०९७ रामेण लक्ष्मणपरिसान्त्वनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama pacifies Lakshmana, saying that Bharata, due to his affection towards his brothers and due to the distress that troubles his mind after hearing of the news of their exile, he came to the forest and not with any other motive. Ashamed of himself to hear the opinion of Rama about Bharata, and descending the tree, Lakshmana hides his abashment by changing the topic. Commanded by Bharata that no disturbance should be caused to the hermitage occupied by Rama, the army encamps around the edge of the mountain, chitrakuta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

97. श्रीरामका लक्ष्मणके रोषको शान्त करके भरतके सद्भावका वर्णन करना, लक्ष्मणका लज्जित हो श्रीरामके पास खड़ा होना और भरतकी सेनाका पर्वतके नीचे छावनी डालना

सुसंरब्धं तु भरतं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम् ।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

सुसंरब्धं तु भरतं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् ।
रामस्तु परिसान् त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥

सुसम्रब्धम् तु सौमित्रिम् लक्ष्मणम् क्रोध मूर्चितम् । रामः तु परिसान्त्व्य अथ वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २-९७-१

लक्ष्मण भरतके प्रति रोषावेशके कारण क्रोधवश अपना विवेक खो बैठे थे, उस अवस्थामें श्रीरामने उन्हें समझा-बुझाकर शान्त किया और इस प्रकार कहा— ॥

लक्ष्मणनु भरतन कुरितु रोषावेशदिन्द क्रोधवशनागि तन्न विवेकवन्नु कळॆदुकॊण्डिद्द, आ स्थितियल्लि श्रीरामनु अवनन्नु सन्तैसि शान्तगॊळिसि ई प्रकार हेळिदनु .॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; raamstu = Rama on the other hand; parisaantvya = pacifying; lakSmaNam = Lakshmana; saumitrim = son of sumitra; susuamrabdham = who was very much agitated; krodhamuurchhitam = and infatuated with anger; abraviit = and spoke; idam = these; vachanam cha = words.

अनुवादः

Rama on the other hand, pacifying Lakshmana (son of Sumitra), who was very much agitated and infatuated with anger, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।
महाबले महोत्साहे भरते स्वयमागते ॥ २ ॥

किम् अत्र धनुषा कार्यम् असिना वा सचर्मणा । महा इष्वासे महा प्राज्ने भरते स्वयम् आगते ॥ २-९७-२

‘लक्ष्मण! महाबली और महान् उत्साही भरत जब स्वयं यहाँ आ गये हैं, तब इस समय यहाँ धनुष अथवा ढाल-तलवारसे क्या काम है? ॥ २ ॥

लक्ष्मणा! महाबलि, महा उत्साही भरतनु स्वतः इल्लिगॆ बन्दाग ईग धनुस्सु, खड्ग-गुराणिगळ कॆलस एनिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahesvaase = wielding a great bow; mahaapraaj^Ne = and highly wise man; svayam = himself; aagate = is coming; atra = here; kim kaaryam = what is the use; dhanuSara = or a sword; sacharmaNaa = with a shield?

अनुवादः

“While Bharata, wieldin a bow and highly wise-man himself is coming here, what is the use of a bow or sword with a shield?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमाहवे ।
किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ ३ ॥

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम् । किम् करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ २-९७-३

‘लक्ष्मण! पिताके सत्यकी रक्षाके लिये प्रतिज्ञा करके यदि मैं युद्धमें भरतको मारकर उनका राज्य छीन लूँ तो संसारमें मेरी कितनी निन्दा होगी, फिर उस कलंकित राज्यको लेकर मैं क्या करूँगा? ॥ ३ ॥

लक्ष्मण! तन्दॆय सत्यद रक्षणॆगागि प्रतिज्ञॆमाडि नानु युद्धदल्लि भरतनन्नु कॊन्दु अवन राज्यवन्नु कसिदुकॊण्डरॆ जगत्तिनल्लि नन्न ऎष्टु निन्दॆयादीतु? आ कलङ्कित राज्यवन्नु पडॆदु नानु एनु माडलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. kim kariSyaami = what shall I do; raajyena = with the kingdom; saapavaadena = by acquiring ill-fame; hatvaa = killing; bharatum = Bharata; aagatam = who came (to see me); pratishrutya = having promised to make; pituH = our father’s word; satyam = a reality; lakSmaNa = O; !;

अनुवादः

“O, Lakshmana! Having promised to make our father’s wish a reality. What shall I do with the kingdom by acquiring an ill-fame in killing Bharata who came here to see me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत् ।
नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्ष्यान् विषकृतानिव ॥ ४ ॥

यद्द्रव्यं बान्दवानां वा मित्राणां वाक्षये भवत् । नाहं तप्त्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव २-९७-४

