१०० रामस्य कुशलप्रश्नः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama gives instruction to Bharata as regards the duties of a king and the polity under an ideal monarchy under the pretext of enquiring about the welfare of his father and others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

100. श्रीरामका भरतको कुशल-प्रश्नके बहाने राजनीतिका उपदेश करना

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ॥ १ ॥
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह पाणिना ॥ २ ॥
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवम् ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत सादरम् ॥ ३ ॥

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ॥ कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः प्ररिजग्राह पाणिना ॥ आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवम् ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत सादरम् ॥

जटा और चीर-वस्त्र धारण किये भरत हाथ जोड़कर पृथ्वीपर पड़े थे, मानो प्रलयकालमें सूर्यदेव धरतीपर गिर गये हों । उनको उस अवस्थामें देखना किसी भी स्नेही सुहृद्के लिये अत्यन्त कठिन था । श्रीरामने उन्हें देखा और जैसे-तैसे किसी तरह पहचाना । उनका मुख उदास हो गया था । वे बहुत दुर्बल हो गये थे । श्रीरामने भाई भरतको अपने हाथसे पकड़कर उठाया और उनका मस्तक सूँघकर उन्हें हृदयसे लगा लिया । इसके बाद रघुकुलभूषण भरतको गोदमें बिठाकर श्रीरामने बड़े आदरसे पूछा— ॥ १—३ ॥

पदच्छेदः

1. raamaH = Rama; dadarsha = saw; (Bharata); jaTilam = with matted locks; chiiravasanam = wearing bark-robes; praaN^jalim = and with joined palms; patitam = lying; bhuvi = on the ground; durdarsham = incapable of being seen; bhaaskaram yathaa = as the sun; yugaante = at the end of the world-period.

अनुवादः

Rama saw Bharata, with matted locks, wearing bark-robes and, with joined palms, lying on the ground, incapable of being seen as the sun at the time of the dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटाधारियागिद्द, नारुमडियन्नुट्टिद्द, युगान्तद सूर्यनोपादियल्लि नोडलु अशक्यनागिद्दु, कैमुगिदुकॊण्डे नॆलद मेलॆ बिद्दिरुव भरतनन्नु श्रीरामनु नोडिदनु. अवनिगॆ भरतन गुरुते सिगलिल्ल. अवनु अष्टु कृशवागिद्दु, कुन्दिद मुखभावदिन्द कूडिद्द, अत्यन्त बडकलाद इवनु नन्न तम्म भरतने ऎम्बुदन्नु हेगो तिळिदु अवनन्नु तन्नॆरडु तोळुगळिन्द हिडिदॆत्तिदनु. बळिक श्रीरामनु भरतन नॆत्तियन्नु आघ्राणिसि गाढवागि आलिङ्गिसिकॊण्डु तॊडॆय मेलॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डु आदरपूर्वकवागि प्रश्निसिदनु.॥1-3॥

पदच्छेदः

2. raamaH = Rama; katham chit = with some difficulty; abhiJ^Naaya = recognized; bharatam = Bharata; vivarNa vadanam = whose face became pale; kR^isham = who was emaciated; parijagraaha = and took; bhraataram = his brother; baahunaa = by the arm.

अनुवादः

Rama recognized with some difficulty his brother Bharata, whose face became pale and who was emaciated, and took him by the arm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. aaghraaya = smelling; muurdhni = the crown of his head; aaropya = placing him; an^ke = on his lap; raamaH = Rama; raaghavaH = born in Raghu dynasty; pariSvajya cha = embraced; tam bharatam = that Bharata; paryapR^ichchhat = and enquired (as follows); samaahitaH = with an absorbent mind.

अनुवादः

Smelling the crown of his head, placing him on his lap, Rama who was born in Raghu dynasty embraced Bharata and with an absorbent mind, enquired of him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व नु तेऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥

क्व नु ते अभूत् पिता तात यद् अरण्यम् त्वम् आगतः । न हि त्वम् जीवतः तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि ॥ २-१००-४

‘तात! पिताजी कहाँ थे कि तुम इस वनमें आये हो? उनके जीते-जी तो तुम वनमें नहीं आ सकते थे ॥

मगु! नीनु वनक्कॆ बन्दिरुवाग, तन्दॆयवरु ऎल्लिद्दरु? अवरु जीविसिरुवाग नीनु काडिगॆ बरुवुदु सरियल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. taata = my darling!; kvam = where; abhuut = is; te pitaa = your father; yat tvam = (that) you; aagataH = have come; araNyam = to the forest?; tasya = He; jiivitaH = being alive; tvam = you; na arhasi hi = ought not have; aagatum = to come; vanam = to the forest.

अनुवादः

“My darling! Where is our father, that you have come to the forest? He, being alive, you ought not have to come to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ ५ ॥

चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतम् आगतम् । दुष्प्रतीकम् अरण्ये अस्मिन् किम् तात वनम् आगतः ॥ २-१००-५

‘मैं दीर्घकालके बाद दूरसे (नानाके घरसे) आये हुए भरतको आज इस वनमें देख रहा हूँ; परंतु इनका शरीर बहुत दुर्बल हो गया है । तात! तुम क्यों वनमें आये हो? ॥ ५ ॥

ऎष्टो दिनगळ बळिक दूरद मावन मनॆयिन्द बन्दिरुव भरतनन्नु नानु इन्दु नोडुत्तिद्देनॆ. आदरॆ इवन शरीर बहळ दुर्बलवागिदॆ. अय्या! नीनु काडिगॆ एकॆ बन्दॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. pashyaami = I see; bharatam = Bharata; chirasya = after a long time; aagatam = who comes; duuraat = from a far-off distance; duSpratiikam = wearing a mournful face; asmin araNye = into this forest; bata = Alas!; taata = My darling!; kim = why; aagataH = have you come; vanam = to the forest?.

अनुवादः

“I see you after a long time, coming from a far-off distance, wearing a mournful face into this forest Alas! Why have you come to the forest, my darling?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्नु धरते तात राजा यत् त्वमिहागतः ।
कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ ६ ॥

कच्चिद्धारयए तात राजा यत्त्वमिहागतः । कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ २-१००-६

‘भाई! महाराज जीवित हैं न? कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि वे अत्यन्त दुःखी होकर सहसा परलोकवासी हो गये हों और इसीलिये तुम्हें स्वयं यहाँ आना पड़ा हो? ॥

तम्म! महाराजरु जीवन्तरागिरुवरे? अवरु अत्यन्त दुःखितरागि कूडले परलोक वासिगळागिल्लवल्ल? हागू अदक्कागि निनगॆ काडिगॆ बरबेकायिते.॥6॥

पदच्छेदः

6. taata = my dear brother!; kachchiddhaarayate raajaa = Is the king alive? yat tvam = (that) you; aagataH = have come; iha = here?; diinaH raajaa = (I hope) the miserable king; na gataH kachchit = has not indeed departed; lokaantaram = to the other world; sahasaa = all of a sudden.

अनुवादः

“My dear brother! Is the king alive, that you have come here? I hope the miserable king has not indeed departed to the other world, all of a sudden.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितुः सत्यपराक्रम ॥ ७ ॥

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।
कच्चिच्छ्रुश्रूषसे तात पितुः सत्यपराक्रम ॥

कच्चित्सौम्य नते राज्यं भ्रष्ठं बालस्य शाश्वतम् । कच्चिछुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ २-१००-७

‘सौम्य! तुम अभी बालक हो, इसलिये परम्परासे चला आता हुआ तुम्हारा राज्य नष्ट तो नहीं हो गया? सत्यपराक्रमी तात भरत! तुम पिताजीकी सेवा-शुश्रूषा तो करते हो न? ॥ ७ ॥

सौम्य! नीनु इन्नु बालकनागिरुवॆ, अदक्कागि परम्परॆयिन्द नडॆदुबन्दिरुव निन्न राज्यवु भ्रष्टवागिल्लवल्ल? सत्यपराक्रमि भरतने! नीनु तन्दॆय सेवा-शुश्रूषॆयन्नु माडुत्तिरुवॆयल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. saumya = O; gentle brother!; (I hope); shaashvatam = the permanent; raajyam = kingdom; na bhraSTam kachchit = has in no way suffered; te = from your; baalasya = youthful inexperience; taata = My darling!; shushruuSate kachchit = Are you rendering service; pitaram = to our father; satyavikramam = who is truly valiant?

अनुवादः

“O, gentle brother! I hope the eternal kingdom has in a no way suffered from your youthful experience. My darling! Are you rendering service to our father, who is truly valiant?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चितः ॥ ८ ॥

कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्य सम्गरः । राज सूय अश्व मेधानाम् आहर्ता धर्म निश्चयः ॥ २-१००-८

‘जो धर्मपर अटल रहनेवाले हैं तथा जिन्होंने राजसूय एवं अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान किया है, वे सत्यप्रतिज्ञ महाराज दशरथ सकुशल तो हैं न? ॥ ८ ॥

धर्मदल्लि अचलनागिद्द, राजसूय, अश्वमेध यज्ञगळ अनुष्ठान माडिद, सत्यप्रतिज्ञराद दशरथ महाराजरु क्षेमवागि इरुवरल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. kachchit = I hope that; raajaa dasharathaH = the king Dasaratha; kushalii = is well; satyasangaraH = he who is true to his promise; aahartaa raaja suuyaashva medhaanaam = he who performs Rajasuya and Ashvamedha sacrifices; dharma nishchayaH = and he who has a righteous resolve.

अनुवादः

“I hope that the King Dasaratha is well, he who is true to his promise, he who performs Rajasuya and Ashvamedha Sacrifices and he who has a righteous resolve.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत् तात पूज्यते ॥ ९ ॥

स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्म नित्यो महा द्युतिः । इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायो यथावत् तात पूज्यते ॥ २-१००-९

‘तात! क्या तुम सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाले, विद्वान्, ब्रह्मवेत्ता और इक्ष्वाकुकुलके आचार्य महातेजस्वी वसिष्ठजीकी यथावत् पूजा करते हो? ॥ ९ ॥

अप्पा! सदा धर्मदल्लि तत्पररागिरुव, विद्वांसराद, ब्रह्मवेत्त इक्ष्वाकुकुलद आचार्य, महातेजस्वी वसिष्ठरन्नु नीनु यथावत् पूजॆ माडुत्तिरुवॆयल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. taata = My darling! puujyate kachchit = are you treating respectfully; yathaavat = as before; saH = that; upaadhyaayaH = preceptor; ikSvaakuuNaam = of the Ikshvakus; braahmaNaH = the one who knows the sacred scriptures; vidvaan = the learned; dhamanityaH = who constantly keeps up the virtues; mahaadyutiH = and who has a great splendour.

अनुवादः

“My darling! Are you treating respectfully as before that preceptor of the Ikshvakus, the one who knows the sacred scriptures, the one who knows the sacred scriptures, the learned who constantly keep up the virtues and he who has a great splendour?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ १० ॥

सा तात कच्चिच् च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती । सुखिनी कच्चिद् आर्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २-१००-१०

‘भाई! क्या माता कौसल्या सुखसे हैं? उत्तम संतानवाली सुमित्रा प्रसन्न हैं और आर्या कैकेयी देवी भी आनन्दित हैं? ॥ १० ॥

तम्म! तायि कौसल्यॆयु सुखदिन्द इरुवळल्ल? उत्तम सन्तानवुळ्ळ सुमित्रा देवियु प्रसन्नळागि इरुवळल्ल? आर्या कैकेयियू कूड सन्तोषवागिरुवळे.॥10॥

पदच्छेदः

10. taata = My darling!; kachchit = I hope; saa kausalyaa = that Kausalya; sumitraacha = and Sumitra; prajaaratii = having good offspring; sukhinii = are happy; kachchit = I hope; aaryaa = the venerable; devii = queen; kaikeyii = Kaikeyi; nandati = is rejoicing.

अनुवादः

“My darling! I hope that Kausalya and Sumitra having good offspring are happy. I hope the venerable queen Kaikeyi is rejoicing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ ११ ॥

कच्चिद् विनय सम्पन्नः कुल पुत्रो बहु श्रुतः । अनसूयुर् अनुद्रष्टा सत्कृतः ते पुरोहितः ॥ २-१००-११

‘जो उत्तम कुलमें उत्पन्न, विनयसम्पन्न, बहुश्रुत, किसीके दोष न देखनेवाले तथा शास्त्रोक्त धर्मोंपर निरन्तर दृष्टि रखनेवाले हैं, उन पुरोहितजीका तुमने पूर्णतः सत्कार किया है? ॥ ११ ॥

उत्तमकुलदल्लि हुट्टिद, विनयसम्पन्न, बहु श्रुत, यार दोषवन्नू नोडद, शास्त्रोक्त धर्मगळ मेलॆ निरन्तर दृष्टियिरिसुव, आ पुरोहितरन्नु नीनु पूर्णवागि सत्करिसुत्तिरुवॆयल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. kachchit = I hope that; purohitaH = the preceptor; vinayasampannaH = who is rich in humility; kulaputraH = a son of a noble family; bahushrutaH = who has a knowledge of many scriptures; anasuuyuH = an unenvious person; anudraSTaa = and full of insight; satkR^itaH = is duly honoured; te = by you.

अनुवादः

“I hope that the preceptor (Suyajgna the son of Vasishta); who is rich in humility, a son of a noble family, who has a knowledge of many scriptures an unenvious person and who is full of insight, is duly honoured by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ १२ ॥

कच्चिद् अग्निषु ते युक्तो विधिज्नो मतिमान् ऋजुः । हुतम् च होष्यमाणम् च काले वेदयते सदा ॥ २-१००-१२

‘हवनविधिके ज्ञाता, बुद्धिमान् और सरल स्वभाववाले जिन ब्राह्मण देवताको तुमने अग्निहोत्र-कार्यके लिये नियुक्त किया है, वे सदा ठीक समयपर आकर क्या तुम्हें यह सूचित करते हैं कि इस समय अग्निमें आहुति दे दी गयी और अब अमुक समयमें हवन करना है? ॥

नीनु अग्निहोत्रक्कागि नेमिसिरुव हवन विधियन्नु बल्ल, बुद्धिवन्त मत्तु सरळ स्वभावद ब्राह्मणरु सदाकाल समयक्कॆ सरियागि बन्दु ईग अग्नियल्लि आहुति कॊडबेकु, ईग इन्तह हवनमाडुवुदिदॆ ऎन्दु निनगॆ सूचनॆ कॊडुत्तिरुवरु ताने.॥12॥

पदच्छेदः

12. kachchit = I hope that; vidhijN^aH = a brahmin who is versed in the traditions; matimaan = who is intelligent; R^iyuH = and just; yuktaH = employed; te = in your; agniSu = sacred fires; sadaa = always; vedayate = informs you; kaale = in time; hutamcha = and about a sacred fire having been; hoSyamaaNamcha = or going to be fed with oblations.

