०९८ भरतेन रामाश्रमगमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata instructs Shatrughna and Guha along with some troops each to search for Rama and Lakshmana in the forest. Bharata, personally, along with his ministers citizens and priests, proceed on foot to some other side of the forest for the search. He goes through the forest for some time. Climbing up a sala tree, Bharata observes a plume of smoke at a distance and conjectures that place as Rama’s hermitage. Bharata quickly proceeds with quick steps, along with Guha, to see Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

98. भरतके द्वारा श्रीरामके आश्रमकी खोजका प्रबन्ध तथा उन्हें आश्रमका दर्शन

निवेश्य सेनां तु विभुः पद्‍भ्यां पादवतां वरः ।
अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्तकम् ॥ १ ॥
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् ।
भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥

निवेश्य सेनाम् तु विभुः पद्भ्याम् पादवताम् वरः । अभिगन्तुम् स काकुत्स्थम् इयेष गुरु वर्तकम् ॥ २-९८-१ निविष्ट मात्रे सैन्ये तु यथा उद्देशम् विनीतवत् । भरतो भ्रातरम् वाक्यम् शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-९८-२

इस प्रकार सेनाको ठहराकर जंगम प्राणियोंमें श्रेष्ठ एवं प्रभावशाली भरतने गुरुसेवापरायण (एवं पिताके आज्ञापालक) श्रीरामचन्द्रजीके पास जानेका विचार किया । जब सारी सेना विनीत भावसे यथास्थान ठहर गयी, तब भरतने अपने भाई शत्रुघ्नसे इस प्रकार कहा— ॥ १-२ ॥

विभुवाद नरश्रेष्ठनाद भरतनु चित्रकूटद सुत्तलू बीडु बिडुवन्तॆ सैन्यक्कॆ तिळिसि पितृवाक्य परिपालकनाद श्रीरामनन्नु नोडलु काल्नडिगॆयल्ले होगलु बयसिदनु. ऎल्ल सेनॆयु विनीत भावदिन्द यथास्थान निन्तुकॊण्डितु, आग भरतनु तम्मनाद शत्रुघ्ननल्लि इन्तॆन्दनु .॥1-2॥

पदच्छेदः

1. saH = that Bharata; vibhuH = the mighty; varaH = and the excellent; paadavataam = among men (those having feet); niveshya = (after) encamping; senaam = the army; iyeshha = sought; abhigantum = to approach; kaakutthsam = Rama; guruvartakam = who was abiding his; padbhyaam = by foot.

अनुवादः

After encamping the army, the mighty Bharata the excellent among men, sought to approach on foot, Rama who was complying with the words of his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. niviSTa maatre = Soon after encamping; sainye = the army; viniitavat = in a well-behaved manner; yathoddesham = according to the guidelines; bharataH = Bharata; abraviit = spoke; idam = these words; shatrughnam = to Shatrughna.

अनुवादः

Soon after encamping the army in a well-behaved manner per the guidelines, Bharata spoke the following words to Shatrughna:

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घैः समन्ततः ।
लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३ ॥

क्षिप्रम् वनम् इदम् सौम्य नर सम्घैः समन्ततः । लुब्धैः च सहितैर् एभिः त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥ २-९८-३

‘सौम्य! बहुत-से मनुष्योंके साथ इन निषादोंको भी साथ लेकर तुम्हें शीघ्र ही इस वनमें चारों ओर श्रीरामचन्द्रजीकी खोज करनी चाहिये ॥ ३ ॥

सौम्य! अनेक जनरिन्दॊडगूडि, ई निषादरन्नु जॊतॆयल्लि करॆदुकॊण्डु नीनु शीघ्रवागि ई वनदल्लि ऎल्लॆडॆ श्रीरामचन्द्रनन्नु हुडुकु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saumyaH = O; gentle brother!; tvam = you; narasaN^ghaiH = along with a troop of men; lubdhaishcha sahitaiH = and along with trackers; arhasi = ought; anveSitum = to search; samantataH = on all sides; idam anam = of this forest.