‘अपने बन्धु-बान्धवों या मित्रोंका विनाश करके जिस धनकी प्राप्ति होती हो, वह तो विषमिश्रित भोजनके समान सर्वथा त्याग देने योग्य है; उसे मैं कदापि ग्रहण नहीं करूँगा ॥ ४ ॥

तन्न बन्धु-बान्धवरन्नु अथवा मित्ररन्नु नाश माडि प्राप्तवाद धनवु विषमिश्रित भोजनदन्तॆ सर्वथा त्यजिसलु योग्यवागिदॆ. अदन्नु नानु ऎन्दिगू स्वीकरिसलारॆनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. yat dravyam = which wealth; bhavat = will come into existence; kSaye = in destroying; baandhavaanaam vaa = the relatives; mitraaNaam vaa = or companions; aham = I; na pratigR^ihNiiyaam = will not partake; tat = it; viSakR^itaan iva = like poisoned; bhakSaan = food.

अनुवादः

“I should not enjoy the spoils obtained by slaying a relative or friend, like the partaking of a poisoned food.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते ॥ ५ ॥

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्षण । इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते ॥ २-९७-५

‘लक्ष्मण! मैं तुमसे प्रतिज्ञापूर्वक कहता हूँ कि—धर्म, अर्थ, काम और पृथ्वीका राज्य भी मैं तुम्हीं लोगोंके लिये चाहता हूँ ॥ ५ ॥

लक्ष्मणा! धर्म, अर्थ, काम मत्तु पृथिविय राज्यवन्नु नानु निमगागिये बयसुत्तेनॆ ऎन्दु प्रतिज्ञापूर्वक निन्नल्लि हेळुत्तिद्देनॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. lakSmaNa = O; Lakshmana!; bhavataam = arthe = It is for your sake; ichchhaami = I desire; dharmam = virue; artham cha = (legitimately acquired) wealth; kaamam cha = and pleasure; pR^ithiviimchaapi = or even earth itself; pratishR^iNomi = I promise; etat = this; te = to you.

अनुवादः

“O, Lakshmana! It is for your sake I desire virtue, legitimately acquired wealth and pleasure or even the earth itself. I promise this to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातॄणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण ।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ ६ ॥

भ्रातृणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण ।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥

भ्रातृइणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण । राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ २-९७-६

‘सुमित्राकुमार! मैं भाइयोंके संग्रह और सुखके लिये ही राज्यकी भी इच्छा करता हूँ और इस बातकी सच्चाईके लिये मैं अपना धनुष छूकर शपथ खाता हूँ ॥

सुमित्राकुमार! सहोदरर सङ्ग्रह मत्तु सुखक्कागिये नानु राज्यवन्नु इच्छिसुत्तेनॆ मत्तु इदर सत्यतॆगागि नन्न धनुस्सन्नु मुट्टि आणॆ इडुत्तेनॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. lakSmaNa = O; Lashmana; aham = I; ichchhami = desire; raajyamapi = the throne only; samgrahaartham = for the protection; sukhaartham chaapi = and happiness; bhraatR^iiNaam = of my brothers; aalabhe = I touch; satyma = in vow; aayudham = my weapon.

अनुवादः

“O, Lakshmana! I desire the throne only for the protection and happiness of my brothers. I touch my weapon and swear this fact.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा ।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥ ७ ॥

‘सौम्य लक्ष्मण! समुद्रसे घिरी हुई यह पृथिवी मेरे लिये दुर्लभ नहीं है, परंतु मैं अधर्मसे इन्द्रका पद पानेकी भी इच्छा नहीं कर सकता ॥ ७ ॥

सौम्य लक्ष्मण! समुद्रदिन्द आवरिसिद ई पृथिवियु ननगॆ दुर्लभवेनल्ल, आदरॆ नानु अधर्मदिन्द इन्द्रपदवियन्नु पडॆयलु बयसुवुदिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. iyam = this earth; saagaraambaraa = bounded by the sea; na = is not; mama = to me; durlabhaa = hard to obtain; lakSmaNa = O; Lakshmana; saumya = the excellent man!; na ichchheyam hi = I do not indeed desire; shakratvamapi = even the position of Indra; adharmeNa = by unrighteousness.

अनुवादः

“This earth, bounded by the sea is not hard to obtain for me, O the excellent man! I do not indeed wish even the position of Indra by unrighteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं वापि मानद ।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद् भस्म तत् कुरुतां शिखी ॥ ८ ॥

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद । भवेन्मम सुखं किंचिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी ॥ २-९७-८

‘मानद! भरतको, तुमको और शत्रुघ्नको छोड़कर यदि मुझे कोई सुख मिलता हो तो उसे अग्निदेव जलाकर भस्म कर डालें ॥ ८ ॥

मानद! भरतनन्नु, निन्नन्नु मत्तु शत्रुघ्ननन्नु बिट्टु ननगॆ यावुदादरू सुख सिक्किदरॆ अदन्नु अग्नियु सुट्टु बूदिमाडिबिडलि.॥8॥

पदच्छेदः

8. yat tat = If there be; kimchit sukham = and happiness; mama bhavet = that I could obtain; vinaa bharatam = without Bharata; tvaam cha = or you; shatrughnam chaapi = or without Shatrughna; tat kurutaam = may it be made; bhasma = to ashes; shikhii = by fire; maanada = O; Lakshamana the honour-giver!