अनुवादः

“I hope that a brahmin who is versed in the traditions, who is intelligent and just, employed in your sacred fires, always informs you in time, about a sacrificial fire having been or going to be fed with oblations.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् देवान् पितॄन् भृत्यान् गुरून् पितृसमानपि ।
वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ १३ ॥

कच्चिद्देवान् पित्ऱ्^ऊन् भृत्वान्गुरून् पितृसमानपि । वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ २-१००-१३

‘तात! क्या तुम देवताओं, पितरों, भृत्यों, गुरुजनों, पिताके समान आदरणीय वृद्धों, वैद्यों और ब्राह्मणोंका सम्मान करते हो? ॥ १३ ॥

अप्पा! नीनु देवतॆगळन्नु, पितृगळन्नु, भृत्यरन्नु, गुरु-हिरियरन्नु, तन्दॆयन्तॆ आदरणीयराद वृद्धरू, वैद्यरू, ब्राह्मणरू इवरन्नु सम्मानिसुवॆयल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. taata = My darling!; kachchit = I hope that; abhimanyase = you are holding in high esteem; devaan = the gods; pitR^iin = your ancestors; bhR^ityaan = dependents; guruun = and teachers; vR^iddhamshcha = who are aged; pitR^isamaan api = as your father too; vaidyaamshcha = the doctors; braahmanaamshcha = and the brahmins.

अनुवादः

“My darling! I hope that you are holding in high esteem the gods, your ancestors, dependents and teachers of your father’s age the doctors and the brahmins.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित् त्वं तात मन्यसे ॥ १४ ॥

इषु अस्त्र वर सम्पन्नम् अर्थ शास्त्र विशारदम् । सुधन्वानम् उपाध्यायम् कच्चित् त्वम् तात मन्यसे ॥ २-१००-१४

‘भाई! जो मन्त्ररहित श्रेष्ठ बाणोंके प्रयोग तथा मन्त्रसहित उत्तम अस्त्रोंके प्रयोगके ज्ञानसे सम्पन्न और अर्थशास्त्र (राजनीति) के अच्छे पण्डित हैं, उन आचार्य सुधन्वाका क्या तुम समादर करते हो? ॥ १४ ॥

तम्मा! मन्त्ररहित श्रेष्ठबाणगळ प्रयोगदल्लि हागू मन्त्रसहित उत्तम अस्त्रगळ प्रयोगदल्लि विशारदनाद, अर्थशास्त्र पण्डितनाद, आचार्य सुधन्वनन्नु नीनु गौरविसुत्तिरुवॆयल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. taata = O; my darling!; kacchit = I hope that; tvam = you; manyase = treat with due respect; (in archery); upaadhyaayam = your teacher; sudhanvaanam = Sudhanva; ishhvastra vara sampannam = who is furnished with the most excellent arrows and darts; artha shaastra vishaaradam = well-versed in political economy.

अनुवादः

“O, my darling! I hope that you treat with due respect; Sudhanva, your teacher in archery, who is furnished with the most excellent arrows and darts and well-versed in political economy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ १५ ॥

कच्चिद् आत्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जित इन्द्रियाः । कुलीनाः च इन्गितज्नाः च कृताः ते तात मन्त्रिणः ॥ २-१००-१५

‘तात! क्या तुमने अपने ही समान शूरवीर, शास्त्रज्ञ, जितेन्द्रिय, कुलीन तथा बाहरी चेष्टाओंसे ही मनकी बात समझ लेनेवाले सुयोग्य व्यक्तियोंको ही मन्त्री बनाया है? ॥ १५ ॥

अय्या! तन्नन्तॆये शूरवीर, शास्त्रज्ञ, जितेन्द्रिय, कुलीन हागू परेङ्गितज्ञराद, सुयोग्य व्यक्तिगळन्ने नीनु मन्त्रियागिसिकॊण्डिरुवॆयल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. kachchit = I hope that; mantriNaH = ministers; shuuraaH = who are valiant; aatma samaaH = like you; shrutavantaH = learned; jitendriyaaH = masters of their senses; kuliinaashcha = of noble birth; iN^gitaj^Naashcha = and and skilled in interpreting internal sentiments by external gesture; kR^itaaH = are assigned; te = to you.

अनुवादः

“I hope that ministers who are valiant like you, learned, masters of their senses of noble birth and skilled interpreting internal sentiments by external gesture, are assigned to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रिधुरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ १६ ॥

मन्त्रो विजय मूलम् हि राज्नाम् भवति राघव । सुसम्वृतो मन्त्र धरैर् अमात्यैः शास्त्र कोविदैः ॥ २-१००-१६

‘रघुनन्दन! अच्छी मन्त्रणा ही राजाओंकी विजयका मूल कारण है । वह भी तभी सफल होती है, जब नीति-शास्त्रनिपुण मन्त्रिशिरोमणि अमात्य उसे सर्वथा गुप्त रखें ॥ १६ ॥

रघुनन्दन! उत्तम मन्त्रालोचनॆये राजर विजयद मूलकारणवागिदॆ. नीतिशास्त्रनिपुण मन्त्रिवर्य अमात्यरु अदन्नु सर्वथा गुप्तवागिरिसिदागले अदु सफलवागुवुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vijaya muulan = the source of victory; raaj^Naam = for kings; bhavatihihi = in deed coures; samvR^itaH = from a concealed; mantraH = counsel; amaatyaiH = by ministers; shaastra kovidaiH = well-versed in political sciences; mantradharaiH = and who can conceal their thoughts within themselves; raaghava = O; Bharata!.

अनुवादः

“The source of victory for kings indeed comes from a concealed counsel by ministers, who are well-versed in political sciences and who can hide their thoughts within themselves.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित् कालेऽवबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ १७ ॥

कश्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्कालेऽवबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥

कच्चिन् निद्रा वशम् न एषि कच्चित् काले विबुध्यसे । कच्चिन् च अपर रात्रिषु चिन्तयस्य् अर्थ नैपुणम् ॥ २-१००-१७

‘भरत! तुम असमयमें ही निद्राके वशीभूत तो नहीं होते? समयपर जाग जाते हो न? रातके पिछले पहरमें अर्थसिद्धिके उपायपर विचार करते हो न? ॥ १७ ॥

भरतने नीनु हॊत्तुतप्पि निद्रॆगॆ वशीभूत नागुवुदिल्लवल्ल? समयक्कॆ सरियागि ऎच्चरगॊळ्ळुत्तिरुवॆयल्ल? रात्रिय कॊनॆय जावदल्लि अर्थ सिद्धिय उपायद कुरितु योचिसुत्तिरुवॆयल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. naiSii kashchit = I hope you do not; nidraa vasham = fall a prey to excess of sleep; prabhudhyase kachchit = and wake-up; kaale = at appropriate time; chintayati kachchit = i hope you contemplate; apara raatreSu = during the later half of the night; arthanaipuNam = adroitness of an action.

अनुवादः

“I hope you do not fall a prey to excess of sleep and do wake up at appropriate time. I hope you contemplate during the later half of the night, about the adroitness of an action.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ १८ ॥

कच्चिन् मन्त्रयसे न एकः कच्चिन् न बहुभिः सह । कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रम् न परिधावति ॥ २-१००-१८

‘(कोई भी गुप्त मन्त्रणा दोसे चार कानोंतक ही गुप्त रहती है; छः कानोंमें जाते ही वह फूट जाती है, अतः मैं पूछता हूँ—) तुम किसी गूढ़ विषयपर अकेले ही तो विचार नहीं करते? अथवा बहुत लोगोंके साथ बैठकर तो मन्त्रणा नहीं करते? कहीं ऐसा तो नहीं होता कि तुम्हारी निश्चित की हुई गुप्त मन्त्रणा फूटकर शत्रुके राज्यतक फैल जाती हो? ॥ १८ ॥

नीनॊब्बने कुळितु राज्याङ्गद मुख्यविषयवन्नु चर्चिसुत्तिल्ल ताने? अथवा हॆच्चु जनरॊन्दिगॆ कुळितु चर्चिसुत्तिल्ल ताने? नीनु निश्चयिसिद राज्याङ्गद रहस्य शत्रुराज्यदवरॆगॆ हरडुवुदिल्ल ताने? (यावुदे गुप्तरहस्य ऒब्बॊब्बरिगे मात्र तिळिदिरबेकु, हॆच्चु जनरिगॆ तिळिदाग बयलागुव सम्भवविरुत्तदॆ. ऒब्बने निश्चयिसुवाग प्रमादवागुव सम्भवविरुत्तदॆ..॥18॥

पदच्छेदः

18. kachchit = I hope that; na mantrayase = you do not deliberate; ekaH = alone; na kachchit = nor indeed; bahubhissaha = together with = numerous men; kachchit = I hope; te mantraH = your decision; mantritaH = arrived at by you through deliberation; na paridhaavati = does not flow; raaSTram = to the public.

अनुवादः

“I hope that you do not deliberate alone nor indeed with numerous men. I hope your decision arrived at by you through such deliberation does not flow to the public (even before it is carried out)”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्म न दीर्घयसि राघव ॥ १९ ॥

कच्चिद् अर्थम् विनिश्चित्य लघु मूलम् महा उदयम् । क्षिप्रम् आरभसे कर्तुम् न दीर्घयसि राघव ॥ २-१००-१९

‘रघुनन्दन! जिसका साधन बहुत छोटा और फल बहुत बड़ा हो, ऐसे कार्यका निश्चय करनेके बाद तुम उसे शीघ्र प्रारम्भ कर देते हो न? उसमें विलम्ब तो नहीं करते? ॥ १९ ॥

रघुनन्दन! साधनवु चिक्कदिद्दु फलवु दॊड्डदागिद्दरॆ, आ कार्यवन्नु निश्चयिसिद बळिक नीनु अदन्नु कूडले प्रारम्भिसुत्तिरुवॆयल्ल? अदरल्लि विळम्ब माडुवुदिल्ल ताने.॥19॥

पदच्छेदः

19. raaghava = O; Bharata!; kachchit = I hope that; aarabhase = you launch; kartam = to excente; kSipram = soon; vinishchitya = considering your interest; artham = an undertaking; mahodayam = which has great benefit; laghumuulam = with least cost; na diirghayasi = and do not delay it.

अनुवादः

“O, Bharata! I hope considering your interest fully, you lanuch an undertaking, which has maximum benefit with minimum coast and indeed do not delay it further.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्नु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २० ॥

कच्चित् तु सुकृतान्य् एव कृत रूपाणि वा पुनः । विदुः ते सर्व कार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २-१००-२०

‘तुम्हारे सब कार्य पूर्ण हो जानेपर अथवा पूरे होनेके समीप पहुँचनेपर ही दूसरे राजाओंको ज्ञात होते हैं न? कहीं ऐसा तो नहीं होता कि तुम्हारे भावी कार्यक्रमको वे पहले ही जान लेते हों? ॥ २० ॥

निन्न ऎल्ल कार्यगळु पूर्णवादाग अथवा पूर्णवागुव हत्तिर मुट्टिदागले बेरॆ राजरिगॆ तिळियुत्तिदॆ ताने? निन्न मुन्दिन कार्यक्रमवन्नु अवरु मॊदले तिळियुत्तिल्ल ताने.॥20॥

पदच्छेदः

20. kachhit = I hope that; paarthivaa = other kings; viduH = know; te = your; sarva kaaryaaNi = entire undertaking; sukR^itaanyeva = only after they have been successfully completed; punah = and; kR^ita ruupaani vaa = which have taken shape; na = and do not get to know; kartavyaani = your proposed undertakings.

अनुवादः

“I hope the other kings know your entire undertakings only after they have been successfully completed as well as those which have taken a shape, but not your proposed undertakings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २१ ॥

कच्चिन् न तर्कैर् युक्त्वा वा ये च अप्य् अपरिकीर्तिताः । त्वया वा तव वा अमात्यैर् बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २-१००-२१

‘तात! तुम्हारे निश्चित किये हुए विचारोंको तुम्हारे या मन्त्रियोंके प्रकट न करनेपर भी दूसरे लोग तर्क और युक्तियोंके द्वारा जान तो नहीं लेते हैं? (तथा तुमको और तुम्हारे अमात्योंको दूसरोंके गुप्त विचारोंका पता लगता रहता है न?) ॥ २१ ॥

नीनु निश्चितगॊळिसिरुव विचारगळु नीनु अथवा मन्त्रिगळु प्रकटपडिसुव मॊदले बेरॆ जनरु तर्क मत्तु युक्तियिन्द तिळिदुकॊळ्ळुत्तिल्ल ताने? (निनगॆ हागू निन्न अमात्यरिगॆ बेरॆयवर गुप्तविचारगळु तिळियुत्तिवॆयल्ल?.॥21॥

पदच्छेदः

21. taataH = My darling!; kachchit = I hope that; na budhyate = it is not known (by others); antritam = the discussion; yuktyaavaa = by a strategem; tarkaiH = or by enquiry; ye chaapi = or by any other strategies; aparikiirtitaa = no mentioned; tvayaa raa = by you; tava amaatyairvaa = or by your ministers.

