१०१ दशरथनिर्याणकथनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama asks Bharata why he has come to the forest, wearing robes of bark and antelope skin, abandoning Ayodhya kingdom. Bharata informs Rama about Dasaratha’s death and requests Rama to take over the kingdom, endowed to him as per succession. Rama says that since king Dasaratha allotted two different duties to the two of them one enjoining the exile of his elder brother being binding on him and the other bequeathing the kingdom to Bharata, they must be implicitly obeyed by both of them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

101. श्रीरामका भरतसे वनमें आगमनका प्रयोजन पूछना, भरतका उनसे राज्य ग्रहण करनेके लिये कहना और श्रीरामका उसे अस्वीकार कर देना

तं तु रामः समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १ ॥

तम् तु रामः समाश्वास्य भ्रातरम् गुरु वत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २-१०१-१

लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजीने अपने गुरुभक्त भाई भरतको अच्छी तरह समझाकर अथवा उन्हें अपनेमें अनुरक्त जानकर उनसे इस प्रकार पूछना आरम्भ किया— ॥ १ ॥

लक्ष्मण सहित श्रीरामनु तन्न गुरुभक्त तम्मनाद भरतनन्नु चॆन्नागि समजायिसि अथवा अवनु तन्नल्लि अनुरक्तनॆन्दु तिळिदु अवनल्लि ई प्रकार केळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raamaH = rama; lakSmaNe saha = along with Lakshman; bhraatraa = his younger brother; samupachakrame = began; praSTum = to question; tam = that Bharata; bhraataram = his brother; guruvatsalam = who was devoted to his elders.

अनुवादः

Rama along with Lakshmana, his younger brother, began to question Bharata, his brother who was devoted to elders (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया ।
यस्मात् त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ॥ २ ॥
यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः ।
हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत् सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

किम् एतद् इग्च्छेयम् अहम् श्रोतुम् प्रव्याहृतम् त्वया । यस्मात् त्वम् आगतो देशम् इमम् चीर जटा अजिनी ॥ २-१०१-२ किम् निमित्तम् इमम् देशम् कृष्ण अजिन जटा धरः । हित्वा राज्यम् प्रविष्टः त्वम् तत् सर्वम् वक्तुम् अर्हसि ॥ २-१०१-३

‘भाई! तुम राज्य छोड़कर वल्कल, कृष्णमृगचर्म और जटा धारण करके जो इस देशमें आये हो, इसका क्या कारण है? जिस निमित्तसे इस वनमें तुम्हारा प्रवेश हुआ है, यह मैं तुम्हारे मुँहसे सुनना चाहता हूँ । तुम्हें सब कुछ साफ-साफ बताना चाहिये’ ॥ २-३ ॥

तम्म! नीनु राज्यवन्नु बिट्टु वल्कल, कृष्णमृग चर्म मत्तु जटॆयन्नु धरिसि इल्लिगॆ बन्दिरुवॆयल्ल, इदर कारणवेनु? नीनु वनक्कॆ बन्द निमित्तवन्नु नानु निन्निन्द केळलु बयसुत्तिरुवॆनु. नीनु ऎल्लवन्नू सरियागि तिळिसु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. aham = I; ichchhayam = desire; shrotum = to hear; pravyaahR^itam = as said; tvayaa = by you; yasmaat = why; kim = and what; etat = in this manner; tvam = you; aagataH = have come; imam desham = to this place; chiira jaTaa jinaH = in robes of bark and an antelope-skin.

अनुवादः

“I desire to hear from you, why you have come tot his place in robes of bark and an antelope-skin.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. arhasi = you ought; vaktum = to tell; sarvam = all; tat = that; kimnimittam = for what purpose; tvam = you; praviSTaH = entered; imam desham = this place; kR^iSNaajinajaTaadharaH = clad in deer-skin and matted hair; hitvaa = leaving; raajyam = the kingdom.

