०९६ भरतविषये रामलक्ष्मणसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama hears a gigantic clamour of an army nearby and asks Lakshmana to find out what it is. Lakshmana ascends a tree and informs Rama that Bharata’s army is approaching towards their hermitage. Lakshmana expresses his apprehension to Rama, saying that Bharata’s army may be coming there in order to kill both of them. An enraged Lakshmana says that he will kill both Bharata and Kaikeyi together with the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

96. वन-जन्तुओंके भागनेका कारण जाननेके लिये श्रीरामकी आज्ञासे लक्ष्मणका शाल-वृक्षपर चढ़कर भरतकी सेनाको देखना और उनके प्रति अपना रोषपूर्ण उद‍्गार प्रकट करना

तां तदा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् ।
निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन् ॥ १ ॥

तां तदा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् ।
निषसाद गिरप्रस्थे सीतां मांसेन च्छन्दयन् ॥

तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् । निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन चन्दयन् ॥ २-९६-१

इस प्रकार मिथिलेशकुमारी सीताको मन्दाकिनी नदीका दर्शन कराकर उस समय श्रीरामचन्द्रजी पर्वतके समतल प्रदेशमें उनके साथ बैठ गये और तपस्वी-जनोंके उपभोगमें आने योग्य फल-मूलके गूदेसे उनकी मानसिक प्रसन्नताको बढ़ाने—उनका लालन करने लगे ॥

ई प्रकार श्रीरामनु मैथिलिगॆ मन्दाकिनी नदियन्नु तोरिसि, चित्रकूट पर्वतदल्लिद्द पर्णशालॆगॆ हिन्दिरुगिदनु. हसिविनिन्द बळलिद्द सीतॆयन्नु तपस्वी जनर आहारवाद फल-मूलगळ तिरुळिनिन्द तृप्तिपडिसुत्ता आकॆयन्नु लालिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tathaa = thus; darshayitvaa = having shown; girinimnagaam = the mountaneous river Mandakini; taam siitaam = to that Seetha; maithiliim = the daughter of the king of Mithila; niSasaada = sat; giriprashthe = on the hill side; chhandayan = in order to gratify her appetite; maamsena = with flesh.

अनुवादः

Having shown Mandakini River in that manner to Seetha, the daughter of Mithila, Rama set on the hill-side in order to gratify her appetite with a piece of flesh.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना ।
एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः ॥ २ ॥

धर्मात्मा रघुनन्दन सीताजीके साथ इस प्रकारकी बातें कर रहे थे—‘प्रिये! यह फल परम पवित्र है । यह बहुत स्वादिष्ट है तथा इस कन्दको अच्छी तरह आगपर सेका गया है’ ॥ २ ॥

धर्मात्मा रघुनन्दननु सीतॆयॊन्दिगॆ हीगॆ मातनाडुत्तिद्दनु - प्रिये! ई फलगळु परमपवित्रवागिवॆ. इवु बहळ स्वादिष्टवागिद्दु, ई कन्दवन्नु चॆन्नागि बॆङ्कियल्लि बेयिसलागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH raaghavaH = that Rama; dharmaatmaa = of righteousness; aaste = stayed; siitayaa sha = with Seetha; evam = thus speaking; idam = this meat; madhyam = is fresh; idam = this; niSTaptam = was roasted; agninaa = in the fire.

अनुवादः

Rama, whose mind was devoted to righteousness stayed there with Seetha, saying; “This meat is fresh, this is savoury and roasted in the fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः ।
सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ ॥ ३ ॥

तथा तत्र आसतः तस्य भरतस्य उपयायिनः । सैन्य रेणुः च शब्दः च प्रादुर् आस्ताम् नभः स्पृशौ ॥ २-९६-३

इस प्रकार वे उस पर्वतीय प्रदेशमें बैठे हुए ही थे कि उनके पास आनेवाली भरतकी सेनाकी धूल और कोलाहल दोनों एक साथ प्रकट हुए और आकाशमें फैलने लगे ॥ ३ ॥

ई प्रकार अवरु आ पर्वत प्रदेशदल्लि कुळितिद्दाग, अवन बळिगॆ बरुत्तिरुव भरतन सैन्यद कोलाहल मत्तु धूळु ऒट्टिगॆ प्रकटवागि आकाशदल्लॆल्ल व्यापिसितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tasya = (While) that Rama; aasataH = was sitting; tatra = there; tathaa = in that way; reNushcha = the dust; shabdashcha = and clamour; bharatasya sainyam = Bharata’s army; upayaayinaH = which was approaching; praaduraastaam = ascended; nabhaspR^ishau = touching the sky.