अनुवादः

“If there be happiness that I could enjoy without Bharata or you or without Shatrughna, may it be without Shatrughna, may it be burnt to ashes by fire, O the honour-giver!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
मम प्राणैः प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ ९ ॥
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् ।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषोत्तम ॥ १० ॥
स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः ।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽऽगतः ॥ ११ ॥

मन्येहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
मम प्राणैः प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ श्रुत्वा प्राव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् ।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषोत्तम ॥ स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः ।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽऽगतः ॥

मन्येऽहमागतोऽयेध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः । मम प्राणात्र्पियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ २-९७-९ श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् । जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥ २-९७-१० स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शिकेनाकुलितेन्द्रियः । द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथऽऽगतः ॥ २-९७-११

‘वीर! पुरुषप्रवर! भरत बड़े भ्रातृभक्त हैं । वे मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हैं । मुझे तो ऐसा मालूम होता है, भरतने अयोध्यामें आनेपर जब सुना है कि मैं तुम्हारे और जानकीके साथ जटा-वल्कल धारण करके वनमें आ गया हूँ, तब उनकी इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हो उठी हैं और वे कुलधर्मका विचार करके स्नेहयुक्त हृदयसे हमलोगोंसे मिलने आये हैं । इन भरतके आगमनका इसके सिवा दूसरा कोई उद्देश्य नहीं हो सकता ॥ ९—११ ॥

वीर! पुरुषप्रवर! भरतनु दॊड्ड भ्रातृवत्सलनागिद्दानॆ. अवनु ननगॆ प्राणगळिगिन्त हॆच्चु प्रियनागिद्दानॆ. भरतनु अयोध्यॆगॆ बन्दाग, नानु निन्न मत्तु जानकियॊन्दिगॆ जटा-वल्कल धरिसि काडिगॆ होगिरुवुदन्नु केळिदाग अवन इन्द्रियगळु शोकदिन्द व्याकुलवागि, अवनु कुलधर्मवन्नु विचार माडि स्नेहयुक्त हृदयदिन्द नम्मन्नु काणलु बन्दिरुवनु ऎन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ. इदु बिट्टु भरतन आगमनद बेरॆ यावुदे उद्देशविल्ल.॥9-11॥

पदच्छेदः

9;10;11. aham = I;manye = think; bharataH = Bharata; aagataH = returned; ayodhyaam = to Ayodhya; bhratR^ivatsalaH = full of affection for his brothers; priyataraH = he is dearer; mama = to me; praaNaat = than my life; anusmaram = he who is mindful; kuladharmam = of the duties of his race; shrutvaa = hearing; pravraajitam = of my exile; jaTaavalkala dhaariNam = and that I was weraing matted locks and the antelope skin; sahitam = accompanied; jaanakyaa = by Janaki; tvayaacha = and you; viira = O; valiant; puruSarSabha = the most excellent among men!; snehena = in his companionship towards me; shokena = and by the distress; aakraanta hR^idayaH = that troubles his mind; akulitendriyaH = and with perplexed senses; eSaH = his; bharataH = Bharata; abhyaagataH = has come; draSTum = to see; (me); na aagataH = he has not come; anyathaa = for any other purpose.

अनुवादः

“I think Bharata was back to Ayodhya, with full of affection for his brothers. He is dearer to me than my life- he who is mindful of the duties of his race. Hearing of my exile and that I was wearing matted locks and the antelope skin, accompanied by Seetha and you, O most valiant of warriors, in his devotion towards me and due to the distress that troubles his mind, Bharata has come to see me. He has not come with any other motive.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अम्बां च केकयीं रुष्य भरतश्चाप्रियं वदन् ।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागतः ॥ १२ ॥

अम्बाअं च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन् । प्रसाद्य पितरं स्रीमान् राज्यं मे दातुमागतः ॥ २-९७-१२

‘माता कैकेयीके प्रति कुपित हो, उन्हें कठोर वचन सुनाकर और पिताजीको प्रसन्न करके श्रीमान् भरत मुझे राज्य देनेके लिये आये हैं ॥ १२ ॥

तायि कैकेयिय कुरितु कुपितनागि कठोर मातुगळन्नु हेळि, तन्दॆयन्नु प्रसन्नगॊळिसि श्रीमान् भरतनु ननगॆ राज्यवन्नु कॊडलिक्कागिये बन्दिरुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shriimaan = the glorious Bharata; ruSya = enraged; ambaam = with his mother; kaikeyaam = Kaikeyi; vadan = speaking paruSam = harshly; apriyamcha = and unkindly; prasaadya = got cleared; pitaram = by our father; aagataH = and came; daatum = to bestow; raajyam = kingdom; me = to me.