अनुवादः

“You ought to tell me all about the purpose for which you entered this place, clad in deer-skin and matted hair, relinquishing the kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रगृह्य बलवद् भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥

इत्य् उक्तः केकयी पुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रगृह्य बलवद् भूयः प्रान्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २-१०१-४

ककुत्स्थवंशी महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके इस प्रकार पूछनेपर भरतने बलपूर्वक आन्तरिक शोकको दबा पुनः हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा— ॥ ४ ॥

ककुत्स्थवंशी महात्मा श्रीरामनु हीगॆ केळिदाग भरतनु हृदयद शोकवन्नु अदुमिकॊण्डु पुनः कैमुगिदु ई प्रकार हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. iti = this; uktaH = spoken; kaakutthsena = by Rama; mahaatmanaa = the high souled; bhuuyaH = again; balavat = closely; pragR^ihya = embracing him; kaikeyiiputraH = Bharata; praaNjaliH = with joined palms; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Thus questioned by the high souled Rama, by closely embracing him again, Bharata with joined palms answered as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्य तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥ ५ ॥

आर्यम् तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । गतः स्वर्गम् महा बाहुः पुत्र शोक अभिपीडितः ॥ २-१०१-५

‘आर्य! हमारे महाबाहु पिता अत्यन्त दुष्कर कर्म करके पुत्रशोकसे पीड़ित हो हमें छोड़कर स्वर्गलोकको चले गये ॥ ५ ॥

आर्यने! नम्म महाबाहु तन्दॆयवरु अत्यन्त दुष्कर कर्ममाडि पुत्रशोकदिन्द पीडितरागि नम्मन्नु अगलि स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. aaryam = my noble brother!; taataH = our father; mahaabaahuH = the mighty armed; kR^itvaa = after performing; karma = a deed; suduSkaram = most difficult to perform; parityajya = and having abandoned (us); gataH = has gone; svaragam = to divine region; putra shokaabhipiiDitaH = with grief caused by separation from him son.

अनुवादः

“O, noble brother! Our father the mighty armed, after performing a deed must difficult to perform, and having abandoned us has gone the divine region; he died of grief on account of separation from his son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप ।
चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम् ॥ ६ ॥

स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परम् तप । चकार सुमहत् पापम् इदम् आत्म यशो हरम् ॥ २-१०१-६

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले रघुनन्दन! अपनी स्त्री एवं मेरी माता कैकेयीकी प्रेरणासे ही विवश हो पिताजीने ऐसा कठोर कार्य किया था । मेरी माँने अपने सुयशको नष्ट करनेवाला यह बड़ा भारी पाप किया है ॥ ६ ॥

शत्रुगळिगॆ सन्तापकॊडुव रघुनन्दन! तन्न पत्नी मत्तु नन्न तायि कैकेयिय प्रेरणॆयिन्दले विवशराद तन्दॆयवरु इन्तह कठोर कार्य माडिद्दरु. नन्न तायियु तन्न सुयशवन्नु नाशमाडुव ई भारी दॊड्ड पाप माडिरुवळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. paramtapa = O; tormented of foes!; niyuktaH = as urged; striyaa = by his wife; mania = and my; maatvaa = mother; kaikeyyaa = Kaikeyi; chakaara = he made; idam = this; sumahat = great; paapam = sin; aatma yashokaram = that has taken away his own reputation.

अनुवादः

“O, tormented of foes! As urged by his wife and my mother Kaikeyi;, our father committed this great sin that has taken away his own reputation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता ।
पतिष्यति महाघोरे नरके जननी मम ॥ ७ ॥

सा राज्यालमप्राप्य विधवा शोककर्शिता ।
प्रतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥

सा राज्य फलम् अप्राप्य विधवा शोक कर्शिता । पतिष्यति महा घोरे निरये जननी मम ॥ २-१०१-७

‘अतः वह राज्यरूपी फल न पाकर विधवा हो गयी । अब मेरी माता शोकसे दुर्बल हो महाघोर नरकमें पड़ेगी ॥ ७ ॥

आद्दरिन्द अवळु राज्यरूपी फलवन्नु पडॆयदॆ विधवॆयागिरुवळु. ईग नन्न तायियु शोकदिन्द दुर्बलळागि महाघोर नरकदल्लि बीळुवळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. apraapya = having not got; raajyaphalam = the fruit of the kingdom; vidhavaa = (but only) having become a widow; shika kashitaa = and emaciated by grief; mama = my; jananii = mother; saa = that kaikeyi; patiSyati = will fall; mahaaghore = in a highly terrible; neraye = hell.