अनुवादः

“My darling! I hope that others are not knowing, by their enquiries or strategies or by any other approaches not mentioned, the details of discussions you make with your ministers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २२ ॥

कश्चित्सहस्रैमूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत् ॥

कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणाम् एकम् इग्च्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्य् अर्थ कृग्च्छ्रेषु कुर्यान् निह्श्रेयसम् महत् ॥ २-१००-२२

‘क्या तुम सहस्रों मूर्खोंके बदले एक पण्डितको ही अपने पास रखनेकी इच्छा रखते हो? क्योंकि विद्वान् पुरुष ही अर्थसंकटके समय महान् कल्याण कर सकता है ॥ २२ ॥

नीनु साविरारु मूर्खर बदलिगॆ ऒब्ब पण्डितनन्नु बळियल्लिट्टुकॊळ्ळलु बयसुत्तिरुवॆ ताने? एकॆन्दरॆ विद्वांसनादवने अर्थसङ्कट कालदल्लि महान् श्रेयस्सन्नु माडबल्लनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. kachchit = I hope; ichhasi = you solicit for; ekam = one; paN^Ditam = wise man; sahasraat = rather than for a thousand; muurkhaanaam = stupids; (for); paN^DitaH = a wise man; kuryaat = can do; mahat = a great; nishreyasam = advantageous thing; artha kR^ichchhreSu = in difficult matters.

अनुवादः

“I hope you solicit for one wise man rather than for a thousand stupids for, a wise man can be of a great help to you in difficult matters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २३ ॥

सहस्राण्य् अपि मूर्खाणाम् यद्य् उपास्ते मही पतिः । अथ वा अप्य् अयुतान्य् एव न अस्ति तेषु सहायता ॥ २-१००-२३

‘यदि राजा हजार या दस हजार मूर्खोंको अपने पास रख ले तो भी उनसे अवसरपर कोई अच्छी सहायता नहीं मिलती ॥ २३ ॥

राजनादवनु साविर अथवा हत्तु साविर मूर्खरन्नु तन्न बळि इरिसिकॊण्डरू कूड अवरिन्द आपत्कालदल्लि यावुदे सहाय सिगलारदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. yadyapi = even if; mahiipatiH = a king; upaaste = employs; sahasraaNi = thousands; athavaa = or; aayutaanyeva = tens of thousands; muurkhaaNaam = of fools; na asti = there is no; sahaayataa = helpfulness; teSu = in them.

अनुवादः

“Even if a king employs thousands or tens of thousands of fools, they will not be helpful to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २४ ॥

एको अप्य् अमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः । राजानम् राज मात्रम् वा प्रापयेन् महतीम् श्रियम् ॥ २-१००-२४

‘यदि एक मन्त्री भी मेधावी, शूर-वीर, चतुर एवं नीतिज्ञ हो तो वह राजा या राजकुमारको बहुत बड़ी सम्पत्तिकी प्राप्ति करा सकता है ॥ २४ ॥

ऒब्ब मन्त्रियादरू मेधावी, शूर-वीर, चतुर, नीतिज्ञनागिद्दरॆ अवनु राजा अथवा राजकुमारनिगॆ बहळ दॊड्ड सम्पत्तु दॊरकिसबल्लनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. ekaH amaatyo. api = even one minister; medhaavii = who is wise; shuuraH = valiant; dakSaH = efficient; vichakSaNaH = and sagacious; praapayet = causes to secure; mahatiim = a great; shriyam = prosperity; raajaanam = to the king; raajamaatram vaa = or to one who enjoys royal authority.

अनुवादः

“Even one wise, valiant sagacious and efficient minister alone can cause to secure a great prosperity to the king or to one who enjoys royal authority.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्यास्ते तात योजिताः ॥ २५ ॥

कच्चिन्मुख्या महत्सेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषुभृत्यास्तॆ तात योजिताः ॥

कच्चिन् मुख्या महत्सु एव मध्यमेषु च मध्यमाः । जघन्याः च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २-१००-२५

‘तात! तुमने प्रधान व्यक्तियोंको प्रधान, मध्यम श्रेणीके मनुष्योंको मध्यम और छोटी श्रेणीके लोगोंको छोटे ही कामोंमें नियुक्त किया है न? ॥ २५ ॥

अय्या! नीनु प्रधान व्यक्तिगळन्नु प्रधान कार्यदल्लि, मध्यम श्रेणिय मनुष्यरन्नु मध्यम मत्तु निम्न श्रेणिय जनरन्नु सण्ण कार्यदल्ले नियुक्त गॊळिसुवॆ ताने.॥25॥

पदच्छेदः

25. kachchit = I hope that; mukhyaaH = superior; bhR^ityaaH = servants; yojitaaH = are assigned; mahatsu = superior; karmasu eva = works only; madhyamaaH = mediocre servants; madhyameSu cha = in mediocre works; jaghanyaaH tu = and inferior servants; jaghanyeSu = in inferior works.

अनुवादः

“I hope that superior servants are assigned superior works only, mediocre servants in mediocre works and inferior servants in inferior works.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन् ।
श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित् त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २६ ॥

अमात्यान् उपधा अतीतान् पितृ पैतामहान् शुचीन् । श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित् त्वम् नियोजयसि कर्मसु ॥ २-१००-२६

‘जो घूस न लेते हों अथवा निश्छल हों, बाप-दादोंके समयसे ही काम करते आ रहे हों तथा बाहर-भीतरसे पवित्र एवं श्रेष्ठ हों, ऐसे अमात्योंको ही तुम उत्तम कार्योंमें नियुक्त करते हो न? ॥ २६ ॥

लञ्चपडॆयद, निश्चलवाद, तात-मुत्तातर कालदिन्दलू कार्यमाडुत्ता बन्दिरुव हागू त्रिकरण शुद्धियिरुव श्रेष्ठराद अमात्यरन्ने नीनु मुख्यकार्यगळल्लि नियुक्तगॊळिसिरुवॆ ताने.॥26॥

पदच्छेदः

26. achchit = i hope; tvam = you; niyojayasi = are appointing; amaatyaan = (those) ministers; upadhaatiitaan = who are incorruptible; pitR^ipaitaamahaan = born of the fathers and forbears of good family; shuchiin = who are full of integrity; shreSThaan = and eminent ones; karmasu = in matters; shreSThesu = of great importance.

अनुवादः

“I hope you are appointing those ministers, who are eminent incorruptible, born of the fathers and for bears of good family and who are full of integrity in matters of great importance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजिताः प्रजाः ।
राष्ट्रे तवावजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ २७ ॥

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् । राज्यं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ २-१००-२७

‘कैकेयीकुमार! तुम्हारे राज्यकी प्रजा कठोर दण्डसे अत्यन्त उद्विग्न होकर तुम्हारे मन्त्रियोंका तिरस्कार तो नहीं करती? ॥ २७ ॥

कैकेयी कुमारने! निन्न राज्यद प्रजॆयु कठोरदण्डदिन्द उद्विग्नरागि निन्न मत्तु मन्त्रिगळन्नु तिरस्कार माडुवुदिल्ल ताने.॥27॥

पदच्छेदः

27. kaikeyii suta = o; Bharata!; kachhit = I hope; tava = your; mantriNaH = ministers; naanujaananti = do not watch as mere witnesses; bR^isham udvejita prajam = (while) your subjects tremble with great fear; raajyam = (in your) kingdom; ugre Na daN^Dena = by your stern scepter.

अनुवादः

“O, Bharata! I hope your ministers do not watch as mere witnesses, while your subjects in the kingdom wielding tremble with great fear, under your inflexible wielding of the scepter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २८ ॥

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव सियः ॥

कच्चित् त्वाम् न अवजानन्ति याजकाः पतितम् यथा । उग्र प्रतिग्रहीतारम् कामयानम् इव स्त्रियः ॥ २-१००-२८

‘जैसे पवित्र याजक पतित यजमानका तथा स्त्रियाँ कामचारी पुरुषका तिरस्कार कर देती हैं, उसी प्रकार प्रजा कठोरता पूर्वक अधिक कर लेनेके कारण तुम्हारा अनादर तो नहीं करती? ॥ २८ ॥

पवित्रनाद याजकनु पतित यजमानन्नू, स्त्रीयरु कामचारी पुरुषनन्नु तिरस्करिसुवन्तॆये कठोरवागि अधिकार नडॆसिदाग प्रजॆगळु निन्न अनादर माडुवुदिल्ल ताने.॥28॥

पदच्छेदः

28. kachchit = I hope; yaajakaah = those who perform the sacrifice; naavajaananti = do not hold you in contempt; ugra pratigrahiitaaram = as one who accepts terrible gifts; patitam yathaa = as one who is fallen; striiyaH iva = as women; (hold); kaamayaanam = of those lustful men.

अनुवादः

“I hope those who perform the sacrifice do not hold you in contempt, as one who accepts terrible gifts; as one who is fallen, as women hold in contempt of those highly lustful men.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो हन्ति न स हन्यते ॥ २९ ॥

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यंसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो हन्ति न स हन्यते ॥

उपाय कुशलम् वैद्यम् भृत्य संदूषणे रतम् । शूरम् ऐश्वर्य कामम् च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २-१००-२९

‘जो साम-दाम आदि उपायोंके प्रयोगमें कुशल, राजनीतिशास्त्रका विद्वान्, विश्वासी भृत्योंको फोड़नेमें लगा हुआ, शूर (मरनेसे न डरनेवाला) तथा राजाके राज्यको हड़प लेनेकी इच्छा रखनेवाला है—ऐसे पुरुषको जो राजा नहीं मार डालता है, वह स्वयं उसके हाथसे मारा जाता है ॥ २९ ॥

साम, दान आदि उपायगळल्लि कुशलनाद, राजनीति शास्त्रद विद्वांसनाद, नम्बिकस्थ सेवकरन्नु ऎत्तिकट्टुववनु, शूर (साविगॆ अञ्जदवनु), राज्यवन्नु कसिदुकॊळ्ळलु बयसुवव, इन्तह पुरुषनन्नु राजनु कॊन्दुहाकदिद्दरॆ, स्वतः अवन कैयिन्द सायबेकागुत्तदॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. yaH = he who; na hanti = does not slay; vaidyam = a physician; upaaya kushalam = skilled in ways and means of aggravating a disease; bhR^ityu samduuSaNe ratam = a servant intent on bringing disgrace; shuuram = and a valiant warrior; aishvarya kaamam cha = seeking kingly power; saH = he (himself); hanyate = is slain.

अनुवादः

“He, who does not slay a physician skilled in ways and means of aggravating a disease, a servant intent on bringing disgrace and a valiant warrior seeking kingly power, is *himself) slain by them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान् मतिमान् शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ ३० ॥

कच्चिद्द् हृष्टः च शूरः च धृतिमान् मतिमान् शुचिः । कुलीनः च अनुरक्तः च दक्षः सेना पतिः कृतः ॥ २-१००-३०

‘क्या तुमने सदा संतुष्ट रहनेवाले, शूरवीर, धैर्यवान्, बुद्धिमान्, पवित्र, कुलीन एवं अपनेमें अनुराग रखनेवाले, रणकर्मदक्ष पुरुषको ही सेनापति बनाया है? ॥ ३० ॥

नीनु सदा सन्तुष्टवागिरुव, शूर-वीर, धैर्यवन्त, बुद्धिवन्त, पवित्र, कुलीन हागू तन्नल्लि अनुरागवुळ्ळ रण कर्मदक्ष पुरुषनन्ने सेनापतियागिसिकॊण्डिरुवॆ ताने.॥30॥

पदच्छेदः

30. kachchit = I hope; senaapatiH = an army-chief; hR^iSTashcha = who is happy man; shuurashcha = a valiant man; matimaan = a wise man; dhR^itimaan = a courageous man; shuchiH = of good conduct; kuliinashcha = one who is born in a good family; anuraktashcha = who is beloved by his subordinates; dakSaH = and one who is efficient; kR^itaH = is selected.

अनुवादः

“I hope an army-chief, who is cheerful, wise, courageous, valiant, well-behaved, born in a good family, who is beloved by his subordinates and efficient, is selected by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलवन्तश्च कच्चित् ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ ३१ ॥

बलवन्तः च कच्चित् ते मुख्या युद्ध विशारदाः । दृष्ट अपदाना विक्रान्ताः त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २-१००-३१

‘तुम्हारे प्रधान-प्रधान योद्धा (सेनापति) बलवान्, युद्धकुशल और पराक्रमी तो हैं न? क्या तुमने उनके शौर्यकी परीक्षा कर ली है? तथा क्या वे तुम्हारे द्वारा सत्कारपूर्वक सम्मान पाते रहते हैं? ॥ ३१ ॥

निन्न मुख्य सेनापति बलवन्त, युद्धकुशल मत्तु पराक्रमियागिरुवनल्ल? नीनु अवन शौर्यवन्नु परीक्षिसिद्दॆ ताने? अवनु निन्निन्द सत्कारपूर्वक सम्मान पडॆयुत्तिरुवनु ताने.॥31॥

पदच्छेदः

31. kachchit = I hope; te = those; mukhyaaH = important warriors; belaventaH = who are exceedingly strong; yuddhavishaaradaaH = skilled in war-fare; dR^iSTaapadaanaa = whose excellent actions were seen before; vikraantaaH = and the most courageous men honoured; maanitaaH = and respected; tvayaa = by you.

अनुवादः

“I hope those warriors, who are excellent strong, skilled in war-face, whose excellent actions were seen before and the most courageous ones are duly honoured and respected by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ ३२ ॥

कचिद् बलस्य भक्तम् च वेतनम् च यथा उचितम् । सम्प्राप्त कालम् दातव्यम् ददासि न विलम्बसे ॥ २-१००-३२

‘सैनिकोंको देनेके लिये नियत किया हुआ समुचित वेतन और भत्ता तुम समयपर दे देते हो न? देनेमें विलम्ब तो नहीं करते? ॥ ३२ ॥

सैनिकरिगॆ कॊडबेकाद सरियाद वेतन हागू भत्तॆगळन्नु नीनु समयक्कॆ सरियागि कॊडुत्तिरुवॆयल्ल? कॊडुवुदरल्लि विळम्ब माडुवुदिल्ल ताने.॥32॥

पदच्छेदः

32. kachchit = I hope; sampraapta kaalam = at the proper time; dadaasi = you are giving; balasya = your army; bhaktam cha = the daily provisions; daatavyam = to be given; yathochitam = and suitable; vetanamcha = salary; na vilambase = without any delay.