अनुवादः

“Getting angry with Kaikeyi his mother and speaking unkind and harsh words to her, the glorious Bharata after getting permission from our further, came here to bestow kingdom to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्तकालं यथैषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमर्हति ।
अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किञ्चिदाचरेत् ॥ १३ ॥

प्राप्त कालम् यद् एषो अस्मान् भरतो द्रष्टुम् इग्च्छति । अस्मासु मनसा अप्य् एष न अहितम् किंचिद् आचरेत् ॥ २-९७-१३

‘भरतका हमलोगोंसे मिलनेके लिये आना सर्वथा समयोचित है । वे हमसे मिलनेके योग्य हैं । हमलोगोंका कोई अहित करनेका विचार तो वे कभी मनमें भी नहीं ला सकते ॥ १३ ॥

भरतनु नम्मन्नु काणलु बरुवुदु सर्वथा समयोचितवागिदॆ. अवनु ननगॆ भॆट्टियागुवुदु योग्यवे आगिदॆ. नमगॆ यावुदे अहित माडुव विचार अवनु मनस्सिल्लू ऎन्दू माडलारनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. praapta kaalam = this is the proper time; eSaH bharataH = for this Bharata; yat draSTum = ichchhati = to wish to see; asmaan = us; naacharet = he does not behave; manasena api = or even think; kimchit = even a little; apriyam = unkindly; asmaasu = towards us.

अनुवादः

“This is the proper time for Bharata to come here and see us. He does not behave or even think unkindly towards us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम् ।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं यद् विशङ्कसे ॥ १४ ॥

विप्रियम् कृत पूर्वम् ते भरतेन कदा न किम् । ईदृशम् वा भयम् ते अद्य भरतम् यो अत्र शन्कसे ॥ २-९७-१४

‘भरतने तुम्हारे प्रति पहले कब कौन-सा अप्रिय बर्ताव किया है, जिससे आज तुम्हें उनसे ऐसा भय लग रहा है और तुम उनके विषयमें इस तरहकी आशङ्का कर रहे हो? ॥ १४ ॥

भरतनु निन्न कुरितु मॊदलु ऎन्दादरू अप्रियवागि वर्तिसिरुवने? इन्देकॆ निनगॆ अवनिन्द भय उण्टागिदॆ हागू नीनु अवन विषयदल्लि ई रीतिय संशय पडुत्तिरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. kim = whether; vipriyam = (any) harm or; iidR^isham = such; bhayam vaa = a frightful thing; kR^ita puurvam- was done previously; bharatena = by Bharata; kadaa = at any time; te yaH = that you; shaNkase = are apprehending; bhaatam = about Bharata; adya = now; atra = here.

अनुवादः

“Has Bharata at any time done any harm to you previously? What so the reason for you to be so apprehensive of Bharata now?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः ।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ १५ ॥

न हि ते निष्ठुरम् वाच्यो भरतो न अप्रियम् वचः । अहम् ह्य् अप्रियम् उक्तः स्याम् भरतस्य अप्रिये कृते ॥ २-९७-१५

‘भरतके आनेपर तुम उनसे कोई कठोर या अप्रिय वचन न बोलना । यदि तुमने उनसे कोई प्रतिकूल बात कही तो वह मेरे ही प्रति कही हुई समझी जायगी ॥ १५ ॥

भरतनु बन्द मेलॆ नीनु अवनल्लि यावुदे कठोरवागि अथवा अप्रियवागि मातनाडबारदु. नीनु एनादरू अवनल्लि प्रतिकूलवागि नुडिदरॆ अदु नन्न कुरिते हेळिदुदु ऎन्दु तिळियलागुवुदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. te = for you; bharataH = Bharata; na vaachya = is not to be spoken of; niSThuram = harshly; na = nor; apriyam = a disagreeble; vachaH = word; kR^ite apriyam = If an affront is offered; bharatasya = to bharata; aham = I (myself); syaam hi = will become; uktaH = spoken; apriyum = of unpleasantness.