अनुवादः

“Without having plucked the fruit of kingdom, widowed and emaciated with grief my mother will fall into the most terrific hell.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव ॥ ८ ॥

तस्य मे दास भूतस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि । अभिषिन्चस्व च अद्य एव राज्येन मघवान् इव ॥ २-१०१-८

‘अब आप अपने दासस्वरूप मुझ भरतपर कृपा कीजिये और इन्द्रकी भाँति आज ही राज्य ग्रहण करनेके लिये अपना अभिषेक कराइये ॥ ८ ॥

ईग नीनु निन्न दास भरतनाद नन्न मेलॆ कृपॆ माडु मत्तु इन्द्रनन्तॆ इन्दे राज्यवन्नु स्वीकरिसलु पट्टाभिषिक्तनागु.॥8॥

पदच्छेदः

8. arhasi = you ought; kartum = to show; prasaadam = kindness; me = to me; daasa bhuutasya = a true servant; tasya = as such; abhiSiN^chasva = and get anointed; raajyena = in the kingdom; adyaiva = this very day; maghanaaniva = like Devendra the Lord of celestials.

अनुवादः

“Grant me, who am your true servant, a favour! This very day, as Indra the Lord of celestials himself, receive the royal anointing!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातरश्च याः ।
त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरः च याः । त्वत् सकाशम् अनुप्राप्ताः प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥ २-१०१-९

‘ये सारी प्रकृतियाँ (प्रजा आदि) और सभी विधवा माताएँ आपके पास आयी हैं । आप इन सबपर कृपा करें ॥ ९ ॥

ई ऎल्ल मन्त्रिगळे आदि ऎल्ल विधवॆयराद तायन्दिरु निन्न बळिगॆ बन्दिरुवरु. नीनु इवरॆल्लर मेलॆ कृपॆमाडु.॥9॥

पदच्छेदः

9. sarvaaH = all; imaaH = these; prakR^itayaH = people; vidhavaaH = the widowed; maatarashcha = mothers; anupraaptaaH = have reached; tvat sakaasham = your proximity; arhasi = you ought; kartum = to show; prasaadam = your kindness.

अनुवादः

“Grant all these people and these widowed Queens, who have come here to see you, this felicity!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथानुपूर्व्या युक्तश्च युक्तं चात्मनि मानद ।
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥ १० ॥

तदानुपूर्व्या युक्तश्च युक्तं चात्मनि मानद ।
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥

तदा आनुपूर्व्या युक्तम् च युक्तम् च आत्मनि मानद । राज्यम् प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥ २-१०१-१०

‘दूसरोंको मान देनेवाले रघुवीर! आप ज्येष्ठ होनेके नाते राज्य-प्राप्तिके क्रमिक अधिकारसे युक्त हैं, न्यायतः आपको ही राज्य मिलना उचित है; अतः आप धर्मानुसार राज्य ग्रहण करें और अपने सुहृदोंको सफल-मनोरथ बनावें ॥ १० ॥

मानदनाद श्रीरामा! नीनु ज्येष्ठनाद्दरिन्द क्रमवागि राज्यद अधिकारदिन्द युक्तनागिरुवॆ, न्यायवागि निनगे राज्य सिगुवुदु उचितवागिदॆ. आद्दरिन्द नीनु धर्मानुसार राज्यवन्नु स्वीकरिसि, तन्न सुहृदरन्नु सफल मनोरथवागिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. maanada = O; proud Prince!; tat = for that reason; praapriuhi = accept indeed; raajyam = the kingdom; yuktam = that is befitting; aatmani = you; yuktam = and endowed to you; anupuurvyaa = as per succession; dharmeNa = and as per your right; kuru = and fulfill; sakaamaan = the desires; suhR^idaH = of your friends.

अनुवादः

“O, Prince! For that reason, accept the throne that is befitting; endowed to you as per succession and that is yours by right fulfill, as your should, the desires of your friends.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया ।
शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥ ११ ॥

भवतु अविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेन इव शारदी रजनी यथा ॥ २-१०१-११

‘आप-जैसे पतिसे युक्त हो यह सारी वसुधा वैधव्यरहित हो जाय और निर्मल चन्द्रमासे सनाथ हुई शरत्कालकी रात्रिके समान शोभा पाने लगे ॥ ११ ॥

निन्नन्तह पतियिन्द युक्तवाद ई इडी वसुन्धरॆ वैधव्यरहितवागि, निर्मलचन्द्रनिन्द सनाथवाद शरत्कालद रात्रियन्तॆ शोभिसलि.॥11॥

पदच्छेदः

11. samagraa = (Let) the entire; bhuumiH = world; bhavau = become; avidhavaa = bereft of widowhood; tvayaa = by you; patinaa = the Lord; vimalena iva = as the immaculate; shashinaa = moon; shaaradii = to the autumn; rajanii yathaa = night.