अनुवादः

While Rama was thus sitting there the dust and clamour of Bharata’s army, which was approaching, ascended into the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः ।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाद् दुद्रुवुर्दिशः ॥ ४ ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः । अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर् दिशः ॥ २-९६-४

इसी बीचमें सेनाके महान् कोलाहलसे भयभीत एवं पीड़ित हो हाथियोंके कितने ही मतवाले यूथपति अपने यूथोंके साथ सम्पूर्ण दिशाओंमें भागने लगे ॥ ४ ॥

इष्टरल्लि सैन्यद महा कोलाहलदिन्द तॊन्दरॆगॊळगागि, भयभीतवागि, आनॆगळु मत्तु यूथपतिगळु तम्म गुम्पिनॊन्दिगॆ कण्ड-कण्डल्लि ओडतॊडगिदवु.॥4॥

पदच्छेदः

4. etasmin antare = meanwhile; trastaaH = frightened; mahataa shabdena = by the great clamour; yuuthapaaH = leaders of animal troops; mattaaH = in rut; arditaa = were tormented; dudruvuH = fled; dishaH = (in different) directions; tataH = from there.

अनुवादः

Meanwhile, frightened by that gigantic clamour, the leaders of elephants and other animal - troops, in rut, were tormented and fled in different directions from there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः ।
तांश्च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपानन्ववैक्षत ॥ ५ ॥

स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्राव राघवः ।
तांश्च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपानन्ववैक्षत ॥

स तम् सैन्य समुद्भूतम् शब्दम् शुश्रव राघवः । तामः च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपान् अन्ववैक्षत ॥ २-९६-५

श्रीरामचन्द्रजीने सेनासे प्रकट हुए उस महान् कोलाहलको सुना तथा भागे जाते हुए उन समस्त यूथपतियोंको भी देखा ॥ ५ ॥

श्रीरामचन्द्रनु सैन्यदिन्द प्रकटवाद आ महा कोलाहलवन्नु केळि, ओडुत्तिरुव आ यूथपतिगळन्नु नोडिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saH raaghavaH = Rama; shushruuva = heard; tam shabdam = that sound; sainya samuddhuutam = generated from the army; anvavaikSatea = and saw; sarvaan = all; taan = those; yuuthapaan cha = leaders of the animal flock; vipradrutaan = running away.

अनुवादः

Rama heard that sound generated from the army and also saw all those leaders of the animal-flock, running away from there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांश्च विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा महास्वनम् ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥ ६ ॥

तामः च विद्रवतो दृष्ट्वा तम् च श्रुत्वा स निह्स्वनम् । उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् दीप्त तेजसम् ॥ २-९६-६

उन भागे हुए हाथियोंको देखकर और उस महाभयंकर शब्दको सुनकर श्रीरामचन्द्रजी उद्दीप्त तेजवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे बोले— ॥ ६ ॥

ओडुत्तिरुव आनॆगळन्नु नोडि मत्तु आ महाभयङ्कर शब्दवन्नु केळि श्रीरामनु उद्दीप्त तेजवुळ्ळ, सुमित्राकुमार लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dR^iSTvaa = seeing; taan = those animals; vidravataH = running away; shrutvaa = and hearing; tam = that; nisvanam cha = sound; raamaH = Rama; uvaacha = spoke; lakSmaNam = to Lakshman; saumitrim = the son of Sumitra; diipta tejasam = of burning courage.

अनुवादः

Seeing those animals running away and hearing that clamour, Rama spoke to Lakshmana (son of Sumitra) of burning courage as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया ।
भीमस्तनितगम्भीरं तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥ ७ ॥

हन्त लक्ष्मण पश्य इह सुमित्रा सुप्रजाः त्वया । भीम स्तनित गम्भ्हिरः तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥ २-९६-७

‘लक्ष्मण! इस जगत् में तुमसे ही माता सुमित्रा श्रेष्ठ पुत्रवाली हुई हैं । देखो तो सही—यह भयंकर गर्जनाके साथ कैसा गम्भीर तुमुल नाद सुनायी देता है ॥ ७ ॥

लक्ष्मणा! ई जगत्तिनल्लि निन्निन्दागिये तायि सुमित्रॆयु श्रेष्ठ पुत्रवतियागिरुवळु. नोडिल्लि, ई भयङ्कर गर्जनॆयॊन्दिगॆ ऎन्तह गम्भीर तुमुलनाद केळि बरुत्तिदॆयल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. hanta = Alas!; lakSmaNa = O; Lakshmana; sumitraa = sumitra; suprajaaH = is blessed with a noble son; tvayaa = in you; iha = here; shruuyate = is heard; tumulaH = a tumultuous; svanaH = sound; bhiimastanitagambhiiraH = as terrific as that of a roaring cloud; pashya = see (what it is).