अनुवादः

“I hope you are regularly giving your army, the daily provisions and the suitable salary to them, without any delay.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालातिक्रमणे ह्येव भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुरप्यतिकुप्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान् कृतः ॥ ३३ ॥

काल अतिक्रमणे ह्य् एव भक्त वेतनयोर् भृताः । भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो अनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ २-१००-३३

‘यदि समय बिताकर भत्ता और वेतन दिये जाते हैं तो सैनिक अपने स्वामीपर भी अत्यन्त कुपित हो जाते हैं और इसके कारण बड़ा भारी अनर्थ घटित हो जाता है ॥

समयक्कॆ सरियागि भत्तॆ मत्तु वेतन कॊडदिद्दरॆ सैनिकरु तम्म ऒडॆयन मेलॆयू अत्यन्त कुपितरागुत्तारॆ; इदरिन्द बहळ भारी अनर्थ घटिसबहुदु.॥33॥

पदच्छेदः

33. kaalaatikramaNaat = (when) there is delay; bhaktavetanayoH = in giving bread and wages; bhR^itaaH = the servants; kupyanti = become incensed; bhartuH = against their master; duSyanti = and become corrupt; saH = (and) that; smR^itaaH = is said to be; sumahaan = a great; anarthaH = unfortunate occurrence.

अनुवादः

“When there is delay in giving bread and wages, the servants become incensed against their master and become corrupt; and that is said to be a great unfortunate occurrence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित् प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ ३४ ॥

कच्चित् सर्वे अनुरक्ताः त्वाम् कुल पुत्राः प्रधानतः । कच्चित् प्राणामः तव अर्थेषु सम्त्यजन्ति समाहिताः ॥ २-१००-३४

‘क्या उत्तम कुलमें उत्पन्न मन्त्री आदि समस्त प्रधान अधिकारी तुमसे प्रेम रखते हैं? क्या वे तुम्हारे लिये एकचित्त होकर अपने प्राणोंका त्याग करनेके लिये उद्यत रहते हैं? ॥ ३४ ॥

उत्तम कुलदल्लि हुट्टिद मन्त्रिगळे आदि ऎल्ल मुख्य अधिकारिगळु निन्नल्लि प्रेमविरिसुत्तारल्ल? अवरु निनगागि एकचित्तरागि तन्न प्राणगळन्नू त्यजिसलु उद्युक्तरागिरुवरु ताने.॥34॥

पदच्छेदः

34. kachchit = I hope; sarve = all; pradhaanataH = the foremost; kulaputraaH = descendents of your race (kshatriyas); anuraktaaH = are devoted; tvaam = to you; kachchit santyajanti = (and) do they lay down; praaNaan = their lives; tava artheSu = for your sake; samaahitaaH = steadfastly?

अनुवादः

“I hope all the foremost descendents of your race (kshatriyas) are devoted to you and do they lay down their lives steadfastly for your sake?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ ३५ ॥

कच्चिज् जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् । यथा उक्त वादी दूतः ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २-१००-३५

‘भरत! तुमने जिसे राजदूतके पदपर नियुक्त किया है, वह पुरुष अपने ही देशका निवासी, विद्वान्, कुशल, प्रतिभाशाली और जैसा कहा जाय, वैसी ही बात दूसरेके सामने कहनेवाला और सदसद्विवेकयुक्त है न? ॥ ३५ ॥

भरत! नीनु राजदूतनागि नियुक्तगॊळिसिदवनु तन्न देशद निवासी, विद्वांस, कुशल, प्रतिभाशालि मत्तु हेळिदन्तॆये बेरॆयवर मुन्दॆ मातन्नु हेळुव सदसद्विवेकयुक्तनागिरुवनु ताने.॥35॥

पदच्छेदः

35. bharata = O; Bharata!; kachchit = I hope that; paN^DitaH = a knowledgeable man; jaanapadaH = living in the country; vidvaan = a wise man; dakSiNaH = a skilled person; pratibhaanavaan = endowed with presence of mind; yathoktavaadii = the one who knows how to speak to the point; kR^itaH = is selected; duutaH = ad an ambassador; te = by you.

अनुवादः

“I hope that a knowledgeable man, living in your own country, a wise man a skilled person endowed with presence of mind and the one who knows how to speak to the point, is selected as an ambassador by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ ३६ ॥

कच्चिद् अष्टादशान्य् एषु स्व पक्षे दश पन्च च । त्रिभिः त्रिभिर् अविज्नातैर् वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २-१००-३६

‘क्या तुम शत्रुपक्षके अठारह१ और अपने पक्षके पंद्रह२ तीर्थोंकी तीन-तीन अज्ञात गुप्तचरोंद्वारा देख-भाल या जाँच-पड़ताल करते रहते हो? ॥ ३६ ॥

१. शत्रुपक्षके मन्त्री, पुरोहित, युवराज, सेनापति, द्वारपाल, अन्तर्वेशिक (अन्तःपुरका अध्यक्ष), कारागाराध्यक्ष, कोषाध्यक्ष, यथायोग्य कार्योंमें धनका व्यय करनेवाला सचिव, प्रदेष्टा (पहरेदारोंको काम बतानेवाला), नगराध्यक्ष (कोतवाल), कार्यनिर्माणकर्ता (शिल्पियोंका परिचालक), धर्माध्यक्ष, सभाध्यक्ष, दण्डपाल, दुर्गपाल, राष्ट्रसीमापाल तथा वनरक्षक—ये अठारह तीर्थ हैं, जिनपर राजाको दृष्टि रखनी चाहिये । मतान्तरसे ये अठारह तीर्थ इस प्रकार हैं—मन्त्री, पुरोहित, युवराज, सेनापति, द्वारपाल, अन्तःपुराध्यक्ष, कारागाराध्यक्ष, धनाध्यक्ष, राजाकी आज्ञासे सेवकोंको काम बतानेवाला, वादी-प्रतिवादीसे मामलेकी पूछताछ करनेवाला, प्राड‍‍्विवाक (वकील), धर्मासनाधिकारी (न्यायाधीश), व्यवहार-निर्णेता, सभ्य, सेनाको जीविका-निर्वाहके लिये धन देनेका अधिकारी (सेनानायक) कर्मचारियोंको काम पूरा होनेपर वेतन देनेके लिये राजासे धन लेनेवाला, नगराध्यक्ष, राष्ट्रसीमापाल तथा वनरक्षक, दुष्टोंको दण्ड देनेका अधिकारी तथा जल, पर्वत, वन एवं दुर्गम भूमिकी रक्षा करनेवाला—इनपर राजाको दृष्टि रखनी चाहिये ।
२. उपर्युक्त अठारह तीर्थोंमेंसे आदिके तीनको छोड़कर शेष पंद्रह तीर्थ अपने पक्षके भी सदा परीक्षणीय हैं ।

नीनु शत्रुपक्षद हदिनॆण्टु1 मत्तु तन्न पक्षद हदिनैदु2 तीर्थगळन्नु मूरु-मूरु अज्ञात गुप्तचरर मूलक परीक्षिसिकॊळ्ळुवॆ ताने.॥36॥

पदच्छेदः

36. vetsi katsit = do you get to know; tribhiH tribhiH = through three; chaarakaiH = spies; avij^NaataiH = each unacquainted with each other; aSTaadasha = the eighteen*; tiirthaani = functionaries; anyeSu = of the enemies; dasha paN^cha cha = and the fifteen functionaries; svapakSe = of your own side?

अनुवादः

“Do you get to know throught three spies, each unacquainted with each other, about the eighteen* functionaries of the enemies and the fifteen functionaries of your own side?”

टिप्पनी

*They are: 1)the chief minister; 2) the king’s family priest; 3)the crown prince; 4)the leader of the army; 5) the chief warder; 6) the chamberlain (antaHpuraaH adhyaksha); 7)the superintendent of gails (kaaraagaara adhyaksha); 8) the chancellor of the exchequer; 9)the herald; 10)the government advocate; 11) the judge; 12)the assessor; 13) the officer disbursing salaries to army men; 14) the officer drawing money from the state exchequer to disburse the workmen’s wages; 15) the superintended of public works; 16) the protector of the borders of a kingdom, who also performed the duties of a forester; 17) the magistrate; 18) the officer entrusted with conservation of waters; hills, forests and tracts difficult of access.: The fifteen functionaries of one’s own side are the last fifteen of this very list, omitting the first three; viz; the chief ministers, the family priest and the crown prince.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ ३७ ॥

कच्चिद् व्यापास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥

कच्चिद् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातामः च सर्वदा । दुर्बलान् अनवज्नाय वर्तसे रिपु सूदन ॥ २-१००-३७

‘शत्रुसूदन! जिन शत्रुओंको तुमने राज्यसे निकाल दिया है, वे यदि फिर लौटकर आते हैं तो तुम उन्हें दुर्बल समझकर उनकी उपेक्षा तो नहीं करते? ॥ ३७ ॥

शत्रुसूदन! याव शत्रुगळन्नु नीनु राज्यदिन्द गडीपारु माडिरुवॆयो अवरु मरळि बन्दरॆ अवरन्नु दुर्बलरॆन्दु तिळिदु उपेक्षॆ माडुवुदिल्ल ताने.॥37॥

पदच्छेदः

37. ripusuudada = O; slayer of your Foes!; kachchit = I hope; vartase = you stay; sarvadaa = forever; anavajNaaya = not thinking lightly; ahitaan = of your foes; durbalaan = who are weak; vyapaastaan = and having been expelled; pratiyaataamshcha = return again to revenge.

अनुवादः

“O, slayer of your Foes! I hope you do not forever think lightly of your foes, who are weak and having been expelled, return again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ ३८ ॥

कच्चिन्न लौकायतिकान् ब्राह्मणांस्तातसेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥

कच्चिन् न लोकायतिकान् ब्राह्मणामः तात सेवसे । अनर्थ कुशला ह्य् एते बालाः पण्डित मानिनः ॥ २-१००-३८

‘तात! तुम कभी नास्तिक ब्राह्मणोंका संग तो नहीं करते हो? क्योंकि वे बुद्धिको परमार्थकी ओरसे विचलित करनेमें कुशल होते हैं तथा वास्तवमें अज्ञानी होते हुए भी अपनेको बहुत बड़ा पण्डित मानते हैं ॥ ३८ ॥

अय्या! नीनु ऎन्दू नास्तिक ब्राह्मणन सङ्ग माडुवुदिल्ल ताने? एकॆन्दरॆ अवरु परमार्थदिन्द बुद्धियन्नु विचलितगॊळिसुवुदरल्लि कुशलरागिरुत्तारॆ, निजवागि अज्ञानिगळागिद्दरू तन्नन्नु बहळ दॊड्ड पण्डित नॆन्दु तिळियुत्तारॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. kachchit = I hope; no sevasa = you are not honouring; lokaayatikaan = the materialistic; braahmaNaan = brahmins; taata = my darling!; ete = these men; anarthakushalaaH hi = are skilled in perverting the mind; baalaaH = ignorant; paN^Dita maaninaH = and thinking themselves to be learned.

अनुवादः

I hope are not honouring the materialistic brahmins, My dear brother! These men are skilled in perverting the mind, ignorant as they are and thinking themselves to be learned."

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ ३९ ॥

‘उनका ज्ञान वेदके विरुद्ध होनेके कारण दूषित होता है और वे प्रमाणभूत प्रधान-प्रधान धर्मशास्त्रोंके होते हुए भी तार्किक बुद्धिका आश्रय लेकर व्यर्थ बकवाद किया करते हैं ॥ ३९ ॥

अवर ज्ञानवु वेदविरुद्धवागिरुवुदरिन्द दूषितवागिरुत्तदॆ मत्तु अवरु प्रमाणभूत मुख्य-मुख्य धर्मशास्त्रगळु इद्दरू तार्किक बुद्धियन्नु आश्रयिसि व्यर्थवागि वादिसुत्ता इरुत्तारॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. praapya = reaching to; anviikSakiim = their logical; buddhim = aeumen; durbudhaaH = these men of perverted intellect; pravadanti = speak; nirartham = bereft of meaning; vidyamaaneSu = in the presence of; mukhyeSu = eminent; dharma shaastreSu = books on righteousness.

अनुवादः

“Reaching to their logical acumen, these men of perverted intellect preach meaninglessly, in the presence of eminent books on righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ ४० ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः ॥ ४१ ॥
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित् समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसे ॥ ४२ ॥

वीरैर् अध्युषिताम् पूर्वम् अस्माकम् तात पूर्वकैः । सत्य नामाम् दृढ द्वाराम् हस्त्य् अश्व रथ सम्कुलाम् ॥ २-१००-४० ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः स्व कर्म निरतैः सदा । जित इन्द्रियैर् महा उत्साहैर् वृत अमात्यैः सहस्रशः ॥ २-१००-४१ प्रासादैर् विविध आकारैर् वृताम् वैद्य जन आकुलाम् । कच्चित् समुदिताम् स्फीताम् अयोध्याम् परिरक्षसि ॥ २-१००-४२

‘तात! अयोध्या हमारे वीर पूर्वजोंकी निवासभूमि है; उसका जैसा नाम है, वैसा ही गुण है । उसके दरवाजे सब ओरसे सुदृढ़ हैं । वह हाथी, घोड़े और रथोंसे परिपूर्ण है । अपने-अपने कर्मोंमें लगे हुए ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य सहस्रोंकी संख्यामें वहाँ सदा निवास करते हैं । वे सब-के-सब महान् उत्साही, जितेन्द्रिय और श्रेष्ठ हैं । नाना प्रकारके राजभवन और मन्दिर उसकी शोभा बढ़ाते हैं । वह नगरी बहुसंख्यक विद्वानोंसे भरी है । ऐसी अभ्युदयशील और समृद्धिशालिनी नगरी अयोध्याकी तुम भलीभाँति रक्षा तो करते हो न? ॥ ४०—४२ ॥

अप्पा! अयोध्यॆयु नम्म वीर पूर्वजर निवासभूमियागिदॆ. अदर हॆसरु इरुवन्तॆये गुणवू आगिदॆ. अदर द्वारगळु सुदृढवागिवॆ. आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द अदु परिपूर्णवागिदॆ. तम्म-तम्म कर्मगळल्लि तॊडगिरुव ब्राह्मण, क्षत्रियरु, वैश्यरु साविरारु सङ्ख्यॆयल्लि अल्लि सदा वासिसुत्तारॆ. अवरॆल्लरू उत्साहिगळू, जितेन्द्रियरू, श्रेष्ठरू आगिद्दारॆ. नाना रीतिय अरमनॆगळिन्द, मन्दिरगळिन्द अदु शोभिसुत्ता इदॆ. आ नगरियु असङ्ख्य विद्वांसरिन्द तुम्बिदॆ. इन्तह अभ्युदयशील मत्तु समृद्धिशालिनी नगरि अयोध्यॆयन्नु नीनु चॆन्नागि रक्षिसुत्ता इरुत्तिरुवॆ ताने.॥40-42॥

पदच्छेदः

40; 41; 42. kachchit = I hope; parirakSasi = you preserve; ayodhyaam = the City of Ayodhya; samuditaam = furnished with everything; sphiitaam = and flourishing; puurvam = that was formerly; adhyuSitaam = inhabited; asmaakam = by our; viiraiH = heroic; puurvakaiH = ancestors; taata = O; my dear brother; satyanaanaam = that is worthy of its name; dR^iDha dvaaraam = with its fortified gates; hastvashva ratha sankulaam = its elephats; horses and chariots that fill it; vR^itaam = endowed with; braahmaNaiH = its brahmins; kSastriyaiH = warriors; vaishyaiH = and merchants; sahasrashaH = in thousands; sadaa = ever; svakarma nirataiH = engaged in their repective duties; aaryaiH = with engaged in thier respective duties; aaryaiH = with its noble citizens; jitendriyaiH = self- controlled; mahotsaahaiH = full of energy; vR^itaam = endowed iwth; praasaadaiH = its palaces; vividhaakaaraiH = in various shapes; vaidyajanaakulaam = and the learned who abound there.