अनुवादः

“O, gentle brother! You, along with a troop of men and trackers, ought to search on all sides of this forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिपाणिना ।
समन्वेषतु काकुत्स्थावस्मिन् परिवृतः स्वयम् ॥ ४ ॥

गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा ।
समन्वेषतु काकुत्स्थावस्मिन् परिवृतः स्वयम् ॥

गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा । समन्वेषतु काकुत्थ्समस्मिन् परिवृतः स्वयम् ॥ २-९८-४

‘निषादराज गुह स्वयं भी धनुष-बाण और तलवार धारण करनेवाले अपने सहस्रों बन्धु-बान्धवोंसे घिरे हुए जायँ और इस वनमें ककुत्स्थवंशी श्रीराम और लक्ष्मणका अन्वेषण करें ॥ ४ ॥

निषादराज गुहनू धनुर्बाण, कत्ति-गुराणि हिडिदिरुव साविरारु तन्न बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कूडिकॊण्डु ई वनदल्लि काकुत्स्थ श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरन्नु हुडुकलि.॥4॥

पदच्छेदः

4. guhaH = (Let) Guha; svayam = himself; samanveSutu = search; kaakutthsau = for Rama and Lakshmana; asmin = in this forest; parivR^itaH = accompanied; j^Naati sahasreNa = by his multitude of kinsmen; shara chaapaasi dhaariNaa = wielding arrows; bows and swords.

अनुवादः

“Let Guha search for Rama and Lakshmana in this forest, himself accompanied by a multitude of his kinsmen, duly wielding their bows, arrows and swords.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यैः सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः ।
सह सर्वं चरिष्यामि पद‍्भ्यां परिवृतः स्वयम् ॥ ५ ॥

अमात्यैः सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः । वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृतः स्वयम् ॥ २-९८-५

‘मैं स्वयं भी मन्त्रियों, पुरवासियों, गुरुजनों तथा ब्राह्मणोंके साथ उन सबसे घिरा रहकर पैदल ही सारे वनमें विचरण करूँगा ॥ ५ ॥

नानू कूड मन्त्रिगळॊन्दिगॆ, पुरवासिगळु, गुरुगळॊन्दिगॆ, ब्राह्मणरॊन्दिगॆ कूडिकॊण्डु काल्नडिगॆ यल्ले इडी वनदल्लि सञ्चरिसुवॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. svayam = I; too; parivR^itaH = encircled; amaatyaiH saha = along with ministers; parveshcha = citizens; gurubhishcha = priests; dvijaatibhiH = and Brahmanas; chariSyaami = shall move; padbhyaam = by foot; sarvam = in the entire; vanam = forest.

अनुवादः

“I too, surrounded by the ministers, citizens, priests and Brahmanas; shall personally go round the entire forest on foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् ।
वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ६ ॥

‘जबतक श्रीराम, महाबली लक्ष्मण अथवा महाभागा विदेहराजकुमारी सीताको न देख लूँगा, तबतक मुझे शान्ति नहीं मिलेगी ॥ ६ ॥

श्रीरामनन्नु महाबलि लक्ष्मणनन्नु, महाभागा विदेह कुमारि सीतॆयन्नु नोडुवतनक ननगॆ शान्ति सिगलारदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shaantiH = peace; na bhaviSyati = will not come; me = to me; yaavat = until which time; na drakSyaami = I do not see; raamam = Rama; mahaabalam = the immensely strong; lakSmaNam vaa = Lakshmana or; mahaabhaagam = the illustrious; vaidehiim vaa = Seetha.

अनुवादः

“Peace will not be with me until I do not see Rama or the very mighty Lakshmana or the illustrious Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावन्न चन्द्रसङ्काशं तद् द्रक्ष्यामि शुभाननम् ।
भ्रातुः पद्मविशालाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ७ ॥

यावन् न चन्द्र सम्काशम् द्रक्ष्यामि शुभम् आननम् । भ्रातुः पद्म पलाश अक्षम् न मे शान्तिर् भविष्यति ॥ २-९८-७

‘जबतक अपने पूज्य भ्राता श्रीरामके कमलदलके सदृश विशाल नेत्रोंवाले सुन्दर मुखचन्द्रका दर्शन न कर लूँगा, तबतक मेरे मनको शान्ति नहीं प्राप्त होगी ॥ ७ ॥