अनुवादः

“Alas! O, Lakshmana! Sumitra is blessed with a noble son in you. Here is heard a tumultuous sound as terrific as that of a roaring cloud. See what it is.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजयूथानि वारण्ये महिषा वा महावने ।
वित्रासिता मृगाः सिंहैः सहसा प्रद्रुता दिशः ॥ ८ ॥
राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने ।
अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित् सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ॥ ९ ॥

गजयूथानि वारण्ये महिषा वा महावने ।
वित्रासिता मृगाः सिंहैः सहसा प्रद्रुता दिशः ॥ राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटतेवने ।
अन्यद्वा स्वापदं किञ्चित् सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ॥

गजयूथानि वारण्ये महिषा वा महावने । वित्रासिता मृगाह् सिंहैः सहसा प्रद्रुता दिशः २-९६-८ राजा वा राज मात्रो वा मृगयाम् अटते वने । अन्यद् वा श्वा पदम् किंचित् सौमित्रे ज्नातुम् अर्हसि ॥ २-९६-९

‘सुमित्रानन्दन! पता तो लगाओ, इस विशाल वनमें ये जो हाथियोंके झुंड अथवा भैंसे या मृग जो सहसा सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर भाग चले हैं, इसका क्या कारण है? इन्हें सिंहोंने तो नहीं डरा दिया है अथवा कोई राजा या राजकुमार इस वनमें आकर शिकार तो नहीं खेल रहा है या दूसरा कोई हिंसक जन्तु तो नहीं प्रकट हो गया है? ॥ ८-९ ॥

सुमित्रानन्दनने! ई विशाल वनदल्लि ई आनॆगळ गुम्पुगळु, काडुकोण, जिङ्कॆगळु ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ ओडिहोगुत्तिवॆ, इदर कारणवेनु? तिळिदु नोडु. इवुगळन्नु सिंहगळु हॆदरिसिल्ल ताने? अथवा यावुदादरू राज अथवा राजकुमार ई वनक्कॆ बन्दु बेटॆयाडुत्तिल्लवल्ल! अथवा बेरॆ यावुदादरू हिंसक प्राणि प्रकटवागिल्लवल्ल.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. gajayuuthaani = The lordly elephants; araNye = in the forest; mahiSaaHvaa = the buffaloes; mahaavane = in the great woods; mR^igaaH = and the wild beasts; vitraasitaaH = frightened; simhaiH = by lions; sahasaa = are suddenly; pradrutaaH = running away; dishaH = in various directions.

अनुवादः

“The lordly elephants in the forest, the buffaloes in the great woods and the wild beasts frightened by lions are suddenly running away in various directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. saumitre = O; Lakshmana!; arhasi = you ought to; j^Naatum = know; (whether); raajaa vaa = a king; raaja putrovaa = or a prince; mR^igayaam aTate = in roaming for a hunt; vaa = or; anyat = any other; kiNchit = somewhat; shvaapadam = savage beast.

अनुवादः

“O, Lakshmana! You ought to find out whether it is a king or a prince roaming for a hunt or some other savage beast.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण ।
सर्वमेतद् यथातत्त्वमभिज्ञातुमिहार्हसि ॥ १० ॥

सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण । सर्वम् एतद् यथा तत्त्वम् अचिराज् ज्नातुम् अर्हसि ॥ २-९६-१०

‘लक्ष्मण! इस पर्वतपर अपरिचित पक्षियोंका आना-जाना भी अत्यन्त कठिन है (फिर यहाँ किसी हिंसक जन्तु वा राजाका आक्रमण कैसे सम्भव है) । अतः इन सारी बातोंकी ठीक-ठीक जानकारी प्राप्त करो’ ॥ १० ॥

लक्ष्मण! ई पर्वतद मेलॆ अपरिचित पक्षिगळु बन्दु होगुवुदू अत्यन्त कठिणवागिदॆ. (हागिरुवाग इल्लि यावुदादरू हिंसक प्राणि अथवा राजन आक्रमण हेगॆ सम्भविसबहुदु?) आद्दरिन्द इदॆल्लवन्नु सरियागि तिळिदु हेळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. lakSmaNa = O; Lakshmana!; giriH = mountain; ayam = this; sudushcharaH = is difficult of access; pakSiNaamapi = even to birds; arhasi = you ought; J^Naatum = to find out; achiraat = soon; etat sarvam = all this; yathaa tattvam = accurately.