अनुवादः

“Bring the widowhood of the entire world to an end by becoming her Lord, as does the immaculate moon to the autumn-night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया ।
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १२ ॥

एभिष्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया ।
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

एभिः च सचिवैः सार्धम् शिरसा याचितो मया । भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥ २-१०१-१२

‘मैं इन समस्त सचिवोंके साथ आपके चरणोंमें मस्तक रखकर यह याचना करता हूँ कि आप राज्य ग्रहण करें । मैं आपका भाई, शिष्य और दास हूँ । आप मुझपर कृपा करें ॥ १२ ॥

नानु ऎल्ल सचिवरिन्दॊडगूडि निन्न चरणगळल्लि तलॆबागि - ‘नीनु राज्यवन्नु स्वीकरिसु’ ऎन्दु बेडिकॊळ्ळुत्तिरुवॆनु. नानु निन्न तम्मनु, शिष्यनु, दासनू आगिरुवॆ. नीनु नन्न मेलॆ दयॆतोरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. arhasi = you ought; kartum = to grant; prasaadam = this grace; bhraatuH = to your brother; yaachitaH shivasaa = who prostratas at your feet; ebhiH sachivaiH saartham = with your ministers; mayaa = by me; shiSyasya = who is a discipline; daasasya = and a slave.

अनुवादः

“Grant this grace to your brother, who prostrates at your feet along with your ministers is both your discipline and your slave.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् ।
पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि ॥ १३ ॥

तद् इदम् शाश्वतम् पित्र्यम् सर्वम् सचिव मण्डलम् । पूजितम् पुरुष व्याघ्र न अतिक्रमितुम् उत्सहे ॥ २-१०१-१३

‘पुरुषसिंह! यह सारा मन्त्रिमण्डल अपने यहाँ कुलपरम्परासे चला आ रहा है । ये सभी सचिव पिताजीके समयमें भी थे । हम सदासे इनका सम्मान करते आये हैं, अतः आप इनकी प्रार्थना न ठुकरायें’ ॥ १३ ॥

पुरुषसिंह! ई ऎल्ल मण्डलवु नम्मल्लि कुल परम्परॆयिन्द नडॆदुबन्दिदॆ. इवरॆल्ल सचिवरु तन्दॆयवर कालदल्लियू इद्दरु. नावु सदा इवरन्नु सम्मानिसुत्ता बन्दिरुवॆवु. आद्दरिन्द नीनु इवर प्रार्थनॆयन्नु तळ्ळिहाकबेड.॥13॥

पदच्छेदः

13. puruSa vyaaghraH = O; Tiger among men!; naarhasi = you cannot; atikramitum = disregard; idam = this; prakR^itimaN^Dalam = unbroken kingdom; shaashvatam = which is eternal; pitryam = ancestral; puujitam = and honoured.

अनुवादः

“O, Tiger among men! You cannot disregard this unbroken kingdom, which is eternal, ancestral and honoured.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः कैकयीसुतः ।
रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः ।
रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥

एवम् उक्त्वा महा बाहुः सबाष्पः केकयी सुतः । रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥ २-१०१-१४

ऐसा कहकर कैकेयीपुत्र महाबाहु भरतने नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए पुनः श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंसे माथा टेक दिया ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळि कैकेयी पुत्र महाबाहु भरतनु कङ्गळिन्द कम्बनिगरॆयुत्ता पुनः श्रीरामचन्द्रन चरणगळल्लि तलॆयन्नु चाचिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. evam = Thus; uktvaa = speaking; mahaa baahuH = the mighty armed; kaikeyiisutaH = Bharata; sa baaSpaH = with tears; punaH = again; jagraha = seized raamasya = Rama’s paadau = feet; shirasaa = in great honour; vidhivat = as per precept.