अनुवादः

“Indeed, Bharata must not hear harsh or disagreeable word from your lips. If an affront is offered to him, it is offered to me!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्याञ्चिदापदि ।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ १६ ॥

कथम् नु पुत्राः पितरम् हन्युः कस्यांचिद् आपदि । भ्राता वा भ्रातरम् हन्यात् सौमित्रे प्राणम् आत्मनः ॥ २-९७-१६

‘सुमित्रानन्दन! कितनी ही बड़ी आपत्ति क्यों न आ जाय, पुत्र अपने पिताको कैसे मार सकते हैं? अथवा भाई अपने प्राणोंके समान प्रिय भाईकी हत्या कैसे कर सकता है? ॥ १६ ॥

सुमित्रानन्दन! ऎष्टे दॊड्ड आपत्तु बन्दरू पुत्रनु तन्न तन्दॆयन्नु हेगॆ कॊल्लबल्लनु? अथवा अण्णनादवनु तन्न प्राणप्रियनाद तम्मनन्नु हेगॆ कॊल्लबल्लनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saumitra = O; Lakshma!; katham nu = How should; putraaH = sons; hamyuH = strike; pitaram = their father; kasyaam chit aapadi = (even) in anydistress; bhraataaraa = or a brother; hanyaat = strike; bhraataram = a brother; aatmanaH praaNam = who is as dear to him as his life?

अनुवादः

“O, Lakshmana! How should a son strike his father, even in a distress or a brother strike a brother who is as dear to him as his life?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ १७ ॥

यदि राज्यस्य हेतोः त्वम् इमाम् वाचम् प्रभाषसे । वक्ष्यामि भरतम् दृष्ट्वा राज्यम् अस्मै प्रदीयताम् ॥ २-९७-१७

‘यदि तुम राज्यके लिये ऐसी कठोर बात कहते हो तो मैं भरतसे मिलनेपर उन्हें कह दूँगा कि तुम यह राज्य लक्ष्मणको दे दो ॥ १७ ॥

नीनु राज्यक्कागि हीगॆ कठोरवागि मातनाडुत्तिरुवॆयादरॆ भरतनु भॆट्टि यादाग ‘नीनु ई राज्यवन्नु लक्ष्मणनिगॆ कॊट्टु बिडु’ ऎन्दु नानु अवनल्लि हेळुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tvam prabhaase yadi = If you are speaking; imaam vaacham = these words; raajyasya heto = for the sake of the kingdom; dR^iSTvaa = after seeing; bharatam = Bharata; vakSyaami = I shall tell; asai = him; pradiiyataam = to give; raajyam = the kingdom.

अनुवादः

“If you are uttering these words for the sake of the kingdom, I shall tell Bharata to give the kingdom to you, when I see him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः ।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव मंस्यते ॥ १८ ॥

उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः । राज्यम् अस्मै प्रयग्च्छ इति बाढम् इत्य् एव वक्ष्यति ॥ २-९७-१८

‘लक्ष्मण! यदि मैं भरतसे यह कहूँ कि ‘तुम राज्य इन्हें दे दो’ तो वे ‘बहुत अच्छा’ कहकर अवश्य मेरी बात मान लेंगे’ ॥ १८ ॥

लक्ष्मणा! नानु भरतनल्लि ‘नीनु राज्यवन्नु इवनिगॆ कॊट्टुबिडु’ ऎन्दु हेळिदरॆ अवनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि खण्डितवागि नन्न मातन्नु ऒप्पिकॊळ्ळुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. lakSmaNa = O; Lakshmana!; uchyamaanaH = after being told; iti = that; prayachchha = to give; raajyam = the kingdom; asmai = to him; tattvataH = really; vakSyati = he will say; baaDham ityeva = “So be it”.

अनुवादः

“O, Lakshmana! When Bharata receives this command from me, “Cede the empire to him”, he will answer, So, be it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ १९ ॥

तथा उक्तो धर्म शीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः । लक्ष्मणः प्रविवेश इव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २-९७-१९

अपने धर्मपरायण भाईके ऐसा कहनेपर उन्हींके हितमें तत्पर रहनेवाले लक्ष्मण लज्जावश मानो अपने अङ्गोंमें ही समा गये—लाजसे गड़ गये ॥ १९ ॥

तन्न धर्मपरायण सहोदरनु हीगॆ हेळिदाग, अण्णन हितदल्ले तत्परनागिरुव लक्ष्मणनु लज्जॆयिन्द मुद्दॆयादनु, कुसिदुहोदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tathaa = thus; uktaH = spoken; dharma shiilena = by his honourable; bhraatraa = brother; tsya = to whom; hite rataaH = he was devoted; lakSmaNa = ; lajjayaa = abashed; pravivesheva = as though sinking; svaam = into his; gaatraaNi = limbs.

अनुवादः

At these words spoken by his honourable brother, to whom he was devoted, abashed, shrank into himself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह ।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २० ॥

तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह ।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्मयाम् ॥

तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीशितः प्रत्युवाच ह । त्व मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २-९७-२०

श्रीरामका पूर्वोक्त वचन सुनकर लज्जित हुए लक्ष्मणने कहा—‘भैया! मैं समझता हूँ, हमारे पिता महाराज दशरथ स्वयं ही आपसे मिलने आये हैं’ ॥ २० ॥

श्रीरामन मातन्नु केळि नाचिकॊण्डु लक्ष्मणनु हेळिदनु - अण्णा! नम्म तन्दॆ दशरथ महाराजरे स्वतः निन्नन्नु भॆट्टियागलु बन्दिरुवरु ऎन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. shrutvaa = listening; tadvaakyam = to these words; lakSmaNaH = Lakshman; vriiLitaH = ashamed; pratyuvaacha ha = answered; manye = i think; pitaa = that our father; dasharathaH = Dasaratha; aayataH = came; draSTum = to see; tvaa = you; svayam = himself.