अनुवादः

“O, Lakshmana! This mountain is difficult of access even to birds. You ought to find out soon, all this in an accurate manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणः सन्त्वरितः सालमारुह्य पुष्पितम् ।
प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशमवैक्षत ॥ ११ ॥

स लक्ष्मणः सम्त्वरितः सालम् आरुह्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वाम् दिशम् अवैक्षत ॥ २-९६-११

भगवान् श्रीरामकी आज्ञा पाकर लक्ष्मण तुरंत ही फूलोंसे भरे हुए एक शाल-वृक्षपर चढ़ गये और सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए उन्होंने पूर्व दिशाकी ओर दृष्टिपात किया ॥ ११ ॥

भगवान् श्रीरामन अप्पणॆ पडॆदु लक्ष्मणनु कूडले हूवुगळिन्द तुम्बिरुव ऒन्दु सालवृक्षवन्नु हत्ति, ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ दृष्टिहायिसुत्ता पूर्वद कडॆगॆ नोडिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH lakSmaNaH = that Lakshmana; samtvaritaH = quickly; aaruhya = ascended; saalam = a Sala tree; puSpitam = in flowering; prekSamaaNaH = and looking; sarvaaH = in all; dishaH = directions; udaikSata = saw; puurvaam disham = towards eastern side.

अनुवादः

Lakshmana quickly ascended a Sala tree in flowering and looking towards all directions, saw towards eastern side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् ।
गजाश्वरथसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः ॥ १२ ॥

उदन् मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीम् चमूम् । रथ अश्व गज सम्बाधाम् यत्तैर् युक्ताम् पदातिभिः ॥ २-९६-१२

तत्पश्चात् उत्तरकी ओर मुँह करके देखनेपर उन्हें एक विशाल सेना दिखायी दी, जो हाथी, घोड़े और रथोंसे परिपूर्ण तथा प्रयत्नशील पैदल सैनिकोंसे संयुक्त थी ॥

अनन्तर उत्तरद कडॆगॆ मुखमाडि नोडिदाग ऒन्दु विशाल सैन्य कण्डु बन्तु. अदु आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द परिपूर्णवागिद्दु, प्रयत्नशील कालाळु सैनिकरिन्द कूडित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. prekSamaaNaH = looking; udaN^gumukhaH = towards norhern direction; dadarsha = (Lakshmana) saw; mahatiim = a huge; chamuum = army; rathaashva gaja sambaadhaam = full of chariots; steeds and elephants; yuktaam = accompanied by; yataiH = smart; padaatibhiH = foot-soldiers.

अनुवादः

Looking in northern direction, Lakshmana saw a huge army, full of chariots, steeds and elephants accompanied by smart foot-soldiers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामश्वरथसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम् ।
शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १३ ॥

ताम् अश्व गज सम्पूर्णाम् रथ ध्वज विभूषिताम् । शशंस सेनाम् रामाय वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २-९६-१३

घोड़ों और रथोंसे भरी हुई तथा रथकी ध्वजासे विभूषित उस सेनाकी सूचना उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीको दी और यह बात कही— ॥ १३ ॥

कुदुरॆगळिन्द रथगळिन्द तुम्बिद हागू ध्वजदिन्द विभूषित आ सैन्यद सूचनॆयन्नु लक्ष्मणनु श्रीरामनिगॆ तिळिसि हीगॆ हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. shashamsa = (Lakshmana) informed; raamaaya = Rama; taam senaam = about that army; ashvagaja sampuurNaam = full of horses; elephants; ratha dhvaja vibhuuSitaam = and chariots decorated with flags; abraviit = and spoke; idam = these; vachanamcha = words also.