अनुवादः

“I hope you preserve the City of Ayodhya, furnished with everything and flourishing, that was formerly inhabited by our heroic ancestors, O my dear brother, that is worthy of its name, with its fortified gates, its elephant horses and chariots that fill it, with its brahmins, warriors and merchants in thousands, ever engaged in their respective duties, with its noble citizens self-controlled and full of energy, with its palaces in various shapes and the learned who abound there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ ४३ ॥
प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमापशुमान् हिंसाभिरभिवर्जितः ॥ ४४ ॥
अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ ४५ ॥
विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ ४६ ॥

कच्चिच्चैत्त्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमापशुमान् हिंसाभिरभिवर्जितः ॥ अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैःसर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥

कच्चिच् चैत्य शतैर् जुष्टः सुनिविष्ट जन आकुलः । देव स्थानैः प्रपाभिः च तडागैः च उपशोभितः ॥ २-१००-४३ प्रहृष्ट नर नारीकः समाज उत्सव शोभितः । सुकृष्ट सीमा पशुमान् हिंसाभिर् अभिवर्जितः ॥ २-१००-४४ अदेव मातृको रम्यः श्वा पदैः परिवर्जितः । परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः २-१००-४५ विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः । कच्चिज् जन पदः स्फीतः सुखम् वसति राघव ॥ २-१००-४६

‘रघुनन्दन भरत! जहाँ नाना प्रकारके अश्वमेध आदि महायज्ञोंके बहुत-से चयन-प्रदेश (अनुष्ठानस्थल) शोभा पाते हैं, जिसमें प्रतिष्ठित मनुष्य अधिक संख्यामें निवास करते हैं, अनेकानेक देवस्थान, पौंसले और तालाब जिसकी शोभा बढ़ाते हैं, जहाँके स्त्री-पुरुष सदा प्रसन्न रहते हैं, जो सामाजिक उत्सवोंके कारण सदा शोभासम्पन्न दिखायी देता है, जहाँ खेत जोतनेमें समर्थ पशुओंकी अधिकता है, जहाँ किसी प्रकारकी हिंसा नहीं होती, जहाँ खेतीके लिये वर्षाके जलपर निर्भर नहीं रहना पड़ता (नदियोंके जलसे ही सिंचाई हो जाती है), जो बहुत ही सुन्दर और हिंसक पशुओंसे रहित है, जहाँ किसी तरहका भय नहीं है, नाना प्रकारकी खानें जिसकी शोभा बढ़ाती हैं, जहाँ पापी मनुष्योंका सर्वथा अभाव है तथा हमारे पूर्वजोंने जिसकी भलीभाँति रक्षा की है, वह अपना कोसल देश धन-धान्यसे सम्पन्न और सुखपूर्वक बसा हुआ है न? ॥ ४३—४६ ॥

रघुनन्दन भरत! नम्म कोसल देशदल्लि नाना प्रकारद अश्वमेधादि महायज्ञगळ अनुष्ठान स्थळगळु शोभिसुत्तिवॆ, अदरल्लि प्रतिष्ठित मनुष्यरु हॆच्चागि वासिसुत्तारॆ. अनेक देवस्थानगळु, अरवट्टिगॆगळु, सरोवरगळु अदर शोभॆयन्नु हॆच्चिसिवॆ. अल्लिय स्त्री-पुरुषरु सदा प्रसन्नरागिद्दु, अवरु सामाजिक उत्सवगळिन्द सदा शोभिसुत्तिद्दारॆ. अल्लि हॊलवन्नु उळुव समर्थ पशुगळु हॆच्चागिवॆ; यावुदे रीतिय हिंसॆ आगुवुदिल्ल. अल्लि हॊलक्कागि मळॆय नीरन्ने अवलम्बिसदे रम्यवागि कङ्गॊळिसुत्तिरुव नदिगळ नीरन्नु हायिसलागुवुदु. हिंसक पशुगळिन्द रहितवागि यावुदर भयवू अल्लि इरुवुदिल्ल. अनेक प्रकारद गणिगळिन्द अदर शोभॆ हॆच्चिदॆ. अल्लि पापि मनुष्यर सर्वथा अभाववागिदॆ. इदन्नु नम्म पूर्वजरु चॆन्नागि रक्षिसिद्दरु; अन्तह राज्यवु धन-धान्यगळिन्द सम्पन्न मत्तु सुखवागि नॆलॆसिदॆयल्ल.॥43-46॥

पदच्छेदः

43; 44; 45; 46; 47. kachchit = I hope that; janapadaH = the kingdom; juSTaH = adorned; chaitya shataiH = with hundreds of altars; suniviSTa janaakulaH = and abundantly filled with peaceful people; upashobhitaH = rich; devasthaanaiH = in temples; prapaabhishcha = with sheds where water is stocked for free distribution to passers-by and tanks; taTaakaishchaprahR^iSTa nara naariikaH = with happy men and women; samaajotsavashobhitaH = graced by social festivities; sukR^iSTa siimaa = with land well-tilled; pashumaan = abiding in cattle; parivarjitaH = which are totally free; himsaabhiH = from cruelties; adeva maatR^ikaH = (agricultural land) not exclusively fed by rain; ramyaH = which is beautiful; parivarjitaH = and is purged; shvaapadaiH = of beasts of prey; parityaktaH = which is rid; bhayaih = of fears; sarvaiH = completely; upashobhitaH = and is studded; khambhisheha = with mines; vivarjitaH = which is a destitute; paapaiH = of sinful; naraiH = men; surakSitaH = and well protected; purvaiH = by our forefathers; sphiitaH = is prosperous; vasati = and an abode; sukham = of happiness.

अनुवादः

I hope that the kingdom, adorned with peaceful places rich in temples and sheds where water stored for distribution to passers-by in tanks, with happy men and women, graced by social festivities, with land well-tilled, abiding in cattle which are totally free from cruelties, the agricultural land not exclusively fed by rains, which is beautiful and is purged of beasts of prey, which is completely rid of fears, studded with mines, a destitute of sinful men, and well-protected by our fore-fathers, is prosperous and an abode of happiness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते ॥ ४७ ॥

कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषि गो रक्ष जीविनः । वार्तायाम् संश्रितः तात लोको हि सुखम् एधते ॥ २-१००-४७

‘तात! कृषि और गोरक्षासे आजीविका चलानेवाले सभी वैश्य तुम्हारे प्रीतिपात्र हैं न? क्योंकि कृषि और व्यापार आदिमें संलग्न रहनेपर ही यह लोक सुखी एवं उन्नतिशील होता है ॥ ४७ ॥

अय्या! कृषि-गोरक्षदिन्द जीवन नडॆसुव ऎल्ल वैश्यरु निनगॆ प्रीतिपात्ररागिद्दारल्ल? एकॆन्दरॆ कृषि मत्तु व्यापारादिगळल्लि संलग्नवागिद्दागले ई लोक सुखी मत्तु उन्नतिशीलवागुत्तदॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. te dayitaaH kachchit = are you cherishing; sarve = all; kR^iSigorakSa jiivinaH = those who live by agriculture and cattle-rearing; taata = O; dear brother!; lokaH = the people; samshritaH = living; vaartaayaam = on agriculture and cattle-rearing; edhate hi = indeed prosper; sukham = well.

अनुवादः

“Are you cherishing all those who live by agriculture and cattle-rearing, O, dear borhter! The people living on agriculture and cattle-rearing indeed prosper well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित् ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ ४८ ॥

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राजा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥

तेषाम् गुप्ति परीहारैः कच्चित् ते भरणम् कृतम् । रक्ष्या हि राज्ना धर्मेण सर्वे विषय वासिनः ॥ २-१००-४८

‘उन वैश्योंको इष्टकी प्राप्ति कराकर और उनके अनिष्टका निवारण करके तुम उन सब लोगोंका भरण-पोषण तो करते हो न? क्योंकि राजाको अपने राज्यमें निवास करनेवाले सब लोगोंका धर्मानुसार पालन करना चाहिये ॥ ४८ ॥

आ वैश्यर रक्षणॆ मत्तु अवरिगॆ ऒदगुव कष्टगळ परिहार इवुगळिन्द अवरन्नु भरिसि पोषिसुत्तिरुवॆयल्लवे? एकॆन्दरॆ, राजनादवनु तन्न देशदल्लिरुव ऎल्ल प्रजॆगळन्नु धर्मदिन्द पालिसबेकु.॥48॥

पदच्छेदः

48. kachchit = I hope; teSaam = their; bharaNam = maintenance; kR^itam = is being looked after; te = by you; bhukti pariihaaraiH = by providing what they need and eschewing what they fear; sarve = All ; viSaya raasinaH = the citizens; rakSyaaH hi = are indeed to be protected; dharmeNa = through righteousness; raajNaa = by a king.

अनुवादः

“I hope their maintenance is being looked after by you, in providing what they need and eschewing what they fear. All the citizens are indeed to be protected by a king through his righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसे कच्चित् तास्ते सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ॥ ४९ ॥

कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताः च सुरक्षिताः । कच्चिन् न श्रद्दधास्य आसाम् कच्चिद् गुह्यम् न भाषसे ॥ २-१००-४९

‘क्या तुम अपनी स्त्रियोंको संतुष्ट रखते हो? क्या वे तुम्हारे द्वारा भलीभाँति सुरक्षित रहती हैं? तुम उनपर अधिक विश्वास तो नहीं करते? उन्हें अपनी गुप्त बात तो नहीं कह देते? ॥ ४९ ॥

कष्टदल्लिरुव स्त्रीयरन्नु सन्तैसुत्तिरुवॆयल्लवे? अवरु निन्न देशदल्लि सुरक्षितरागिरुवरल्लवे? अवरल्लि नीनु हॆच्चिन नम्बिकॆ इडुत्तिल्लवल्ल? रहस्य विषयगळन्नु अवरिगॆ हेळुत्तिल्ल ताने.॥49॥

पदच्छेदः

49. kachchit = I hope; saantvayasi = you are receiving well; striyaH = the women; te surakSitaaH kachchit = are they protected te = by you?; kachchit = I hope; na shraddhadhaasi = you are not believing; aasaam = the words of these women; na bhaaSase kachchit = and not telling; guhyam = secrets.

अनुवादः

“I hope you are pacifying the women well. Are they protected by you? I hope you are not believing the words of these women and not telling them the secrets.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित् ते सन्ति धेनुकाः ।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ ५० ॥

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः । कचिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ २-१००-५०

‘जहाँ हाथी उत्पन्न होते हैं, वे जंगल तुम्हारे द्वारा सुरक्षित हैं न? तुम्हारे पास दूध देनेवाली गौएँ तो अधिक संख्यामें हैं न? (अथवा हाथियोंको फँसानेवाली हथिनियोंकी तो तुम्हारे पास कमी नहीं है?) तुम्हें हथिनियों, घोड़ों और हाथियोंके संग्रहसे कभी तृप्ति तो नहीं होती? ॥ ५० ॥

आनॆगळु उत्पन्नवागुव अरण्यवु निन्निन्द सुरक्षितवागिदॆयल्ल? हालु करॆयुव हसुगळु निन्न बळि हॆच्चागि इवॆयल्लवे? (अथवा गण्डानॆगळन्नु मोसगॊळिसुव हॆण्णानॆगळु निन्नल्लि साकष्टिवॆ ताने?) हॆण्णानॆगळ, कुदुरॆगळ, गण्डानॆगळ सङ्ग्रहदिन्द नीनु ऎन्दू तृप्तनागुवुदिल्ल ताने.॥50॥

पदच्छेदः

50. guptam kachchit = are you supervising; naaga vanam = the woods inhabited by elephatns? kachchit = I hope; dhenukaaH = female elephants; santi = are there; te = to you; kachchit = I hope; na tR^ipyasi = you are not simply satisfied; gaNikaashvaanam with (the existing number) of female elephants; horses; kuNjaraaNaam cha = and male-elephants.

अनुवादः

“Are you supervising the woods inhabited by elephants? I hope female elephants are there to you in good number. I hope you are not simply satisfied with the existing population of female elephants, horses and male-elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् दर्शयसे नित्यं मानुषाणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ ५१ ॥

कच्चिद् दर्शयसे नित्यम् मनुष्याणाम् विभूषितम् । उत्थाय उत्थाय पूर्व अह्णे राज पुत्रो महा पथे ॥ २-१००-५१

‘राजकुमार! क्या तुम प्रतिदिन पूर्वाह्णकालमें वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो प्रधान सड़कपर जा-जाकर नगरवासी मनुष्योंको दर्शन देते हो? ॥ ५१ ॥

राजकुमार! नीनु प्रतिदिन पूर्वह्नदल्लि वसाभूषणगळिन्द अलङ्कृतनागि मुख्य बीदिगळल्लि सञ्चरिसि नगरवासी जनरिगॆ दर्शन कॊडुत्तिरुवॆ ताने.॥51॥

पदच्छेदः

51. raajaputra = O; prince!; kachit = I hope you; vibhuuSitam = regally adorned; darshayate = appear; manuSaaNaam = before the people; utthaayotthaaya = on rising; nityam = everyday; puurvaahNe = in the forenoon; mahaapathe = on the great high way.