नन्न पूज्य अण्णनाद श्रीरामन कमलदन्तिरुव विशालनेत्रगळुळ्ळ सुन्दर मुख चन्द्रन दर्शन पडॆयुववरॆगॆ ननगॆ शान्ति प्राप्तवागलारदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shaantiH = peace; na bhaviSyati = will not be; me = with me; yaavat = until which time; na drakSyaami = I do not see; shubham = the auspicious; aananam = face; bhraatuH = of my elder brother; chandra samkaasham = resembling the moon; padma palaashakSam = having eyes like lotus = leaves.

अनुवादः

“Peace will not be with me until I do not see the auspicious face of my elder brother, resembling the moon and having eyes bearing resemblance to lotus-leaves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम् ।
मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युतिम् ॥ ८ ॥

यावन् न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यन्जन अन्वितौ । शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर् भविष्यति ॥ २-९८-८

‘निश्चय ही सुमित्राकुमार लक्ष्मण कृतार्थ हो गये, जो श्रीरामचन्द्रजीके उस कमलसदृश नेत्रवाले महातेजस्वी मुखका निरन्तर दर्शन करते हैं, जो चन्द्रमाके समान निर्मल एवं आह्लाद प्रदान करनेवाला है ॥ ८ ॥

निश्चयवागियू सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु कृतार्थनादनु. अवनु श्रीरामन कमल सदृश कण्णुगळुळ्ळ महातेजस्वी मुखवन्नु निरन्तर दर्शिसुत्तिरुवनु. अदु चन्द्रनन्तॆ निर्मल हागू आह्लादवन्नु कॊडुवन्तहुदु.॥8॥

पदच्छेदः

8. shaantiH = peace; na bhaviSyati = will not be; me = with me; yaavat = until which time; na dhaarayiSyaami = I do not hold; shirasaa = on my head; charaNau = the soles; bhraatuH = of my elder brother; paarthiva vyaN^janaanvitau = bearubg ritak ubsugbua;

अनुवादः

“Peace will nt be with me until I do not hold firmly on my head, the soles of my elder brother, bearing royal insignia.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ ।
शिरसा प्रग्रहीष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ९ ॥

यावन् राज्ये राज्य अर्हः पितृ पैतामहे स्थितः । अभिषेक जल क्लिन्नो न मे शान्तिर् भविष्यति ॥ २-९८-९

‘जबतक भाई श्रीरामके राजोचित लक्षणोंसे युक्त चरणारविन्दोंको अपने सिरपर नहीं रखूँगा, तबतक मुझे शान्ति नहीं मिलेगी ॥ ९ ॥

अण्णनाद श्रीरामन राजोचित लक्षणगळिन्द कूडिद चरणारविन्दगळन्नु नन्न तलॆय मेलॆ इरिसि कॊळ्ळुव तनक ननगॆ शान्ति सिगलारदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. shaantiH = peace; na bhaviSyati = will not be; me = with me; yaavat = until which time; raajyaarhaH = my elder brother eligible for the crown; na sthitaH = is not installed; raajya = in the kingdom; pitR^ipaitaamahe = which was derived from father and grandfather; abhiSeka jalaklinnaH = and consecrated by sprinkling water (on his head).

अनुवादः

“Peace will not come to me until my elder brother, who is eligible for the crown, is not installed in the kingdom of Ayodhya, which was derived from our father and grand father and consecrated by sprinkling water on his head (as a symbol of crowing the kingdom).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः ।
अभिषिक्तो जलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ १० ॥

सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोवमम् । मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति ॥ २-९८-१०

‘जबतक राज्यके सच्चे अधिकारी आर्य श्रीराम पिता-पितामहोंके राज्यपर प्रतिष्ठित हो अभिषेकके जलसे आर्द्र नहीं हो जायँगे, तबतक मेरे मनको शान्ति नहीं प्राप्त होगी ॥ १० ॥

राज्यद निजवाद अधिकारी आर्य श्रीरामनु पिता- पितामहर राज्यदल्लि प्रतिष्ठितनागि अभिषेकद जलदिन्द ऒद्दॆयागुवतनक नन्न मनस्सिगॆ शान्तियु दॊरॆयलारदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saumitriH = Lakshmana; yaH = who; pashyati = is seeing; mukham = the face; raamasya = of Rama; mahaa dyuti = having a great luminance; chandra vimalopamam = resembling the bright moon; raajiivakSam = and having lotus = eyes; siddhaarthaH khalu = is indeed an accomplished man.