अनुवादः

Thus speaking, the mighty armed Bharata, with tears, once again seized Rama’s feet in great honour, as per precept.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः ।
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १५ ॥

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्त पुनः पुनः ।
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥

तम् मत्तम् इव मातन्गम् निह्श्वसन्तम् पुनः पुनः । भ्रातरम् भरतम् रामः परिष्वज्य इदम् अब्रवीत् ॥ २-१०१-१५

उस समय वे मतवाले हाथीके समान बारंबार लंबी साँस खींचने लगे, तब श्रीरामने भाई भरतको उठाकर हृदयसे लगा लिया और इस प्रकार कहा— ॥ १५ ॥

आग अवनु मत्त गजदन्तॆ पदे पदे दीर्घवागि निट्टिसिरु बिडुत्तिद्दनु, आग श्रीरामनु तम्मनाद भरतनन्नु ऎत्तिकॊण्डु अप्पिकॊण्डनु हागू ई प्रकार हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raamaH = Rama; pariSvjya = embraced; bhraataram = his brother; tam = bharata; that Bharata; niH shvasantam = who sighed; punaH punaH = again and again; maataN^gam iva = like an elephant; mattam = in rut; abraviit = and spoke; idam = these words.

अनुवादः

Rama embraced his brother Bharata, who sighed again and again like an elephant in rut, and spoke as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
राज्यहेतोः कथं पापमाचरेन्मद्विधो जनः ॥ १६ ॥

कुलीनः सत्त्व सम्पन्नः तेजस्वी चरित व्रतः । राज्य हेतोः कथम् पापम् आचरेत् त्वद् विधो जनः ॥ २-१०१-१६

‘भाई! तुम्हीं बताओ । उत्तम कुलमें उत्पन्न, सत्त्वगुणसम्पन्न, तेजस्वी और श्रेष्ठ व्रतोंका पालन करनेवाला मेरे-जैसा मनुष्य राज्यके लिये पिताकी आज्ञाका उल्लङ्घन रूप पाप कैसे कर सकता है? ॥ १६ ॥

तम्म! उत्तम कुलदल्लि हुट्टिद, सत्त्वगुणसम्पन्न, तेजस्वी मत्तु श्रेष्ठ व्रतगळन्नु पालिसुव नन्नन्तह मनुष्यनु राज्यक्कागि तन्दॆय आज्ञॆयन्नु हेगॆ उल्लङ्घिसबल्लनु? नीने हेळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. katham = how; janaH = should a man; madvidhaH = like myself; kuliinaH = of noble birth; sattva sampannaH = rich in Sattva (goodness); tejasvii = dignified; charita vrataH = and who has observed sacred vows; aacharet = commit; paapam = sin; raajya hetoH = for the sake of a mere kingdom?

अनुवादः

“How should a man of noble birth, rich in Sattva (goodness), dignified and who has observed sacred vows like myself, commit sin for the sake of a mere kingdom?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन ।
न चापि जननीं बाल्यात् त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ १७ ॥

न दोषम् त्वयि पश्यामि सूक्ष्मम् अप्य् अरि सूदन । न च अपि जननीम् बाल्यात् त्वम् विगर्हितुम् अर्हसि ॥ २-१०१-१७

‘शत्रुसूदन! मैं तुम्हारे अंदर थोड़ा-सा भी दोष नहीं देखता । अज्ञानवश तुम्हें अपनी माताकी भी निन्दा नहीं करनी चाहिये ॥ १७ ॥

शत्रुसूदन! नानु निन्नॊळगॆ कॊञ्चवू दोषवन्नु नोडुवुदिल्ल. अज्ञानवशनागि नीनु निन्न तायियन्नु ऎन्दिगू निन्दिसबारदु.॥17॥

पदच्छेदः

17. arisuudanaH = O; Bharata the annihilator of enemies!; na pashyaami = I do not see; suukSmamapi = even a little; doSam = of fault; tvayi = in you; naarhasi chaapi = you ought not even; vigarhitum = to abuse; jananiim = your mother; baalyaat = for a childish action.