अनुवादः

Listening to these words ashamed, answered: “I think that our father Dasaratha came here to see you himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह ।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागतः ॥ २१ ॥

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्यावाच ह ।
एष मन्यॆमहाबाहुरिहास्मान् द्रष्टु मागतः ॥

व्रीडितम् लक्ष्मणम् दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह । एष मन्ये महा बाहुर् इह अस्मान् द्रष्टुम् आगतः ॥ २-९७-२१

लक्ष्मणको लज्जित हुआ देख श्रीरामने उत्तर दिया—‘मैं भी ऐसा ही मानता हूँ कि हमारे महाबाहु पिताजी ही हमलोगोंसे मिलने आये हैं ॥ २१ ॥

लज्जितनाद लक्ष्मणनन्नु नोडि श्रीरामनु उत्तरिसिदनु - महाबाहु नम्म तन्दॆयवरे नम्मन्नु नोडलु बन्दिरुवरॆन्दे नानू तिळियुत्तेनॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. dR^iSTvaa = observing; vriiDitam = the emberassed; lakSmaNam = lakshman; raaghavaH = Rama; pratyuvaacha ha = replied; manye = I think; mahaabaahuH = the mighty armed; eSaH = Dasaratha; aagataH = came; iham = here; draSTum = to see; asmaan = us.

अनुवादः

Observing the emberassed , Rama said, “I think the mighty armed Dasaratha came here to see us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २२ ॥

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ । वन वासम् अनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २-९७-२२

‘अथवा मैं ऐसा समझता हूँ कि हमें सुख भोगनेके योग्य मानते हुए पिताजी वनवासके कष्टका विचार करके हम दोनोंको निश्चय ही घर लौटा ले जायँगे ॥ २२ ॥

अथवा सुखभोगिसलु नम्मन्नु योग्यरॆन्दु तिळियुत्ता तन्दॆयवरु वनवासद कष्टगळन्नु विचारमाडि नम्मिब्बरन्नु निश्चयवागि अयोध्यॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगुवरु ऎन्दे नानू तिळियुत्तेनॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. athavaa = or rather; manye dhruam = i think surely; manyamaanaH = as he knows; nau = that we; sukhochitau = have been accustomed to comfort; anudhyaaya = reflecting; vanavaasam = that we are dwelling in the forest; pratineSyati = he wishes to bring us; gR^ihaaya = home.

अनुवादः

“Or rather, to my mind, as he knows that we have been accustomed to comfort, reflecting that we are dwelling in the forest, he wishes to take us home.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां चाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ।
पिता मे राघवः श्रीमान् वनादादाय यास्यति ॥ २३ ॥

इमां चाप्येष वेदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ।
पिता मे राघवः श्रीमान्वनादादाय यास्यति ॥

इमाम् वा अप्य् एश वैदेहीम् अत्यन्त सुख सेविनीम् ।

‘मेरे पिता रघुकुलतिलक श्रीमान् महाराज दशरथ अत्यन्त सुखका सेवन करनेवाली इन विदेहराजनन्दिनी सीताको भी वनसे साथ लेकर ही घरको लौटेंगे ॥ २३ ॥

नम्म तन्दॆयवराद रघुकुलतिलक श्रीमान् दशरथ महाराजरु अत्यन्त सुखवन्नु सेविसुव ई विदेहनन्दिनी सीतॆयन्नू सह काडिनिन्द जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु अरमनॆगॆ मरळुवरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shriimaan = the glorious; eSaH raaghavaH = Dasaratha; me pitaa = my father; yaasyati = will go; aadaaya = taking back; imaam = this; vaidehiim vaa = Seetha possibly; vanaat = from the forest; atyanta sukha seviniim = she who has ever lived in the heart of prosperity.

अनुवादः

“The glorious Dasaratha, my father possibly will take back Seetha from the forest, she who has ever lived in the heart of prosperity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।
वायुवेगसमौ वीरौ जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २४ ॥

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।
वायुवेगसवौ वीरौ जवनौ तुरगोत्तमौ ॥

एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ । वायु वेग समौ वीर जवनौ तुरग उत्तमौ ॥ २-९७-२४

‘अच्छे घोड़ोंके कुलमें उत्पन्न हुए ये ही वे दोनों वायुके समान वेगशाली, शीघ्रगामी, वीर एवं मनोरम अपने उत्तम घोड़े चमक रहे हैं ॥ २४ ॥

उत्तम कुदुरॆगळ कुलदल्लि उत्पन्नवाद हॊळॆयुत्तिरुव इवे आ ऎरडू वायुवेगदन्तॆ शीघ्रगामि वीर हागू मनोरम नम्म उत्तम कुदुरॆगळु.॥24॥

पदच्छेदः

24. viira = O; warrior!; tau = those two; etau = this; turagothamau = excellent horses; gotravantau = of noble breed; manoramau = attractively; vaayuvega samsu = vying with the wind; jananau = in swiftness.