अनुवादः

“Lakshmana, who is seeing regularly the face of Rama having a great luminance resembling the bright moon and having lotus eyes, is indeed an accomplished man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा ।
भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥ ११ ॥

कृत कृत्या महा भागा वैदेही जनक आत्मजा । भर्तारम् सागर अन्तायाः पृथिव्या या अनुगग्च्छति ॥ २-९८-११

‘जो समुद्रपर्यन्त पृथ्वीके स्वामी अपने पतिदेव श्रीरामचन्द्रजीका अनुसरण करती हैं, वे जनककिशोरी विदेहराजनन्दिनी महाभागा सीता अपने इस सत्कर्मसे कृतार्थ हो गयीं ॥ ११ ॥

यारु समुद्रपर्यन्त पृथिविय ऒडॆय तन्न पतियाद श्रीरामनन्नु अनुसरिसुत्तिरुवळो, आ जनककिशोरि विदेहनन्दिनी महाभागा सीतॆयु तन्न ई सत्कर्मदिन्द कृतार्थळागिरुवळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahaabhaagaa = the illustrious; vaidehii = Seetha; janakaatmajaa = the daughter of Janaka; yaa = who; anugachchhati = is following; (Rama); bhartaaram = the Lord; pR^ithivyaaH = of the earth; saagaraantayaaH = extending to the sea; kR^ita kR^ityaa = has fulfilled her object.

अनुवादः

“Seetha, the illustrious daughter of Janaka, who is following the steps of Rama the Lord of the earth extending to the sea, has fulfilled her object.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुशुभश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजसमो गिरिः ।
यस्मिन् वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने ॥ १२ ॥

सुशुभश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजसपमो गिरिः ।
यस्मिन् वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने ॥

सुभगः चित्र कूटो असौ गिरि राज उपमो गिरिः । यस्मिन् वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने ॥ २-९८-१२

‘जैसे नन्दनवनमें कुबेर निवास करते हैं, उसी प्रकार जिसके वनमें ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामचन्द्रजी विराज रहे हैं, वह चित्रकूट परम मङ्गलकारी तथा गिरिराज हिमालय एवं वेंकटाचलके समान श्रेष्ठ पर्वत है ॥ १२ ॥

नन्दनवनदल्लि कुबेरनु वासिसुवन्तॆये याव वनदल्लि काकुत्स्थ श्रीरामचन्द्रनु विराजिसुत्ति रुवनो, आ चित्रकूटवु परममङ्गलकारी हागू हिमालय मत्तु वॆङ्कटाचलदन्तॆ सर्वश्रेष्ठ पर्वतवागिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. asau = that; subhagaH = enchanting; chitrakuuTaH giriH = mountain of Chitrakuta; giriraajopamaH = resembles the King of mountains; yasmin = on which; kaakutthsaH = Rama; vasati = is residing; kuberaH iva = as Kubera the Lord of riches; nanadane = is living in the garden of nandana.”

अनुवादः

“That enchanting mountain of Chitrakuta resembles the King of Mountains on which Rama is residing, as Kubera the Lord of riches is living in the garden of Nandana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतकार्यमिदं दुर्गवनं व्यालनिषेवितम् ।
यदध्यास्ते महाराजो रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ १३ ॥

कृत कार्यम् इदम् दुर्गम् वनम् व्याल निषेवितम् । यद् अध्यास्ते महा तेजा रामः शस्त्रभृताम् वरः ॥ २-९८-१३

‘यह सर्पसेवित दुर्गम वन भी कृतार्थ हो गया, जहाँ शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाराज श्रीराम निवास करते हैं’ ॥

