows); kim kariSyati raajadharma = “What will the discharge of royal duties amount; me = to me; vihiinasya = who is bereft; dharmaat = of that code.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Bharata replied as follows: “What will the discharge of royal duties amount to me, who is outside of that code?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।
ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः ॥ २ ॥

शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।
ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः ॥

शाश्वतोऽयं सदा ध्रमः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ । जेष्ठपुत्रे स्थ्ते राजन् न कनीयान् नृपो भवेत् ॥ २-१०२-२

‘नरश्रेष्ठ! हमारे यहाँ सदासे ही इस शाश्वत धर्मका पालन होता आया है कि ज्येष्ठ पुत्रके रहते हुए छोटा पुत्र राजा नहीं हो सकता ॥ २ ॥

नरश्रेष्ठने! नम्मल्लि हिरिय पुत्रनु इरुवाग किरिय पुत्रनु राजनागलारनु, इदु हिन्दिनिन्दलू नडॆदु बन्दिरुव शाश्वत धर्मवागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. nararSabha = O; the foremost of men!; ayam = this one; sthitaH = is established; sadaa = forever; asmaasu = in us; shaashvataH = as an eternal; dharmaH = law; jyeSTha putre sthite = when the elder son is there; kaniiyaan = the younger son; na bhavet = cannot become; nR^ipaH = a king; raajan = O; Majesty!

अनुवादः

“O, the foremost of men! O, Majesty! It has been ever the established tradition in us that while the elder son is there, the younger one cannot become a king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥ ३ ॥

‘अतः रघुनन्दन! आप मेरे साथ समृद्धिशालिनी अयोध्यापुरीको चलिये और हमारे कुलके अभ्युदयके लिये राजाके पदपर अपना अभिषेक कराइये ॥ ३ ॥

आद्दरिन्द रघुनन्दन! नीनु नन्नॊन्दिगॆ समृद्धशाली अयोध्यॆगॆ नडॆ मत्तु नम्म कुलद अभ्युदयक्कागि नीनु राजनागि पट्टाभिषिक्तनागु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raaghavaH = O; Rama!; saH = you; as such; gachchha = come; ayodhyaam = to Ayodhya; samR^iddhaam = of great prosperity; saardham = along with me; abhiSechaya = and get anointed in kingdom; aatmaanam = yourself; bhavaaya = for the welfare; asya kulasya = of this race; naH = of ours.

अनुवादः

“O, Rama! Therefore, come to the prosperous Ayodhya along with me and get anointed in kingdom for the welfare of our race.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे सम्मतो मम ।
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥ ४ ॥

‘यद्यपि सब लोग राजाको मनुष्य कहते हैं, तथापि मेरी रायमें वह देवत्वपर प्रतिष्ठित है; क्योंकि उसके धर्म और अर्थयुक्त आचारको साधारण मनुष्यके लिये असम्भावित बताया गया है ॥ ४ ॥

ऎल्ल जनरु राजनन्नु मनुष्यनॆन्दु हेळिदरू नन्न अभिप्रायदल्लि अवनु देवत्वदल्लि प्रतिष्ठितनागिरुत्तानॆ; एकॆन्दरॆ अवन धर्म मत्तु अर्थयुक्त आचारवन्नु साधारण मनुष्यनिगॆ असम्भववागिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. raajaanam = the king; yasya = whom; praahuH = people speak of ; maanvSam = as a human being; vR^ittam = and whose conduct; dharmaarthasahitam = is in conformity with righteaousness and worldly prosperity; aahuH = they declare; amaanuSam = as super-human; sammataH = is conceded; mama = by me; devatve = as a godhead.

अनुवादः

“The king, whom people speak of as a human being and whose conduct is in conformity with righteousness and worldly prosperity, they declare as super- human, is conceded by me as a god-head.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते ।
धीमान् स्वर्गं गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥ ५ ॥

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते । दिवमार्यो गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥ २-१०२-५

‘जब मैं केकयदेशमें था और आप वनमें चले आये थे, तब अश्वमेध आदि यज्ञोंके कर्ता और सत्पुरुषोंद्वारा सम्मानित बुद्धिमान् महाराज दशरथ स्वर्गलोकको चले गये ॥ ५ ॥

नानु केकय देशदल्लिद्दॆ मत्तु नीनु वनक्कॆ होगिद्दॆ, आग अश्वमेध मॊदलाद यज्ञगळ कर्ता हागू सत्पुरुषरिन्द सम्मानित बुद्धिवन्त दशरथ महाराजरु स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटहोदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mayi kekayasthe = while I was there in Kekaya kingdom; tvayi cha = and you; araNyam = to the forest; raajaa = the king Dasaratha; aaryaH = the revered one; yaayajuukaH = who was given to the performance of sacrifices; mataH = and was honoured; sataam = by the virtuous; gataH = has gone; divam = to heaven.