अनुवादः

“O, Prince! Do you, regally adorned, appear before the people on rising each morning, on the great high way?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ ५२ ॥

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताःप्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनुरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमे वात्र कारणम् २-१००-५२

‘काम-काजमें लगे हुए सभी मनुष्य निडर होकर तुम्हारे सामने तो नहीं आते? अथवा वे सब सदा तुमसे दूर तो नहीं रहते? क्योंकि कर्मचारियोंके विषयमें मध्यम स्थितिका अवलम्बन करना ही अर्थसिद्धिका कारण होता है ॥ ५२ ॥

नाना विधवाद कार्यदल्लि नियुक्तराद सेवकरु धैर्यदिन्द निन्न ऎदुरिगॆ ओडाडुत्ता इरुवरे? अथवा निन्न भयदिन्द दूरवे उळियुत्तारॆये? एकॆन्दरॆ, सेवकर विषयदल्लि मध्यम स्थितियन्नु अवलम्बिसुवुदे कार्यसिद्धिय कारणवागिदॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. kachchit = I hope; sarve = all; karmantaaH = your servants; te pratyakSaaH = in your presence; na avishaNkayaa = do not adopt a disrespectful attitude; vaa punaH = or on the other hand; sarve = do all of them; utsR^iSTaaH = hasten away (on seeing you)? (of course); madhyameva = a middle course only; kaaraNam = the principle ; atra = in this matter.

अनुवादः

“I hope that all your servants, in your presence, do not adopt a disrespectful attitude or on the other hand all of them do not hasten away on seeing you. Ofcourse, a middle course only in the principle to be followed in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च प्रतिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ ५३ ॥

कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धन धान्य आयुध उदकैः । यन्त्रैः च परिपूर्णानि तथा शिल्पि धनुर् धरैः ॥ २-१००-५३

‘क्या तुम्हारे सभी दुर्ग (किले) धन-धान्य, अस्त्र-शस्त्र, जल, यन्त्र (मशीन), शिल्पी तथा धनुर्धर सैनिकोंसे भरे-पूरे रहते हैं? ॥ ५३ ॥

निन्न ऎल्ल दुर्ग (कोटॆ)गळू धन-धान्य, अस्त्र-शस्त्र, जल, यन्त्र, शिल्पि हागू धनुर्धर सैनिकरिन्द तुम्बिरुत्तवॆ ताने.॥53॥

पदच्छेदः

53. kachichit = I hope; sarvaaNi = the entire; durgaaNi = citadels; paripuurNaani = are quite full; dhana dhaanyaayudhodakaiH = of money; grain; weapon; water; yantraishcha = and mechanical countrivances; tathaa = as well as; shilpi dhanurdharaiH = artisans and archers.

अनुवादः

“I hope all your citadels are quite full of money, grain, weapons, water and mechanical contrivances as well as artisans and archers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित् कोषो गच्छति राघव ॥ ५४ ॥

आयः ते विपुलः कच्चित् कच्चिद् अल्पतरो व्ययः । अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गग्च्छति राघव ॥ २-१००-५४

‘रघुनन्दन! क्या तुम्हारी आय अधिक और व्यय बहुत कम है? तुम्हारे खजानेका धन अपात्रोंके हाथमें तो नहीं चला जाता? ॥ ५४ ॥

रघुनन्दन! निन्न आदाय हॆच्चागिद्दु, व्यय बहळ कडिमॆयागिदॆयल्ल? निन्न भण्डारद धनवु अपात्रर कैगॆ सेरुवुदिल्ल ताने.॥54॥

पदच्छेदः

54. raaghava = O; Bharata! kachchit = I hope; te = your; aayaH = income; vipulaH = is abundant; kachchit = I hope; vyayaH = expenditure; alpataraH = is minimum; kachchit = I hope; te = your; koshaH = treasure; nagachchhati = does not reach; apaatreSu = undeserving people; raaghava = O; Bharata!

अनुवादः

“I hope your income is abundant and expenditure, minimum. I hope your treasure does not reach undeserving people, O, Bharata!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद् गच्छति ते व्ययः ॥ ५५ ॥

देवता अर्थे च पित्र् अर्थे ब्राह्मण अभ्यागतेषु च । योधेषु मित्र वर्गेषु कच्चिद् गग्च्छति ते व्ययः ॥ २-१००-५५

‘देवता, पितर, ब्राह्मण, अभ्यागत, योद्धा तथा मित्रोंके लिये ही तो तुम्हारा धन खर्च होता है न? ॥ ५५ ॥

देवतॆगळु, पितृगळु, ब्राह्मणरु, अभ्यागतरु, योधरु, मन्त्रिगळु-इवरिगागिये निन्न धन खर्चागुवुदु ताने.॥55॥

पदच्छेदः

55. kachchit = I hope that; te = your; vyayaH = expenditure; gachchhati = goes; devataartha cha = for the cause of divinity; pitrarthe = for manes; brahmaNa abhyaagateSu cha = for brahmins and unexpected visitors; yodheSu = soldiers; mitra vargeSu = and hosts of friends.

अनुवादः

“I hope that your expenditure goes for the cause of divinity, manes, brahmins, unexpected visitors, soldiers and hosts of friends.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदार्योऽपि शुद्धात्मा क्षारितश्चापकर्मणा ।
अदृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद् बध्यते शुचिः ॥ ५६ ॥

कच्चिद् आर्यो विशुद्ध आत्मा क्षारितः चोर कर्मणा । अपृष्टः शास्त्र कुशलैर् न लोभाद् बध्यते शुचिः ॥ २-१००-५६

‘कभी ऐसा तो नहीं होता कि कोई मनुष्य किसी श्रेष्ठ, निर्दोष और शुद्धात्मा पुरुषपर भी दोष लगा दे तथा शास्त्रज्ञानमें कुशल विद्वानोंद्वारा उसके विषयमें विचार कराये बिना ही लोभवश उसे आर्थिक दण्ड दे दिया जाता हो? ॥ ५६ ॥

यावनादरू मनुष्यनु श्रेष्ठ, निर्दोष, शुद्धात्मा मनुष्यन मेलॆ दोषारोपणॆ माडि. शास्त्रज्ञान कुशल विद्वांसरिन्द, अवन कुरितु विचारमाडदॆ, लोभवशनागि आर्थिक दण्डविधिसुवुदिल्ल ताने.॥56॥

पदच्छेदः

56. vishuddhaatmaa = despite his honesty; shuchiH = and integrity; kSaaritaH = is falsely accused; apakarmaNaa = of some offence; achchit = I hope; na vadhyate = he is not is killed lobhaat = impatiently; apR^iSTah = without enquiry; shaastra kushalaiH = by those well-versed in law-books.

अनुवादः

“If one of noble work, despite his honesty and integrity, is falsely accused of some offence, I hope he is not killed impatiently, without enquiry by those well-versed in law-books.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ ५७ ॥

गृहीतः चैव पृष्टः च काले दृष्टः सकारणः । कच्चिन् न मुच्यते चोरो धन लोभान् नर ऋषभ ॥ २-१००-५७

‘नरश्रेष्ठ! जो चोरीमें पकड़ा गया हो, जिसे किसीने चोरी करते समय देखा हो, पूछताछसे भी जिसके चोर होनेका प्रमाण मिल गया हो तथा जिसके विरुद्ध (चोरीका माल बरामद होना आदि) और भी बहुत-से कारण (सबूत) हों, ऐसे चोरको भी तुम्हारे राज्यमें धनके लालचसे छोड़ तो नहीं दिया जाता है? ॥ ५७ ॥

नरश्रेष्ठने! कळ्ळनॊब्बनु कळ्ळतन माडुत्तिरुवागले कळवु माडिद पदार्थगळॊन्दिगॆ सिक्किबिद्दु बन्धितनागि, न्यायाधीशनिन्दलू कळ्ळनॆन्दे निर्धारवाद बळिक शिक्षॆकॊडुव सन्दर्भदल्लि अधिकारिगळु धनद आसॆयिन्द अन्तहवनन्नु शिक्षिसदॆ बिट्टुबिडुत्तिल्लवल्ल.॥57॥

पदच्छेदः

57. nararSabha = O; foremost of men!; choraH = (If) a thief; dR^iSTaH = is seen; gR^ihiitashchaiva = and even caught; kaale = at the time of his act; sakaaraNaH = on sufficient ground; pR^iSTashcha = and interrogated; na muchyate kachchit = I hope he is not released; dhana lobhaat = from greed o wealth.

अनुवादः

“O, foremost of men! If a thief is seen and even caught at the time of his act on sufficient ground and interrogated-I hope, he is not released from greed of wealth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्बलस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ ५८ ॥

व्यसने कच्चिद् आढ्यस्य दुगतस्य च राघव । अर्थम् विरागाः पश्यन्ति तव अमात्या बहु श्रुताः ॥ २-१००-५८

‘रघुकुलभूषण! यदि धनी और गरीबमें कोई विवाद छिड़ा हो और वह राज्यके न्यायालयमें निर्णयके लिये आया हो तो तुम्हारे बहुज्ञ मन्त्री धन आदिके लोभको छोड़कर उस मामलेपर विचार करते हैं न? ॥ ५८ ॥

रघुकुलभूषण! श्रीमन्त मत्तु बडवर नडुवॆ यावुदादरू विवाद उण्टागि, अदु राज्यद न्यायालयक्कॆ निर्णयक्कागि होदरॆ निन्न बहुश्रुतराद मन्त्रिगळु धनादि लोभवन्नु बिट्टु आ विवादवन्नु न्याययुतवागि तीर्मानिसुत्तारल्ल.॥58॥

पदच्छेदः

58. raaghava = O; Bharata!; kachichit = I hope that; tava = you; bahushrutaaH = well-educated; amaatyaaH = ministers; pashyanti = examine; artham = a case; viraagaaH = dispassionately; vyasane = in a contention; (occurs); aaDhyasya = between a rich man; durgatasya cha = and a poor man;

अनुवादः

“O, Bharata! I hope that your well-educated ministers examine a case dispassionately when a contention occurs between a rich man and a poor man, after studying the situation carefully.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव ।
तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ ५९ ॥

यानि मिथ्या अभिशस्तानाम् पतन्त्य् अस्राणि राघव । तानि पुत्र पशून् घ्नन्ति प्रीत्य् अर्थम् अनुशासतः ॥ २-१००-५९

‘रघुनन्दन! निरपराध होनेपर भी जिन्हें मिथ्या दोष लगाकर दण्ड दिया जाता है, उन मनुष्योंकी आँखोंसे जो आँसू गिरते हैं, वे पक्षपातपूर्ण शासन करनेवाले राजाके पुत्र और पशुओंका नाश कर डालते हैं ॥ ५९ ॥

रघुनन्दन! निरपराधियागिद्दरू अवर मेलॆ मिथ्यादोषारोपणॆ माडि शिक्षॆ कॊडलादरॆ, आ मनुष्यनु हरिसुव कम्बनियु पक्षपातवागि शासन माडुव आ राजन पुत्र हागू पशुगळन्नु नाश माडिबिडुत्तदॆ.॥59॥

पदच्छेदः

59. ashruuNi = the tears; patanti = fallen; yaani = from those who; mithyaabhishastaanaam = are the victims of false accusations; raagha = O; Bharata; taani = they; ghnanti = destroy; putra pashuun = their sons and herds; anushaasataH = of those who are indifferent to justice; priityartham = merely for the sake of pleasure.

अनुवादः

“The tears fallen from those who are the victims of false accusations, O Bharata, destroy their sons and herds of those who are indifferent to justice, merely for the sake of pleasure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यान् मुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ ६० ॥

कच्च्विद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यान् मुख्यांश्च राघव ।
दानेनमनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥

कच्चिद् वृधामः च बालामः च वैद्य मुख्यामः च राघव । दानेन मनसा वाचा त्रिभिर् एतैर् बुभूषसे ॥ २-१००-६०

‘राघव! क्या तुम वृद्ध पुरुषों, बालकों और प्रधान-प्रधान वैद्योंका आन्तरिक अनुराग, मधुर वचन और धनदान—इन तीनोंके द्वारा सम्मान करते हो? ॥ ६० ॥

राघव! नीनु वृद्धपुरुषरन्नु आन्तरिक अनुरागदिन्द, बालकरन्नु मधुर वचनगळिन्द मत्तु मुख्य-मुख्य वैद्यरन्नु धनदानदिन्द सम्मानिसुत्तिरुवि ताने.॥60॥

पदच्छेदः

60. kachchit = I hope that; bubhuuSate = you seek to conciliate; eteH = by the following; tribhiH = three means; daanena = by gifts; manasaa = a (loving) mind; vaachaa = and (polite) words; vR^iddhaamshcha = teh aged; baalamshcha = the children; vaidya mukhyaamshcha = and the foremost physicians.

अनुवादः

“I hope that you seek to conciliate by the following three means, viz. gifts, a loving mind and polite words- the aged, the children and the foremost physicians.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिद् गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ ६१ ॥

कच्चिद् गुरूमः च वृद्धामः च तापसान् देवता अतिथीन् । चैत्यामः च सर्वान् सिद्ध अर्थान् ब्राह्मणामः च नमस्यसि ॥ २-१००-६१

‘गुरुजनों, वृद्धों, तपस्वियों, देवताओं, अतिथियों, चैत्य वृक्षों और समस्त पूर्णकाम ब्राह्मणोंको नमस्कार करते हो न? ॥ ६१ ॥

गुरु-हिरियरिगॆ, वृद्धरिगॆ, तपस्विगळिगॆ, देवतॆगळिगॆ, अतिथिगळिगॆ, पवित्रवृक्षगळिगॆ मत्तु समस्त पूर्णकाम ब्राह्मणरिगॆ नमस्करिसुत्तिरुवॆयल्ल.॥61॥

पदच्छेदः

61. kachchit = I hope; mamasyasi = you greet; guruushcha = your teachers; vR^iddhaamshcha = the elderly; taapasaan = the ascetics; devataatithiin = the deities and unexpected visitors; chaityaamshcha = as well as the trees standing at cross roads; sarvaan = and all; braahmaNaamshcha = the brahmins; siddhaarthaan = of auspicious life and conduct.