अनुवादः

“O, warrior! See those two excellent horses of noble breed, shining attractively and vying with the wind in swiftness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।
नागः शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २५ ॥

स एष सुमहाकायःकम्पते वाहीनीमुखे ।
नागः शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धिमतः ॥

स एष सुमहा कायः कम्पते वाहिनी मुखे । नागः शत्रुम्जयो नाम वृद्धः तातस्य धीमतः ॥ २-९७-२५

‘परम बुद्धिमान् पिताजीकी सवारीमें रहनेवाला यह वही विशालकाय शत्रुंजय नामक बूढ़ा गजराज है, जो सेनाके मुहानेपर झूमता हुआ चल रहा है ॥ २५ ॥

तन्दॆयवर वाहनगळल्लि परम बुद्धिवन्तनाद, महाकाय शत्रुञ्जय ऎम्ब मुदि गजराजवु सेनॆय मुम्भागदल्लि शरीरवन्नु कुलुकुत्ता नडॆयुत्ता इदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. eSaH = here is; saH = that; mahaakaayaH = colossal; naagaH = elephant; kampate = who is moving; vaahiniimukhe = at the head of the army; shatruNjayo naama = called Shatrumjaya; vR^iddhaH = the aged; (companion); dhiimataH = of our sagacious; taatasya = father.

अनुवादः

“Here is that colossal elephant who is moving at the head of the army called Shatrunjaya, the aged companion of our sagacious father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकविश्रुतम् ।
पितुर्दिव्यं महाभाग संशयो भवतीह मे ॥ २६ ॥

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डरं लोकसत्कृअम् । पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे २-९७-२६

‘महाभाग! परंतु इसके ऊपर पिताजीका वह विश्वविख्यात दिव्य श्वेतछत्र मुझे नहीं दिखायी देता है—इससे मेरे मनमें संशय उत्पन्न होता है ॥ २६ ॥

महाभागने! आदरॆ इदर मेलॆ तन्दॆ यवर विश्वविख्यात दिव्य श्वेतछत्र ननगॆ काणुवुदिल्ल. इदरिन्द नन्न मनस्सिनल्लि संशय उण्टागिदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaa baaho = O; the mighty armed !; na pashyaami = I do not see; tat chhatramtu = paaNDaram = that white canopy; divyam = the heavenly one; loka satkR^itam = well-known in the world; me = to me; samshayaH = an apprehension; iha = on this point; bhavati = is created.

अनुवादः

“O, the mighty armed! But I do not see that white heavenly canopy of our father, well known insignia in the world. An apprehension on this point is created in my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः ।
इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह ॥ २७ ॥
अवतीर्य तु सालाग्रात् तस्मात् स समितिञ्जयः ।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २८ ॥

वक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः ।
इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह ॥ अवतीर्य तु सालाग्रात् तस्मात् स समितिञ्जयः ।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिभूत्वा तस्थौ रामस्यपार्श्वतः ॥

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्म्मण मद्वचः । इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह ॥ २-९७-२७ अवतीर्य तु साल अग्रात् तस्मात् स समितिम् जयः । लक्ष्मणः प्रान्जलिर् भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २-९७-२८

‘लक्ष्मण! अब मेरी बात मानो और पेड़से नीचे उतर आओ ।’ धर्मात्मा श्रीरामने सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे जब ऐसी बात कही, तब युद्धमें विजय पानेवाले लक्ष्मण उस शाल वृक्षके अग्रभागसे उतरे और श्रीरामके पास हाथ जोड़कर खड़े हो गये ॥ २७-२८ ॥

लक्ष्मणा! ‘ईग नन्न मातन्नु मन्निसि मरदिन्द कॆळगॆ इळिदु बा’. धर्मात्मा श्रीरामनु सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळिदाग युद्धदल्लि विजय पडॆयुव लक्ष्मणनु आ सालवृक्षदिन्द इळिदु श्रीरामन बळिगॆ बन्दु कैमुगिदुकॊण्डु निन्तनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. lakSmaNa = O; Lakshmana !; tvam = you; avaroha = get down; vR^ikSaagraat = from the top of the tree; kuru = act; madvachaH = on my word; itiiva = thus; uvaacha ha = spoke; dharmaatmaa = the virtuous; raamaH = Rama; tam saumitraim = to that .