अनुवादः

“While I was there in Kekaya kingdom and you had proceeded tot he forest, the king Dasaratha, the revered one who was given to the performance of sacrifices and was honoured by the virtuous, has gone to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्क्रान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे ।
दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात् ॥ ६ ॥

‘सीता और लक्ष्मणके साथ आपके राज्यसे निकलते ही दुःख-शोकसे पीड़ित हुए महाराज स्वर्गलोकको चल दिये ॥ ६ ॥

सीतॆ मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ नीनु राज्यदिन्द हॊरडुत्तले, दुःख-शोकदिन्द पीडितराद महाराजरु स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. bhavati niSkraanta maatre = hardly were you gone; saha siite = with Seetha; sa lakSmana = along with Lakshmana; raajaa = than the king; duHkha shokaabhibhuutaH = succumbed to misfortune and grief; abhyagaat = and ascended; tridivam = to the most sacred heaven.”

अनुवादः

“Hardly were you gone with Seetha and Lakshmana, than the king succumbed to misfortune and grief and ascended to the most sacred heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥ ७ ॥

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।
अहं चायं च शत्नुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥

‘पुरुषसिंह! उठिये और पिताको जलाञ्जलि दान कीजिये । मैं और यह शत्रुघ्न—दोनों पहले ही उनके लिये जलाञ्जलि दे चुके हैं ॥ ७ ॥

पुरुषसिंहने! एळु, तन्दॆगॆ जलाञ्जलियन्नु कॊडु. नानु मत्तु ई शत्रुघ्न इब्बरू मॊदले अवरिगॆ जलाञ्जलियन्नु कॊट्टुबिट्टिद्देवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. uttiSTha = arise; puruSa vyaaghraH = O; the tigr among men!; udakam kriyataam = let the traditonal libations of water be offered; pituH = to our father; aham = I and; ayam = this; shatrughnashcha = Shatrughna; puurvam eva = have previously; kR^itodakau = offered the tradiotnal libations of water.

अनुवादः

“Arise, O the Tiger among men! Let the traditional libations of water be offered to our father. Shatrughna and I have previously done it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।
अक्षयं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥ ८ ॥

प्रियेण खलु दत्तं हि पितृलोकेषु राघव । अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥ २-१०२-८

‘रघुनन्दन! कहते हैं, प्रिय पुत्रका दिया हुआ जल आदि पितृलोकमें अक्षय होता है और आप पिताके परम प्रिय पुत्र हैं ॥ ८ ॥

रघुनन्दन! प्रियपुत्रनु कॊट्टिरुव जलादिगळु पितृलोकदल्लि अक्षयवागुत्तदॆ ऎन्दु हेळुत्तारॆ. नीनु तन्दॆयवर परमप्रिय पुत्रनागिरुवॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. raaghavaH = O; Rama!; aahuH khalu = people indeed tell; iti = that; dattam = the one given; priyeNa = by an affectionate son; bhavati = becomes; akSayyam = measureless; bhavaamshchaiva = you alone; priyaH = are beloved; pituH = to our father.

अनुवादः

“O, Rama! It is said that the one given by an affectionate son becomes measureless and you undoubtedly are beloved to our father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सु-
स्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् ।
त्वया विहीनस्तव शोकरुग्ण-
स्त्वां संस्मरन्नेव गतः पिता ते ॥ ९ ॥

त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुः । त्वयेव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् । त्वया विहीनस्तव शोकमग्न । स्त्वाम् संस्मरन्नस्तमितः पिता ते ॥ २-१०२-९

‘आपके पिता आपसे विलग होते ही शोकके कारण रुग्ण हो गये और आपके ही शोकमें मग्न हो, आपको ही देखनेकी इच्छा रखकर, आपमें ही लगी हुई बुद्धिको आपकी ओरसे न हटाकर, आपका ही स्मरण करते हुए स्वर्गको चले गये’ ॥ ९ ॥

नम्म तन्दॆयवरु निन्निन्द अगलुत्तले शोकदिन्द रुग्णरादरु मत्तु निन्न शोकदल्ले मग्नरादरु. निन्नन्ने नोडुव इच्छॆयिन्द, निन्नल्ले नॆट्टिरुव बुद्धियन्नु तॊडॆयलारदॆ, निन्नन्ने स्मरिसुत्ता स्वर्गस्थरादरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vihiinaH = Entirely abandoned; tvayaa = by you; shchan = lamenting; tvaameva = about you; tava darshanepsu = desirous of beholding you; anivartya = not capable of turning away; buddhim = his mind; saktaam = appended; trayyeva = in you alone; shokamagnaH = and immersed in grief; tava = of you; te = your; pitaa = father; astamitaH = died; samsmaran = recollecting; tvaam = you.

अनुवादः

“Entirely abandoned by you, lamenting about you, desirous of beholding you, being not able to turn away his mind absorbed in you alone, immersed in grief of you and recollecting you, your father died.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ दोवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नूर ऎरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥102॥