अनुवादः

Lakshmana informed Rama about that army which was full of horses, elephants and chariots decorated with flags and spoke the following words also.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम् ।
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥ १४ ॥

अग्निम् संशमयतु आर्यः सीता च भजताम् गुहाम् । सज्यम् कुरुष्व चापम् च शरामः च कवचम् तथा ॥ २-९६-१४

‘आर्य! अब आप आग बुझा दें (अन्यथा धुआँ देखकर यह सेना यहीं चली आयगी); देवी सीता गुफामें जा बैठें । आप अपने धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ा लें और बाण तथा कवच धारण कर लें’ ॥ १४ ॥

आर्य! ईग नीनु बॆङ्कियन्नु आरिसु. (इल्लदिद्दरॆ हॊगॆ नोडि ई सैन्यवु इल्लिगॆ बरुवुदु) देवी सीतॆयु गुहॆयल्लि होगि कुळितिरलि. नीनु निन्न धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसि, कवचवन्नु तॊट्टु, बाण कैगॆत्तिको.॥14॥

पदच्छेदः

14. aaryaH = O; honourable brother!; samshamayatu = extinguish; agnim = the fire; siitaacha = let Seetha also; bhajataam = occupy; guhaam = a hiding place; kuruSva = Make; chaapam = your bow; sajyam = ready with a bow-string; tathaa = and; sharaamshcha = arrows; kavacham = (wear) an armour.

अनुवादः

“O, honourable brother! Extinguish the fire. Let Seetha occupy a hiding place. Make your bow ready with a bow-string and arrows. Wear an armour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् ॥ १५ ॥

तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
अङ्गावेक्षस्य सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् ॥

तम् रामः पुरुष व्याघ्रो लक्ष्मणम् प्रत्युवाच ह । अन्ग अवेक्षस्व सौमित्रे कस्य एताम् मन्यसे चमूम् ॥ २-९६-१५

यह सुनकर पुरुषसिंह श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा—‘प्रिय सुमित्राकुमार! अच्छी तरह देखो तो सही, तुम्हारी समझमें यह किसकी सेना हो सकती है?’ ॥ १५ ॥

इदन्नु केळि पुरुषसिंह श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु - प्रिय सुमित्राकुमार! सरियागि नोडबारदे? नीनु तिळिदन्तॆ ई सैन्य यारद्दागिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. raamaH = Rama; puruSavyaaghraH = the tiger among men; pratyuvaacha La = replied; tam lakSmaNam = to that Lakshmana; anga saumitre = O; Lakshmana!; avekSasya = see; kasya = whose; chamuum = army; manyase = your think; imaam = is this?.

अनुवादः

Rama the tiger among men replied to Lakshmana, saying: “O, Lakshmana! See, whose army do you think is this?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥ १६ ॥

एवम् उक्क्तः तु रामेण लक्ष्माणो वाक्यम् अब्रवीत् । दिधक्षन्न् इव ताम् सेनाम् रुषितः पावको यथा ॥ २-९६-१६

श्रीरामके ऐसा कहनेपर लक्ष्मण रोषसे प्रज्वलित हुए अग्निदेवकी भाँति उस सेनाकी ओर इस तरह देखने लगे, मानो उसे जलाकर भस्म कर देना चाहते हों और इस प्रकार बोले— ॥ १६ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणनु कोपदिन्द उरिदॆद्दु, अग्नियन्तॆ आ सेनॆय कडॆगॆ नोडि, अदन्नु सुट्टु बूदि माडुवनो ऎम्बन्त्तित्तु मत्तॆ हीगॆ हेळिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. evam = thus; uktaH = spoken; raameNa = by Rama; lakSmaNaH = Lakshmana; ruSitaH = was irritated paavako yathaa = like a fire; abraviit = and spoke; vaakyam = the following words; didhakSanniva = as though wishing to scorch; taam senaam = that army.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Lakshmana was irritated like a fire and spoke the following words, as though he was wishing to scorch the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् ।
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ १७ ॥

सम्पन्नम् राज्यम् इग्च्छमः तु व्यक्तम् प्राप्य अभिषेचनम् । आवाम् हन्तुम् समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ २-९६-१७

‘भैया! निश्चय ही यह कैकेयीका पुत्र भरत है, जो अयोध्यामें अभिषिक्त होकर अपने राज्यको निष्कण्टक बनानेकी इच्छासे हम दोनोंको मार डालनेके लिये यहाँ आ रहा है ॥ १७ ॥

अण्णा! खण्डितवागि इवनु कैकेयिय पुत्र भरतने आगिद्दानॆ. अवनु अयोध्यॆयल्लि अभिषिक्तनागि तन्न राज्यवन्नु निष्कण्टकवागिसलु नम्मिब्बरन्नु कॊन्दु हाकलु इल्लिगॆ बरुत्तिद्दानॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. bharataH = Bharata; kaikeyyaaH = Kaikeyi’s; sutaH = son; praapya = having obtained; abhiSechanam = coronation; ichhan = and desirous; raajyam = (of making) the kingdom; sampannam = a perfect one; samabhyati = is coming; hantum = to kill; aavaam = both of us; vyaktam = It is clear.