अनुवादः

“O, Bharata the annihilator of enemies! I do not see the slightest fault in you and you should not reproach your mother for a childish action.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदानघ ।
उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते ॥ १८ ॥

कामकरो महाप्राअज्ञ गुरूणां सर्वदानघ । उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते ॥ २-१०१-१८

‘निष्पाप महाप्राज्ञ! गुरुजनोंका अपनी अभीष्ट स्त्रियों और प्रिय पुत्रोंपर सदा पूर्ण अधिकार होता है । वे उन्हें चाहे जैसी आज्ञा दे सकते हैं ॥ १८ ॥

निष्पाप महाप्राज्ञने! हिरियरिगॆ तनगॆ बेकाद पत्नियरल्लि मत्तु प्रिय पुत्रर मेलॆ सदा पूर्ण अधिकारविरुत्तदॆ. अवरु अवरिगॆ बेकाद हागॆ आज्ञापिसबल्लरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahaapraaj^Na = O; Bharata the highly intelligent!; anagha = and the faultless man!; vidhiiyate = It is incumbent; sarvadaa = always; guruuNaam = on the part of the elders; kaamakaaraH = to act freely; upapanneSu = with reference to their esteemed; daareSu = wife; putreSu aha = and progeny.

अनुवादः

“O, Bharata the highly intelligent and the faultless man! It is incumbent always on the part of the elders to act freely with reference to their wives and progeny.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याताः सौम्य साधुभिः ।
भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमपि ज्ञातुमर्हसि ॥ १९ ॥

वयमस्य यथा लोके संख्याताः सुअम्य साधुभिः । भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्छ त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ २-१०१-१९

‘सौम्य! माताओंसहित हम भी इस लोकमें श्रेष्ठ पुरुषोंद्वारा महाराजके स्त्री-पुत्र और शिष्य कहे गये हैं, अतः हमें भी उनको सब तरहकी आज्ञा देनेका अधिकार था । इस बातको तुम भी समझने योग्य हो ॥

सौम्यने! तायन्दिर सहित नावू कूड ई लोकदल्लि श्रेष्ठपुरुषरिन्द महाराजर पत्नी-पुत्र मत्तु शिष्यरॆन्दु हेळिसिकॊण्डिद्देवॆ. आद्दरिन्द नमगू ऎल्ल रीतिय अप्पणॆ माडुव अधिकार अवरिगित्तु. ई मातन्नु तिळियलु नीनू योग्यनागिरुवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. saumya = O; gentle brother!; yathaa = In what manner; samkhyaataaH = it was said; saadhubhiH = by virtuous men; loke = in this world; (in the same manner); tvam = you; arhasi = ought; anj^Naatum = to know; (that); vayam = we; bhaaryaaH = the women; putraashcha = children; shiSyaashcha = and disciples; (obey); asya = our Lord.

अनुवादः

“O, gentle brother! Since it was said thus by virtuous men in this world, we should all, women children and disciples, obey our Lord; this must be known to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम् ।
राज्ये वापि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः ॥ २० ॥

‘सौम्य! महाराज मुझे वल्कल वस्त्र और मृगचर्म धारण कराकर वनमें ठहरावें अथवा राज्यपर बिठावें—इन दोनों बातोंके लिये वे सर्वथा समर्थ थे ॥ २० ॥

महाराजरु ननगॆ नारुमडि, मृगचर्म तॊडिसि वनदल्लि इरिसलु अथवा सिंहासनदल्लि कुळ्ळिरिसलु इवॆरडरल्लियू अवरु सर्वथा समर्थरागिद्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaaraajaH = The great king; iishvaraH = is the master; vaasaye tum maam = who may either make me reside; vane vaa = in the forest; chiiravasanam = wearing bark robes; kR^iSNaajinaambaram = and a black antelope skin; raajye vaapi = or to sit on the throne; saumya = O gentle brother!.

अनुवादः

“The great king is the master, who has a discretion either to make me reside in the forest, wearing bark robes and a black antelope skin or to sit on the throne, O gentle brother!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावत् पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते ।
तावद् धर्मकृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥ २१ ॥

यावत् पितरि धर्मज्न गौरवम् लोक सत्कृते । तावद् धर्मभृताम् श्रेष्ठ जनन्याम् अपि गौरवम् ॥ २-१०१-२१

‘धर्मज्ञ! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भरत! मनुष्यकी विश्ववन्द्य पितामें जितनी गौरव-बुद्धि होती है, उतनी ही मातामें भी होनी चाहिये ॥ २१ ॥

धर्मज्ञने! धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठनाद भरतने मनुष्यनिगॆ विश्ववन्द्य तन्दॆयल्लि इरुवष्टे गौरव बुद्धियु तायियल्लियू इरबेकु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shreSTha = O; excellent; dharma bhR^itaam = among the supporters of law!; djar;ak^Ne = and the virtuous!; taavat = the same degree; gouravam = of respect; jananyaamapi = is due to our mother; yaavat = as is due; pitari = to our fathrs; lokasatkR^itam = who was honoured by the world.