शस्त्रधारिगळल्लि श्रेष्ठ महाराज श्रीरामनु वासिसुत्तिरुव, सर्पसेवित दुर्गम वनवू कूड कृतार्थवायितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kR^itakaaryam = Blessed; idam = is this; durgam = dense; vanam = forest; vyaala niSevitam = inhabited by wild animals; yat = where; mahaatejaaH = the great warrior; varaH = the excellent; shastrabhR^itaam = among the wielders of raamaH = Rama; adhyaaste = dwells;

अनुवादः

“Blessed is this dense forest, inhabited by wild animals, where Rama, the great warrior and the excellent man among the wielders of weapons, dwells.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाबाहुर्भरतः पुरुषर्षभः ।
पद्‍भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश महद् वनम् ॥ १४ ॥

ऐसा कहकर महातेजस्वी पुरुषप्रवर महाबाहु भरतने उस विशाल वनमें पैदल ही प्रवेश किया ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी पुरुषप्रवर महाबाहु भरतनु आ विशाल वनवन्नु काल्नडिगॆयिन्दले प्रवेशिसिदनु.॥14॥

स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु ।
पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥ १५ ॥

वक्ताओंमें श्रेष्ठ भरत पर्वतशिखरोंपर उत्पन्न हुए वृक्षसमूहोंके, जिनकी शाखाओंके अग्रभाग फूलोंसे भरे थे, बीचसे निकले ॥ १५ ॥

मातिनल्लि श्रेष्ठनाद भरतनु पर्वत शिखरगळल्लिन हूवुगळिन्द तुम्बिद कॊम्बॆगळुळ्ळ वृक्ष समूहगळ नडुविनिन्द हॊरटनु.॥15॥

स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमारुह्य सत्वरम् ।
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥ १६ ॥

स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमारुह्य सत्त्वरम् ।
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥

आगे जाकर वे बड़ी तेजीसे चित्रकूट पर्वतके एक शाल-वृक्षपर चढ़ गये और वहाँसे उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीके आश्रमपर सुलगती हुई आगका ऊपर उठता हुआ धुआँ देखा ॥ १६ ॥

मुन्दॆ होगि अवनु वेगवागि चित्रकूट पर्वतद ऒन्दु साल वृक्षवन्नु हत्ति अल्लिन्द श्रीरामन आश्रमदिन्द मेलेरुत्तिरुव हॊगॆयन्नु नोडिदनु.॥16॥

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् मुमोद सहबान्धवः ।
अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः ॥ १७ ॥

उस धूमको देखकर श्रीमान् भरतको अपने भाई शत्रुघ्न-सहित बड़ी प्रसन्नता हुई और ‘यहीं श्रीराम हैं’ यह जानकर उन्हें अथाह जलसे पार हो जानेके समान संतोष प्राप्त हुआ ॥ १७ ॥

आ हॊगॆयन्नु नोडि श्रीमान् भरतनु तन्न अनुज शत्रुघ्नसहित सन्तोषदिन्द ‘इल्ले श्रीरामन आश्रमविदॆ’ ऎन्दु हेळुत्ता अवनिगॆ आळवाद नीरन्नु दाटिदष्टु सन्तोष प्राप्तवायितु.॥17॥

स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्य
रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् ।
गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम
पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥ १८ ॥

इस प्रकार चित्रकूट पर्वतपर पुण्यात्मा महर्षियोंसे युक्त श्रीरामचन्द्रजीका आश्रम देखकर महात्मा भरतने ढूँढ़नेके लिये आयी हुई सेनाको पुनः पूर्वस्थानपर ठहरा दिया और वे स्वयं गुहके साथ शीघ्रतापूर्वक आश्रमकी ओर चल दिये ॥ १८ ॥

हीगॆ चित्रकूट पर्वतद मेलॆ पुण्यात्मा महर्षिगळिन्द कूडिद श्रीरामन आश्रमवन्नु नोडि महात्मा भरतनु हुडुकलु बन्दिरुव जनरन्नु अल्ले निल्ललु हेळि, अवनु स्वतः गुहनॊन्दिगॆ शीघ्रवागि आश्रमद कडॆगॆ नडॆदनु.॥18॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः ॥ ९८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें अट्ठानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥98॥