अनुवादः

“Bharata, Kaikeyi’s son, having obtained coronation and desirous of making the kingdom free of enemies, is coming here to kill both of us. It is clear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते ।
विराजत्युज्ज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजो रथे ॥ १८ ॥

एष वै सुमहान् श्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते ।
विराजत्युज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजो रथे ॥

एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते । विराजत्य् उद्गत स्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥ २-९६-१८

‘सामनेकी ओर यह जो बहुत बड़ा शोभासम्पन्न वृक्ष दिखायी देता है, उसके समीप जो रथ है, उसपर उज्ज्वल तनेसे युक्त कोविदार वृक्षसे चिह्नित ध्वज शोभा पा रहा है ॥ १८ ॥

मुन्दुगडॆ इरुव बहळ दॊड्डदागि शोभिसुव वृक्ष काणिसुत्तिदॆयल्ल, अदर हत्तिर इरुव रथदल्लि उज्वल तेजदिन्द कूडिद कोविदार चिह्नॆय ध्वज शोभिसुत्तिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. eSaH = this; sumahaani = very big; shriimaan = and glorious; ujvala skandhaH = with superb branches; samprakaashate = is shining; kovidaara dhvajaH = the ensign bearing the device of a Kovidara (pomegranate) tree; viraajati = is shining; rathe = on that chariot.

अनुवादः

“The gigantic and glorious tree with superb branches is shining over there prominently. The ensign bearing the device of a kovidara (pomegranate) tree is shining on that chariot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान् ।
एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः ॥ १९ ॥

भजन्त्य् एते यथा कामम् अश्वान् आरुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति सम्हृष्टा जगान् आरुह्य सादिनः ॥ २-९६-१९

‘ये घुड़सवार सैनिक इच्छानुसार शीघ्रगामी घोड़ोंपर आरूढ़ हो इधर ही आ रहे हैं और ये हाथीसवार भी बड़े हर्षसे हाथियोंपर चढ़कर आते हुए प्रकाशित हो रहे हैं ॥

ई सैनिकरु इच्छानुसार शीघ्रगामि कुदुरॆगळन्नु हत्ति ई कडॆगे बरुत्तिद्दारॆ मत्तु आनॆ सवाररु बहळ हर्षदिन्द आनॆगळन्नेरि बरुत्तिरुवुदु कण्डुबरुत्तिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. ete = they; bhajanti = are cavorting; aaruhya = mounted; yathaakaamam = comfortably; shiighragaan = on their swift; ashvaan = horses; ete = these; saadinaH = seated on elephants; bhraajanti = are bearing; samhR^iSTaaH = delightedly; aaruhya = mounted; gajaan = on their elephants.

अनुवादः

Among the cavalry, some are cavorting merrily on their swift horses, while others are beaming with delight, mounted on their elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतधनुषावावां गिरिं वीर श्रयावहे ।
अथवेहैव तिष्ठावः सन्नद्धावुद्यतायुधौ ॥ २० ॥

गृहीत धनुषौ च आवाम् गिरिम् वीर श्रयावहे । अथवेहैव तिष्ठावः सन्नद्धावुद्यतायुधौ २-९६-२०

‘वीर! हम दोनोंको धनुष लेकर पर्वतके शिखरपर चलना चाहिये अथवा कवच बाँधकर अस्त्र-शस्त्रधारण किये यहीं डटे रहना चाहिये ॥ २० ॥

वीरने! नाविब्बरू धनुर्धारिगळागि पर्वतद शिखरवन्नेरि नोडोण अथवा कवचधारिगळागि अस्त्र-शस्त्र सन्नद्धरागि इल्लिये ऎदुरु नोडोण.॥20॥

पदच्छेदः

20. viiraH = O; warrior!; aavaam = let us; gR^ihiita dhanuSau = take up our bows; shrayaavahai = and take refuge; girim = in the mountain; athavaa = or; tiSThaavaH = let us stay; ihaiva = here itself; sannaddhau = fully prepared; udyataayudhau = with our weapons in our hands.