अनुवादः

“O, excellent among the supporters of law and the virtuous! The same degree of respect is to be paid to our mother, as is due to our father, who is honoured by all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव ।
मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत् समाचरे ॥ २२ ॥

एताभ्याम् धर्म शीलाभ्याम् वनम् गग्च्छ इति राघव । माता पितृभ्याम् उक्तो अहम् कथम् अन्यत् समाचरे ॥ २-१०१-२२

‘रघुनन्दन! इन धर्मशील माता और पिता दोनोंने जब मुझे वनमें जानेकी आज्ञा दे दी है, तब मैं उनकी आज्ञाके विपरीत दूसरा कोई बर्ताव कैसे कर सकता हूँ? ॥ २२ ॥

रघुनन्दन! ई धर्मशील तायि मत्तु तन्दॆ इब्बरू ननगॆ काडिगॆ होगलु आज्ञापिसिदाग नानु अवर आज्ञॆगॆ विपरीतवागि बेरॆ एनादरू हेगॆ वर्तिसबल्लॆनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. katham = how; aham samaachare = can I do; anyat = otherwise; uktaH = while i was spoken; etaabhyaam maataa pitR^ibhyaam = by both my mother and father; dharmashiilaabhyaam = of virtuous nature; vanam gachchha iti = to go to the forest.

अनुवादः

“How can I do otherwise, while both my parents of virtuous nature ask me to go to the forest?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् ।
वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥ २३ ॥

त्वया राज्यम् अयोध्यायाम् प्राप्तव्यम् लोक सत्कृतम् । वस्तव्यम् दण्डक अरण्ये मया वल्कल वाससा ॥ २-१०१-२३

‘तुम्हें अयोध्यामें रहकर समस्त जगत् के लिये आदरणीय राज्य प्राप्त करना चाहिये और मुझे वल्कल वस्त्र धारण करके दण्डकारण्यमें रहना चाहिये ॥ २३ ॥

नीनु अयोध्यॆयल्लि इद्दु समस्त जगत्तिगागि आदरणीय राज्यवन्नु पडॆयबेकु मत्तु नानु वल्कलगळन्नु धरिसि दण्डकारण्यदल्लि इरबेकु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raajyam = The throne; ayodhyaam = in Ayodhya; loka satkR^itam = that the world reveres; praaptavyam = is to be occupied; tvayaa = by you; daN^DakaaraNye = and in the Dandaka forest; vastavyam = is to be occupied; mayaa = by me; valkalavaasasaa = wearing bark robes.

अनुवादः

“It is for you to occupy the throne in Ayodhya that the world reveres and it is for me to occupy this Dandaka forest, wearing bark robes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ ।
व्यादिश्य च महाराजो दिवं दशरथो गतः ॥ २४ ॥

एवमुत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ ।
व्यादिश्य च महाराजो दिवं दशरथो गतः ॥

एवम् कृत्वा महा राजो विभागम् लोक सम्निधौ । व्यादिश्य च महा तेजा दिवम् दशरथो गतः ॥ २-१०१-२४

‘क्योंकि महाराज दशरथ बहुत लोगोंके सामने हम दोनोंके लिये इस प्रकार पृथक्-पृथक् दो आज्ञाएँ देकर स्वर्गको सिधारे हैं ॥ २४ ॥

एकॆन्दरॆ दशरथ महाराजरु बहळ जनर मुन्दॆ नम्मिब्बरिगॆ ई प्रकार बेरॆ-बेरॆ ऎरडु आज्ञॆयन्नु कॊट्टु स्वर्गक्कॆ तॆरळिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vyaadishyacha = having commanded thus; mahaaraajaH = the great king; mahaatejaaH = with a great splendour; dasharathaH = Dasaratha; kR^itvaa = made; vibhaagam = the division of duties; evam = in this manner; loka sannidhau = in the presence of the people; gataH = and scended; divam = to heaven.