अनुवादः

“O, Lakshmana! You get down from the top of the tree. Act on my word.” Thus spoke the virtuous Rama to that Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. avatiirya desending; tasmaat = fromt hat; saalaagraat = top of Sala tree; saH lakSmanaH = that ; samitinjayaH = the victorious in battle; bhuutvaa = becoming; praaNjaliH = one with joined palms; tasthau = stood; paarshvataH = by the side; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Descending from the top of that Sala tree, Lakshmana the victorious in battle, with joined palms, stood by the side of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतेनाथ सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति ।
समन्तात् तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥ २९ ॥

भरतेन अथ संदिष्टा सम्मर्दो न भवेद् इति । समन्तात् तस्य शैलस्य सेना वासम् अकल्पयत् ॥ २-९७-२९

उधर भरतने सेनाको आज्ञा दी कि ‘यहाँ किसीको हमलोगोंके द्वारा बाधा नहीं पहुँचनी चाहिये ।’ उनका यह आदेश पाकर समस्त सैनिक पर्वतके चारों ओर नीचे ही ठहर गये ॥ २९ ॥

अत्तकडॆ भरतनु सैन्यक्कॆ - ‘इल्लि यारिगू नम्मिन्द तॊन्दरॆ आगबारदु’ ऎन्दु आज्ञापिसिदनु. अवन ई आदेश पडॆदु समस्त सैनिकरु पर्वतद कॆळगॆये निन्तुबिट्टरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. samdiSTaa = commanded; bharatenaapi = by Bharata; iti = that; na sammardaH = no trampling; bhavet = should be made; (in the hermitage of Rama); senaa = by the army; akalpayat aavaasam = which encamped; samantaat = round; tasya shailasya = that mountain.

अनुवादः

Commanded by Bharata that no trampling of army should be made in the hermitage of Rama, the army was encamped round the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य ह ।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिनराकुला ॥ ३० ॥

अध्यर्धम् इष्क्वाकु चमूर् योजनम् पर्वतस्य सा । पार्श्वे न्यविशद् आवृत्य गज वाजि रथ आकुला ॥ २-९७-३०

उस समय हाथी, घोड़े और मनुष्योंसे भरी हुई इक्ष्वाकुवंशी नरेशकी वह सेना पर्वतके आस-पासकी डेढ़ योजन (छः कोस) भूमि घेरकर पड़ाव डाले हुए थी ॥

आग आनॆ, कुदुरॆ, जनरिन्द कूडिद इक्ष्वाकुवंशी राजन आ सेनॆयु पर्वतद हत्तिर ऒन्दूवरॆ योजन भूमियन्नु व्यापिसि डेरॆ हाकि तङ्गितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. saa = that; ikSvaakuchamuuH = royal army of Ikshvaku race; gaja vaaji rathaakulaa = crowded iwth elephants; horses and chariots; nyavishat = was encamped; aavR^itya = around; paarshve = the edge; parvatasya = of the mountain; adhyardham youjanam = occupying; an area of one Yojana and a half.

अनुवादः

That royal army of Ikshvaku race, crowded with elephants horses and chariots was encamped around the edge of the mountain occupying an area of one Yojana and a half.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा चित्रकूटे भरतेन सेना
धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य
विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ ३१ ॥

सा चित्र कूटे भरतेन सेना । धर्मम् पुरः कृत्य विधूय दर्पम् । प्रसादन अर्थम् रघु नन्दनस्य । विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ २-९७-३१

नीतिज्ञ भरत धर्मको सामने रखते हुए गर्वको त्यागकर रघुकुलनन्दन श्रीरामको प्रसन्न करनेके लिये जिसे अपने साथ ले आये थे, वह सेना चित्रकूट पर्वतके समीप बड़ी शोभा पा रही थी ॥ ३१ ॥

नीतिज्ञ भरतनु धर्मवन्नु मुन्दिट्टुकॊण्डु गर्ववन्नु त्यजिसि रघुनन्दन श्रीरामनन्नु प्रसन्नगॊळिसलु तन्नॊन्दिगॆ तन्दिरुव आ सैन्यवु चित्रकूट पर्वतद बळि बहळ शोभिसुत्तित्तु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saa senaa = that army; praNiitaa = brought; bharatena = by Bharata; niitimatena = the virtuous; vidhuuya = having laid aside; darpam = his arrogance; puraskR^itya = placing in forefront; dharmam = the righteousness; prasanaartham = in order to propitiate; raghunandanasya = Rama; viraajite = showed itself to be disciplined; chitrakuuTe = in the vicinity of Chitrakuta.

अनुवादः

Brought by the virtuous Bharata, who laid aside his arrogance, placing the righteousness in forefront in order to propitiate Rama, that army showed itself to be disciplined in the vicinity of Chitrakuta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः ॥ ९७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सत्तानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥97॥