अनुवादः

“O, warrior! Let us take up our bows and ascend the mountain or let us stay here itself, fully prepared with our weapons in our hands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि नौ वशमागच्छेत् कोविदारध्वजो रणे ।
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् ॥ २१ ॥
त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ।
यन्निमित्तं भवान् राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतात् ॥ २२ ॥

अपि नौ वशम् आगग्च्छेत् कोविदार ध्वजो रणे । यन् निमित्तम् भवान् राज्याच् च्युतो राघव शाश्वतीम् । २-९६-२१ त्वया राघव सम्प्राप्तम् सीतया च मया तथा ।

‘रघुनन्दन! आज यह कोविदारके चिह्नसे युक्त ध्वजवाला रथ रणभूमिमें हम दोनोंके अधिकारमें आ जायगा और आज मैं अपनी इच्छाके अनुसार उस भरतको भी सामने देखूँगा कि जिसके कारण आपको, सीताको और मुझे भी महान् संकटका सामना करना पड़ा है तथा जिसके कारण आप अपने सनातन राज्याधिकारसे वञ्चित किये गये हैं ॥ २२ ॥

रघुनन्दन! इन्दु ई कोविदारद चिह्नॆयिन्द कूडिद ध्वजवुळ्ळ रथवु रणभूमियल्लि नम्मिब्बर स्वाधीनक्कॆ बरुवुदु. इन्दे नानु नन्न इच्छॆयिन्द यारिन्दागि निनगॆ, सीतॆगॆ मत्तु ननगू महा सङ्कट इदिरिसबेकायितो हागू यारिन्दागि नीनु सनातन राज्यदिन्द वञ्चितनादॆयो, आ भरतनन्नु ऎदुरिगॆ नोडुवॆनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. raaghavaH = O; Rama!; kovidaaradhvajaH = will this flag with the insignia of a Kovidara tree; apyaagachchhet = come into our; vasham = subjugation?; apidrakSyaami = Can we see; bharatam = Bharata; yatkR^ite = because of whom; mahat vyasanam = a great misfortune; sampraaptam = is obtained; tvayaa = by you; siitayaa = by Seetha; tathaa = and; mayaa cha = by me.

अनुवादः

“O, Rama! Will that flag with the insignia of a Kovidara tree come into our subjugation? Can we see Bharata, because of whom a great misfortune has occurred to you, to Seetha and to me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. he viiraH = O; Warrior!; raaghava = O; Rama!; yannimittam = by the reason of whom; bhavaan = you; chyutaH = were deprived; shaashvataat = of an eternal; raajyaat = kingdom; ayam = such; ariH = an enemy; bharataH = Bharata; sampraapataH = who came here; vadhya eva = is to be slain; me = by me.

अनुवादः

“O, Rama the warrior! By the reason of whom you were deprived of an eternal kingdom, such Bharata as a foe who is coming here, deserves to be slain by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव हि ।
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ॥ २३ ॥

भरतस्य वधे दोषम् न अहम् पश्यामि राघव । सम्प्राप्तो अयम् अरिर् वीर भरतो वध्य एव मे ।

‘वीर रघुनाथजी! यह भरत हमारा शत्रु है और सामने आ गया है; अतः वधके ही योग्य है । भरतका वध करनेमें मुझे कोई दोष नहीं दिखायी देता ॥ २३ ॥

वीर रघुनाथने! ई भरतनु नम्म शत्रु आगिद्दु ऎदुरिगॆ बन्दिरुवनु; आद्दरिन्द वधॆगॆ योग्यनागिद्दानॆ. भरतनन्नु वधिसुवुदरल्लि ननगॆ यावुदे दोष काणुवुदिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. raaghava = O; Rama!; aham = I; napashyaami = do not see; doSam = a mistake; vadhe = in the slaying; bharatasya = of Bharata; hatvaa = by killing; puurvaapikaariNam = the one who has hurt another before; na yujyate = non is charged adharmaNa = with unlawfulness.

अनुवादः

“O, Rama! I see no sin in slaying Bharata. None is charged with unlawfulness, if one strikes down an aggressor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते ।
पूर्वापकारी भरतस्त्यागेऽधर्मश्च राघव ॥ २४ ॥

पूर्वापकारिणां हत्वा न ह्यधर्मेणयुज्यते ।
पूर्वापकारी भरतस्त्यागेऽधर्मश्च राघव ॥

पूर्वापकारी भरतस्य्तक्तधर्मश्च राघव । पूर्व अपकारिणम् हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते ।

‘रघुनन्दन! जो पहलेका अपकारी रहा हो, उसको मारकर कोई अधर्मका भागी नहीं होता है । भरतने पहले हमलोगोंका अपकार किया है, अतः उसे मारनेमें नहीं, जीवित छोड़ देनेमें ही अधर्म है ॥ २४ ॥

रघुनन्दन! मॊदले अपकारियादवनन्नु कॊन्दरॆ यारू अधर्मक्कॆ भागियागुवुदिल्ल. भरतनु नमगॆ मॊदलु अपकार माडिरुवनु, आद्दरिन्द अवनन्नु जीवन्तवागि उळिसुवुदे अधर्मवागिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. raaghava = O; Rama!; bharataH = Bharate; puurvaapakaarii = has hurt you before; tyaktadharmashcha = and his death is legitimate; etasmin = (while) he; nihate = is slain; anushaadhi = rule; kR^itsnaam = the entire; vasundharaam = earth.