अनुवादः

“I hope you greet your teachers, the elderly, the ascetics, the deities; the unexpected visitors, the trees standing at cross roads and all the brahmins of auspicious life and conduct.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे ॥ ६२ ॥

कच्चिद् अर्थेन वा धर्मम् धर्मम् धर्मेण वा पुनः । उभौ वा प्रीति लोभेन कामेन न विबाधसे ॥ २-१००-६२

‘तुम अर्थके द्वारा धर्मको अथवा धर्मके द्वारा अर्थको हानि तो नहीं पहुँचाते? अथवा आसक्ति और लोभरूप कामके द्वारा धर्म और अर्थ दोनोंमें बाधा तो नहीं आने देते? ॥

नीनु अर्थदिन्द धर्मद अथवा धर्मदिन्द अर्थद हानियन्नु माडुत्तिल्लवल्ल? इल्लवे आसक्ति मत्तु लोभरूपी कामदिन्द धर्म हागू अर्थ ऎरडरल्लियू बाधॆ बरलु बिडुवुदिल्ल ताने.॥62॥

पदच्छेदः

62. kachchit = i hope; na baadhase = you do not abrogate; dharmam vaa = virtue; arthe = (by your excessive devotion) to wealth; arthamvaa punaH = or your earthly interests; dharmeNa = by (your over emphasis on) religion; ubhau = or both your religious and secular interests; priiti lobhena = by your self-indulgence in pleasure greed; kaamena = and gratification of the senses.

अनुवादः

“I hope you do not abrogate virtue by your excessive devotion to wealth or your excessive devotion to wealth or your earthly interests by your over-emphasis on religion or both your religious and secular interests by your self-indulgence in pleasure, greed and gratification of the senses.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदर्थं च कामं च धर्मं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ॥ ६३ ॥

कच्चिदर्थं च कामा च धर्मं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ॥

कच्चिद् अर्थम् च धर्मम् च कामम् च जयताम् वर । विभज्य काले कालज्न सर्वान् भरत सेवसे ॥ २-१००-६३

‘विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ, समयोचित कर्तव्यके ज्ञाता तथा दूसरोंको वर देनेमें समर्थ भरत! क्या तुम समयका विभाग करके धर्म, अर्थ और कामका योग्य समयमें सेवन करते हो? ॥ ६३ ॥

विजयी वीररल्लि श्रेष्ठनू, समयोचित कर्तव्यवन्नु बल्लवनू, बेरॆयवरिगॆ वर कॊडलु समर्थनू आद भरतने! नीनु समयवन्नु विभागिसि धर्म, अर्थ, काम इवन्नु योग्य समयदल्लि सेविसुत्तिरुवॆयल्ल.॥63॥

पदच्छेदः

63. kachchit = I hope; sevasa = you pursue; artham cha = wealth; dharmam cha = religion; kaamamcha = and the delights of the sense; sarve = all; vibhajya = dividing them; kaale = according to time; vara = O; Jewel; jayataam = among the victorious!; kaalajNa = O; the one who is conversant with the proper time; varada = and O; the bestower of boons!.

अनुवादः

“I hope your pursue wealth, religion and the delights of the sense dividing them all according to time, O Jewel among the victorious, the one who is conversant with the proper time and O, the bestower of boons!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ ६४ ॥

कच्चित् ते ब्राह्मणाः शर्म सर्व शास्त्र अर्थ कोविदः । आशंसन्ते महा प्राज्न पौर जानपदैः सह ॥ २-१००-६४

‘महाप्राज्ञ! सम्पूर्ण शास्त्रोंके अर्थको जाननेवाले ब्राह्मण पुरवासी और जनपदवासी मनुष्योंके साथ तुम्हारे कल्याणकी कामना करते हैं न? ॥ ६४ ॥

महा प्राज्ञने! समस्त शास्त्रगळन्नु तिळिद ब्राह्मणरु-पुरवासिगळु मत्तु देशवासी जनरॊन्दिगॆ निन्न श्रेयस्सन्नु बयसुत्तिरुवरु ताने.॥64॥

पदच्छेदः

64. mahaa praajNa = O; the one who is endowed with great wisdom! braahmaNaaH kachchit = I hope that brahmins; sarva shaastraartha kovidaaH = versed in the tradition of all the scriptures; paura jaana padaissaha = and the inhabitants of town and country; aashansante = pray; te = for your; sharma = happiness.

अनुवादः

“O, the one who is endowed with great wisdom! I hope that brahmins versed in the knowledge of the scriptures, the inhabitants of town and the country pray for your happiness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ ६५ ॥
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ ६६ ॥
मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।
कच्चित् त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥

नास्तिक्यम् अनृतम् क्रोधम् प्रमादम् दीर्घ सूत्रताम् । अदर्शनम् ज्नानवताम् आलस्यम् पन्च वृत्तिताम् ॥ २-१००-६५ एक चिन्तनम् अर्थानाम् अनर्थज्नैः च मन्त्रणम् । निश्चितानाम् अनारम्भम् मन्त्रस्य अपरिलक्षणम् ॥ २-१००-६६ मन्गलस्य अप्रयोगम् च प्रत्युत्थानम् च सर्वशः । कच्चित् त्वम् वर्जयस्य् एतान् राज दोषामः चतुर् दश ॥ २-१००-६७

‘नास्तिकता, असत्य-भाषण, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता, ज्ञानी पुरुषोंका संग न करना, आलस्य, नेत्र आदि पाँचों इन्द्रियोंके वशीभूत होना, राजकार्योंके विषयमें अकेले ही विचार करना, प्रयोजनको न समझनेवाले विपरीतदर्शी मूर्खोंसे सलाह लेना, निश्चित किये हुए कार्योंका शीघ्र प्रारम्भ न करना, गुप्त मन्त्रणाको सुरक्षित न रखकर प्रकट कर देना, माङ्गलिक आदि कार्योंका अनुष्ठान न करना तथा सब शत्रुओंपर एक ही साथ चढ़ाई कर देना—ये राजाके चौदह दोष हैं । तुम इन दोषोंका सदा परित्याग करते हो न? ॥ ६५—६७ ॥

नास्तिकतॆ, असत्य भाषण, क्रोध, प्रमाद, दीर्घ सूत्रता, ज्ञानी पुरुषर सङ्गदल्लि इल्लदिरुवुदु, आलस्य, नेत्रादि ऐदु इन्द्रियगळिगॆ वशनागुवुदु, राजकार्यद विषयदल्लि ऒब्बने विचार माडुवुदु, प्रयोजनवन्नु तिळियद विपरीतदर्शी मूर्खरिन्द सलहॆ पडॆयुवुदु, निश्चयिसिद कार्यगळन्नु शीघ्रवागि प्रारम्भिसदे इरुवुदु, गुप्तवाद विषयगळन्नु सुरक्षितवागिडदॆ प्रकटपडिसुवुदु, माङ्गलिक कार्यगळन्नु अनुष्ठान माडदिरुवुदु, ऎल्ल शत्रुगळ मेलॆ ऒट्टिगॆ आक्रमणमाडुवुदु - इवु राजन हदिनाल्कु दोषगळागिवॆ. नीनु ई दोषगळन्नु सदा परित्याग माडुत्तिरुवॆयल्ल.॥65-67॥

पदच्छेदः

65; 66; 67. tvam varjayasi kachchit = do you eschew; etaan = the following; chaturdasha = fourteen; raaja doSaan = failings of kings; naastikyam = viz. atheism; anR^itam = falsehood; krodham = anger; pramaadam = carelessness; diirgha suutratam = procrastination; adarshanam = disregarrd; JNaanavataam = of the wise; aalashya = sloth; paNcha vR^ittitaam = bondage to the five senses; eka chintanam = devoting thought alone; arthaanaam = to the affairs of the state (without consulting the ministers); mantraNam = taking counsel; anarthajNaiH = with those of perverted insight; anaarambham = failure to launch; nischitaanaam = the projects already decided; aparirakSaNam = failure to keep; mantrasya = secrets; aprayogamcha = failure to utter; maNgaalasya = auspicious words; pratyutthaanamcha = an rising from one’s seat (in discriminately); sarvataH = (to receive) all

अनुवादः

Do you eschew the following fourteen for of kings -viz. atheism, falsehood, anger carelessness, procrastination, disregard of the wise, sloth, bondage to the five senses, himself alone devoting thought to the affairs of the state (without consulting the ministers); taking counsel with those of perverted insight; failure to undertake the projects already decided, failure to keep secrets, failure to utter auspicious words (at the beginning of an undertaking); and rising from one’s seat (indiscriminately) to receive all.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशपञ्चचतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ ६८ ॥
इन्द्रियाणां जयं बुद्‍ध्वा षाड्गुण्यं दैवमानुषम् ।
कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ ६९ ॥
यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।
कच्चिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ ७० ॥

दशपंचचतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वतः । अष्टवर्गम् त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव २-१००-६८ इन्द्न्द्रियाणां जयं बुद्ध्यं षाड्गुण्यं दैवमानुषम् । कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलं ॥ २-१००-६९ यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी संधिविग्रहौ । कच्छिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे २-१००-७०

‘महाप्राज्ञ भरत! दशवर्ग,१ पञ्चवर्ग,२ चतुर्वर्ग,३ सप्तवर्ग,४ अष्टवर्ग,५ त्रिवर्ग,६ तीन विद्या,७ बुद्धिके द्वारा इन्द्रियोंको जीतना, छः गुण,८ दैवी९ और मानुषी बाधाएँ, राजाके नीतिपूर्ण कार्य,१० विंशतिवर्ग,११ प्रकृतिमण्डल,१२ यात्रा (शत्रुपर आक्रमण), दण्डविधान (व्यूहरचना) तथा दो-दो गुणोंकी१३ योनिभूत संधि और विग्रह—इन सबकी ओर तुम यथार्थ रूपसे ध्यान देते हो न? इनमेंसे त्यागनेयोग्य दोषोंको त्यागकर ग्रहण करनेयोग्य गुणोंको ग्रहण करते हो न? ॥ ६८—७० ॥

१. कामसे उत्पन्न होनेवाले दस दोषोंको दशवर्ग कहते है । ये राजाके लिये त्याज्य हैं । मनुजीने उनके नाम इस प्रकार गिनाये हैं—आखेट, जुआ, दिनमें सोना, दूसरोंकी निन्दा करना, स्त्रीमें आसक्त होना, मद्यपान, नाचना, गाना, बाजा बजाना और व्यर्थ घूमना । २. जलदुर्ग, पर्वतदुर्ग, वृक्षदुर्ग, ईरिणदुर्ग और धन्वदुर्ग—ये पाँच प्रकारके दुर्ग पञ्चवर्ग कहलाते हैं । इनमें आरम्भके तीन तो प्रसिद्ध ही हैं । जहाँ किसी प्रकारकी खेती नहीं होती, ऐसे प्रदेशको ईरिण कहते हैं । बालूसे भरी मरुभूमिको धन्व कहते हैं । गर्मीके दिनोंमें वह शत्रुओंके लिये दुर्गम होती है । इन सब दुर्गोंका यथासमय उपयोग करके राजाको आत्मरक्षा करनी चाहिये । ३. साम, दान, भेद और दण्ड—इन चार प्रकारकी नीतिको चतुर्वर्ग कहते हैं । ४. राजा, मन्त्री, राष्ट्र, किला, खजाना, सेना और मित्रवर्ग—ये परस्पर उपकार करनेवाले राज्यके सात अङ्ग हैं । इन्हींको सप्तवर्ग कहा गया है । ५. चुगली, साहस, द्रोह, ईर्ष्या, दोषदर्शन, अर्थदूषण, वाणीकी कठोरता और दण्डकी कठोरता—ये क्रोधसे उत्पन्न होनेवाले आठ दोष अष्टवर्ग माने गये हैं । किसी-किसीके मतमें खेतीकी उन्नति करना, व्यापारको बढ़ाना, दुर्ग बनवाना, पुल निर्माण कराना, जंगलसे हाथी पकड़कर मँगवाना, खानोंपर अधिकार प्राप्त करना, अधीन राजाओंसे कर लेना और निर्जन प्रदेशको आबाद करना—ये राजाके लिये उपादेय आठ गुण ही अष्टवर्ग हैं । ६. धर्म, अर्थ और कामको अथवा उत्साह-शक्ति, प्रभुशक्ति तथा मन्त्रशक्तिको त्रिवर्ग कहते हैं । ७. त्रयी, वार्ता और दण्डनीति—ये तीन विद्याएँ हैं । इनमें तीनों वेदोंको त्रयी कहते हैं । कृषि और गोरक्षा आदि वार्ताके अन्तर्गत हैं तथा नीतिशास्त्रका नाम दण्डनीति है । ८. संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय—ये छः गुण हैं । इनमें शत्रुसे मेल रखना संधि, उससे लड़ाई छेड़ना विग्रह, आक्रमण करना यान, अवसरकी प्रतीक्षामें बैठे रहना आसन, दुरंगी नीति बर्तना द्वैधीभाव और अपनेसे बलवान् राजाकी शरण लेना समाश्रय कहलाता है । ९. आग लगना, बाढ़ आना, बीमारी फैलना, अकाल पड़ना और महामारीका प्रकोप होना—ये पाँच दैवी बाधाएँ हैं । राज्यके अधिकारियों, चोरों, शत्रुओं और राजाके प्रिय व्यक्तियोंसे तथा स्वयं राजाके लोभसे जो भय प्राप्त होता है, उसे मानवी बाधा कहते हैं । १०. शत्रु राजाओंके सेवकोंमेंसे जिनको वेतन न मिला हो, जो अपमानित किये गये हों, जो अपने मालिकके किसी बर्तावसे कुपित हों तथा जिन्हें भय दिखाकर डराया गया हो, ऐसे लोगोंको मनचाही वस्तु देकर फोड़ लेना राजाका कृत्य (नीतिपूर्ण कार्य) माना गया है । ११. बालक, वृद्ध, दीर्घकालका रोगी, जातिच्युत, डरपोक, भीरु मनुष्योंको साथ रखनेवाला, लोभी-लालची लोगोंको आश्रय देनेवाला, मन्त्री, सेनापति आदि प्रकृतियोंको असंतुष्ट रखनेवाला, विषयोंमें आसक्त, चञ्चलचित्त मनुष्योंसे सलाह लेनेवाला, देवता और ब्राह्मणोंकी निन्दा करनेवाला, दैवका मारा हुआ, भाग्यके भरोसे पुरुषार्थ न करनेवाला, दुर्भिक्षसे पीड़ित, सैनिक-कष्टसे युक्त (सेनारहित), स्वदेशमें न रहनेवाला, अधिक शत्रुओंवाला, अकाल (क्रूर ग्रहदशा आदिसे युक्त) और सत्यधर्मसे रहित—ये बीस प्रकारके राजा संधिके योग्य नहीं माने गये हैं । इन्हींको विंशतिवर्गके नामसे कहा गया है । १२. राज्यके स्वामी, अमात्य, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना—राज्यके इन सात अङ्गोंको ही प्रकृतिमण्डल कहते हैं । किसी-किसीके मतमें मन्त्री, राष्ट्र, किला, खजाना और दण्ड—ये पाँच प्रकृतियाँ अलग हैं और बारह राजाओंके समूहको मण्डल कहा है । १३. द्वैधीभाव और समाश्रय—ये इनकी योनिसंधि हैं और यान तथा आसन इनकी योनिविग्रह हैं, अर्थात् प्रथम दो संधिमूलक और अन्तिम दो विग्रहमूलक हैं ।