अनुवादः

“Having commanded thus, the emperor Dasaratha with a great splendour, made the division of duties in this manner (for us two) in the presence of the people and then ascended to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव ।
पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ २५ ॥

स च प्रमाणम् धर्म आत्मा राजा लोक गुरुः तव । पित्रा दत्तम् यथा भागम् उपभोक्तुम् त्वम् अर्हसि ॥ २-१०१-२५

‘इस विषयमें लोकगुरु धर्मात्मा राजा ही तुम्हारे लिये प्रमाणभूत हैं—उन्हींकी आज्ञा तुम्हें माननी चाहिये और पिताने तुम्हारे हिस्सेमें जो कुछ दिया है, उसीका तुम्हें यथावत् रूपसे उपभोग करना चाहिये ॥ २५ ॥

ई विषयदल्लि लोकगुरु धर्मात्मा महाराजरे निनगॆ प्रमाण भूतरागिद्दारॆ, अवर आज्ञॆयन्नु नीनु ऒप्पिकॊळ्ळलेबेकु. तन्दॆयवरु निन्न पालिगॆ कॊट्टिद्दन्नु नीनु यथावत्तागि अनुभविसबेकु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saH raajaa = that king; dharmaatmaa = the pious souled; lokaguruH = and the preceptor of the world; pramaaNam = is the standard authority; tava = for you; tvam = you; arhasi = ought; upabhoktum = to enjoy; yathaablaagam = according to the share; dattam = given; pitraa = by our father.

अनुवादः

“That pious souled king, the preceptor of the world is the standard authority for you and you have to enjoy the share given by our father accordingly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः ।
उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ २६ ॥

चतुर्दश समाः सौम्य दण्डक अरण्यम् आश्रितः । उपभोक्ष्ये तु अहम् दत्तम् भागम् पित्रा महात्मना ॥ २-१०१-२६

‘सौम्य! चौदह वर्षोंतक दण्डकारण्यमें रहनेके बाद ही महात्मा पिताके दिये हुए राज्य-भागका मैं उपभोग करूँगा ॥ २६ ॥

सौम्य! हदिनाल्कु वर्ष दण्डकारण्यदल्लि इद्दु बळिकवे महात्मा तन्दॆयु कॊट्टिरुव राज्यभागवन्नु नानु अनुभविसुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. aham tu = I; for my part; upabhokSye = souled; pitraa = father; chaturdasha = for fourteen; samaaH = years; aashritaH = taking my abode; daN^Dakaaranyam = in Dandaka forest; saumya = O; gentle brother.

अनुवादः

“I, for my part, shall enjoy the share given to me by our high-souled father for fourteen years, taking my abode in Dandaka forest, O gentle brother!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः
पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः ।
तदेव मन्ये परमात्मनो हितं
न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् ॥ २७ ॥

यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः
पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः ।
तदेव मन्ये परमात्मनो हितं
न सर्वलोकेश्वरभावमव्यम् ॥

‘मनुष्यलोकमें सम्मानित और देवराज इन्द्रके तुल्य तेजस्वी मेरे महात्मा पिताने मुझे जो वनवासकी आज्ञा दी है, उसीको मैं अपने लिये परम हितकारी समझता हूँ । उनकी आज्ञाके विरुद्ध सर्वलोकेश्वर ब्रह्माका अविनाशी पद भी मेरे लिये श्रेयस्कर नहीं है’ ॥ २७ ॥

\* कुछ प्रतियोंमें यह सर्ग १०४ वें सर्गके रूपमें वर्णित है । १०० वें सर्गके बादके तीन सर्गोंके बाद इसका उल्लेख हुआ है ।

मनुष्य लोकदल्लि सम्मानितराद, देवेन्द्रनन्तॆ तेजस्वियाद नन्न महात्मा तन्दॆयवरु ननगॆ कॊट्ट वनवासद आज्ञॆयन्नु नानु ननगॆ परम हितकारि ऎन्दु तिळियुवॆनु. अवर आज्ञॆगॆ विरुद्धवागि सर्वलोकेश्वर ब्रह्मन अविनाशी पदवू कूड ननगॆ श्रेयस्करवल्ल.॥27॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः ॥ १०१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एक सौ एकवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०१ ॥*

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऒन्दु नूर ऒन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥101॥