महाप्राज्ञ भरतने! दशवर्ग1, पञ्चवर्ग2, चतुर्वर्ग3, सप्तवर्ग4,अष्टवर्ग5, त्रिवर्ग6, मूरु विद्यॆगळु7, बुद्धियिन्द इन्द्रियगळन्नु जयिसुवुदु, आरु गुण8, दैवी9 मत्तु मानुषी बाधॆगळु, राजन नीति पूर्णकार्य10, विंशति वर्ग11, प्रकृति मण्डल12, यात्रा (शत्रुगळ मेलॆ आक्रमण), दण्डविधान (व्यॆहरचना) हागू ऎरडॆरडु गुणगळ13 योनिभूत सन्धि मत्तु विग्रह - इवॆल्लवन्नु नीनु यथार्थवागि गमनिसुत्तिरुवॆयल्ल? इवुगळल्लि त्यजिसलु योग्यवाद दोषगळन्नु त्यागमाडि, ग्रहिसलु योग्यवाद गुणगळन्नु स्वीकरिसुत्तिरुवॆ ताने.॥68-70॥

पदच्छेदः

68; 69; 70. mahaapraajNaH = O; the very wise; raaghavaH = Bharata!; buddhvaa kachchit = Have you understood; etaan = the following; anumanyasi = and do you deal them; yathaavat = properly; dasha = the ten evils; pancha = the five kinds of fortifications; four expedients; sapta vargamcha = the seven limbs of state; aSTavargam = the eight evils; trivargamcha = the three objects of human pursuit; trisraH = the three vidyaaH cha = branches of learning; jayam = subjugation; indriiyaaNaam = of the senses; SaaDguNyam = the six strategic expedients; kR^ityam = adversity brought about; daiva = by divine agencies; maanuSam = and by human agencies; vimshati vargamchaa = the twenty types of monarchs; tathaa = and; prakR^iti maNDalam = the entire population of kingdom; yaatraadaNDavidhaanamcha = setting forth on an expedition; drawing up an army in battle array; dviyonii = the two bases; sandhivigrahau = peace and war.

अनुवादः

“O, the very wise Bharata! I hope you understand the following and deal them properly the ten evils(1); the five kinds of fortifications(2); the four expedients(3); the seven limbs of state(4); the eight evils (born of anger) the three objects of human pursuit(5); the three branches of learning(6) subjugation of the senses, the six strategic expedients(7); adversity brought about by divine agencies(8); and by human agencies(9); the twenty types of monarches(10); and the entire population of the kingdom, setting about an an expedition, drawing up an army in a battle-array and the two bases viz, peace and war.

टिप्पनी

(1). Ten evils attendant on royalty to be eschew. Hunting, gambling, sleeping during the day, lustfulness, inebriation, pride, calumny, lounging about idly or aimlessly, diversions such as singing and dancing. (2). Five kinds of fortifications: By moat, high bank, trees thickly planted, a space destitute of grain or provisions, the turning of waters. (3) Four expedients:- Making peace, liberality, sowing dissension, chastisement. (4) Seven limbs of state king, ministers, friends, treasure, territory, forts and an army. (5) Three objects of human pursuit: Religious merit, material wealth and sensuous enjoyment or the three kinds of power (viz. energy, power of dominion, power of counsel) (6) Three branches of learning: the three Vedas, the knowledge relating to agriculture, commerce and other vocational pursuits and political science. (7) Six strategic expedients: Coming to terms with the enemy, waging war against him, marching against him, biding one’s time to seek a favourable opportunity, causing dissension in the enemy’s ranks, seeking protection of a powerful ally. (8) Adversity brought about by divine agencies: Fire, water in the shape of excessive rains or floods, epidemic or endemic diseases, famine and pestulence, earthquakes and Tsunamis. (9) Adversity brought about by human agencies: officials, thieves, enemies, king’s favourites and king himself, when acutated by greed. (10)Twenty types of monarchs (who are not worth-negotiating with):1. a king who is yet a child. 2. Aged. 3. Who has been ailing for a long time. 4. who has been ostracised by his own kith and kin. 5. ho is characterized by a cowardly attitude. 6. who is surrounded by cowards. 7. who is greedy. 8. has greedy associated. 9. who has estranged his ministers and others. 10. who confers with fickle-minded persons 11. who speaks ill of divine begins and brahmins; 12. who is extremely indulged in sensuous pleasures and luxuries; 13. who is ill-fated; 14. a fatalist (who believes that all things are pre-determined or subject to fate); 15. who is afflicted by famine and; 16. by military reverses; 17. who (mostly) remains away from home; 18. who has numerous enemies; 19. who is in the clutches of adverse times and; 20. who is not devoted to truth and piety.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टं चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।
कच्चित् समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे बुध ॥ ७१ ॥

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा । कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः ॥ २-१००-७१

‘विद्वन्! क्या तुम नीतिशास्त्रकी आज्ञाके अनुसार चार या तीन मन्त्रियोंके साथ—सबको एकत्र करके अथवा सबसे अलग-अलग मिलकर सलाह करते हो? ॥ ७१ ॥

धीमन्तने! नीनु नीतिशास्त्रद आज्ञॆगनुसार नाल्कु अथवा मूरु मन्त्रिगळॊडनॆ-ऎल्लरन्नु सेरिसिकॊण्डु अथवा बेरॆ-बेरॆयागि सलहॆ पडॆयुत्तिरुवॆ ताने.॥71॥

पदच्छेदः

71. kachchit = I hope that; tvam = you; mantrayate = consult with; chaturbhiH = four; tribhireva vaa = or three; mantribhiH = ministers; mantram = a proposal yathoddiSTaiH = as mentioned in scriptures; samastaiH = collectively; vyastaishcha = and singly; mithaH = in secret

अनुवादः

“I hope that you consult with three or four ministers as mentioned in scriptures any proposal collectively and singly with each of them in secret.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् ते सफला वेदाः कच्चित् ते सफलाः क्रियाः ।
कच्चित् ते सफला दाराः कच्चित् ते सफलं श्रुतम् ॥ ७२ ॥

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सलाः क्रियाः ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥

‘क्या तुम वेदोंकी आज्ञाके अनुसार काम करके उन्हें सफल करते हो? क्या तुम्हारी क्रियाएँ सफल (उद्देश्यकी सिद्धि करनेवाली) हैं? क्या तुम्हारी स्त्रियाँ भी सफल (संतानवती) हैं? और क्या तुम्हारा शास्त्रज्ञान भी विनय आदि गुणोंका उत्पादक होकर सफल हुआ है? ॥ ७२ ॥

नीनु वेदगळ आज्ञॆगनुसार कार्यमाडुत्ता अदन्नु सल माडुत्तिरुवॆयल्ल? निन्न क्रियॆगळु सलवागुत्तवॆ ताने? निन्न पत्नियरु सल (सन्तानवुळ्ळवरु)रागिद्दारल्ल? निन्न शास्त्रज्ञानवू विनयादि गुणगळ उत्पादकवागि सफलवागिदॆयल्ल.॥72॥

पदच्छेदः

72. saphalaaH kachchit = do you find advantages; te = in you; vedaaH = study of Vedas?; kachchit te kriyaaH = are your acts; saphalaaH = productive of fair results?; saphalaaH kachchit = do you benefit; te daaraaH = from the company of your consorts?’ te shrutam kachchit = Has your learning; saphalam = been fruitful?

अनुवादः

“Do you find advantages in your study of Vedas? Are your acts, production of fair results? Do you benefit from the company of your consorts? Has your learning been fruitful?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ॥ ७३ ॥

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघा । आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ॥ २-१००-७३

‘रघुनन्दन! मैंने जो कुछ कहा है, तुम्हारी बुद्धिका भी ऐसा ही निश्चय है न? क्योंकि यह विचार आयु और यशको बढ़ानेवाला तथा धर्म, काम और अर्थकी सिद्धि करनेवाला है ॥ ७३ ॥

रघुनन्दन! नानु हेळिदुदॆल्लवू निन्न बुद्धिय निश्चयवु हागॆये इदॆयल्ल? एकॆन्दरॆ ई विचारवु आयुस्सु मत्तु यशवन्नु हॆच्चिसुवु दागिदॆ हागू धर्म, काम, अर्थ इवुगळ सिद्धि माडुवुदागिदॆ.॥73॥

पदच्छेदः

73. raaghava = O; Bharata!; kachchit = I hope that; te buddhiH = your conviction; eSaiva = is the same; yathaa uktaa = as mentioned (in the foregoing verses) mama = by me; samhitaa = which is conducive; aayuSyaa = to long life; yashasyaacha = fame; dharma kaamaartha = religious merit; enjoyment and wealth.

अनुवादः

“O, Bharata! I hope that your conviction, is the same as mentioned by me in the foregoing verses, which is conducive to long life, fame, religious merit, enjoyment and wealth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहः ।
तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद् या च सत्पथगा शुभा ॥ ७४ ॥

यां वृत्तिं वर्तते रातो यां चनः प्रपितामहाः । तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा २-१००-७४

‘हमारे पिताजी जिस वृत्तिका आश्रय लेते हैं, हमारे प्रपितामहोंने जिस आचरणका पालन किया है, सत्पुरुष भी जिसका सेवन करते हैं और जो कल्याणका मूल है, उसीका तुम पालन करते हो न? ॥ ७४ ॥

नम्म तन्दॆयवरु याव वृत्तियन्नु आश्रयिसिद्दरो, नम्म पितामहरु याव आचरणॆयन्नु पालिसिद्दरो, सत्पुरुषरु यावुदन्नु सेविसुत्तिरुवरो, यावुदु श्रेयस्सिन मूलवागिदॆयो, अदन्ने नीनु पालिसुत्ता इरुवॆयल्ल.॥74॥

पदच्छेदः

74. vartase kachchit = Do you follow; taam = that; vR^ittam = common practice; yaam = which; taataH = our fore father; vartate = follows; yaam = and which; naH = our; prapitaamahaaH = forefathers observed; yaacha = and which; satpathagaa = is in accord with the path of the virtuous; shubhaa = and which is distinguished (in itself).

अनुवादः

“Do you follow the common practice, which our fore fathers observed and which is in accord with the path of the virtuous and which is distinguished in itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि ॥ ७५ ॥

कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव । कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि २-१००-७५

‘रघुनन्दन! तुम स्वादिष्ट अन्न अकेले ही तो नहीं खा जाते? उसकी आशा रखनेवाले मित्रोंको भी देते हो न? ॥ ७५ ॥

रघुनन्दन! नीनु स्वादिष्टवाद अन्नवन्नु ऒब्बने तिन्नुवुदिल्ल ताने? अदन्नु आशिसुव मित्ररिगू कूड कॊडुत्तिरुवॆयल्ल.॥75॥

पदच्छेदः

75. raaghava = O Bharata!; kachchit = I hope that; ekaH naashnaapi kaschit = you alone do not eat; svaadukR^itam = nicely made; bhojyam = eatable; samprayachchasi = and do you give (it); mitrebhyaH = to your friends; aasham samaanebhyaH = who wish to receive the same.

अनुवादः

“I hope you do not eat by yourself nicely made eatable and do you share it with your friends, who seek it?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा
महीपतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथाव-
दितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ ७६ ॥

अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथाव । दितश्छ्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ २-१००-७६

‘इस प्रकार धर्मके अनुसार दण्ड धारण करनेवाला विद्वान् राजा प्रजाओंका पालन करके समूची पृथ्वीको यथावत् रूपसे अपने अधिकारमें कर लेता है तथा देहत्याग करनेके पश्चात् स्वर्गलोकमें जाता है’ ॥ ७६ ॥

ई प्रकार धर्मक्कनुसार दण्ड धरिसुव विद्वांस राजनु प्रजॆगळन्नु पालिसुत्ता इडी पृथिवियन्नु यथावत्तागि तन्न अधिकारवन्नु स्थापिसुवनु हागू देहत्याग माडिद बळिक स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळुवनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. raajaatu = A king; mahaa matiH = who is very wise; vidvaan = and learned; avaapya = having obtained; kR^itsnaam = the entire; vasudhaam = earth; daN^DadharaH = a administering justice; prajaanaam = to the people; paalayitvaa = and having ruled; dharmeNa = by righteousness; yathaavat = properly; chyutaH = when detached; itaH = from this mortal body; upaitihi = and indeed obtains; svargam = heaven.

अनुवादः

“A wise and learned king, having obtained and ruled the entire earth, properly by righteousness and by administering justice to the people, indeed ascends to heaven when detached from the mortal body.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः ॥ १०० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सौवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥100॥