अनुवादः

“Bharata is the assailant and his death is legitimate. He being dead, you will rule the entire earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन् निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम् ।
अद्य पुत्रं हतं सङ्ख्ये कैकेयी राज्यकामुका ॥ २५ ॥
मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम् ।

एतस्मिन्निहते कृत्न्सामनुशाधि वसुन्धराम् ।
अद्य पुत्रं हतं सङ्ख्ये कैकेयी राज्यकामुका ॥
मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम् ।

अद्य पुत्रम् हतम् सम्ख्ये कैकेयी राज्य कामुका । मया पश्येत् सुदुह्ख आर्ता हस्ति भग्नम् इव द्रुमम् ॥ २-९६-२५ एतस्मिन्न् निहते कृत्स्नाम् अनुशाधि वसुंधराम् ।

‘इस भरतके मारे जानेपर आप समस्त वसुधाका शासन करें । जैसे हाथी किसी वृक्षको तोड़ डालता है, उसी प्रकार राज्यका लोभ करनेवाली कैकेयी आज अत्यन्त दुःखसे आर्त हो इसे मेरे द्वारा युद्धमें मारा गया देखे ॥ २५ १/२ ॥

ई भरतनु सत्तुहोदाग नीनु समस्त वसुधॆय शासन माडु. आनॆयु यावुदादरू मरवन्नु मुरिदुहाकुवन्तॆ राज्यलोभियाद कैकेयियु इन्दु अत्यन्त दुःखदिन्द आर्तळागि नानु युद्धदल्लि कॊन्दिरुव भरतनन्नु नोडलि.॥25½॥

पदच्छेदः

25. kaikeyii = (Let) Kaikeyi; raajya kaakukaa = who is craving for the kingdom; pashet = see; suduHkhaartaa = with great sorrow; adya = today; putram = her son; hatam = slain; mayaa = by me; samkhye = in battle; drumam iva = as a tree; hasti bhagnam = is crushed down by an elephant.

अनुवादः

“Let Kaikeyi, who is craving for the kingdom see, with great sorrow, her son slain by me today in battle, as a tree is crushed down by an elephant.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् ॥ २६ ॥
कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ।

कैकेयीम् च वधिष्यामि सानुबन्धाम् सबान्धवाम् । कलुषेण अद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥ २-९६-२६

‘मैं कैकेयीका भी उसके सगे-सम्बन्धियों एवं बन्धु-बान्धवोंसहित वध कर डालूँगा । आज यह पृथ्वी कैकेयीरूप महान् पापसे मुक्त हो जाय ॥ २६ १/२ ॥

नानु कैकेयियन्नू, आकॆय नॆण्टरिष्टरन्नू, बन्धु-बान्धवरन्नु वधिसिबिडुवॆनु. इन्दु ई पृथिवियु कैकेयिरूपी महापापदिन्द मुक्तळागुवळु.॥26½॥

पदच्छेदः

26. vadjoSyaami = I shall kill; kaikeyiim cha = Kaikeyi too; sabaandhavaan = along with her friend the hunch-back; saanubandhaam = and other accomplices madinii = Le the earth; adya = today; parimuchyataam = be relieved; mahataa = of a great; kaluSeNa = sinner.

अनुवादः

“I shall kill Kaikeyi too along with her friend the hunch-back and other accomplices. Let the earth today be relieved of a great sinner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद ॥ २७ ॥
मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ।

अद्य इमम् सम्यतम् क्रोधम् असत्कारम् च मानद । मोक्ष्यामि शत्रु सैन्येषु कक्षेषु इव हुत अशनम् ॥ २-९६-२७

‘मानद! आज मैं अपने रोके हुए क्रोध और तिरस्कारको शत्रुकी सेनाओंपर उसी प्रकार छोड़ूँगा, जैसे सूखे घास-फूँसके ढेरमें आग लगा दी जाय ॥ २७ १/२ ॥

मानद! इन्दु नानु तडॆदिद्द क्रोध मत्तु तिरस्कारवन्नु ऒणगिद हुल्लिन बणवॆगॆ बॆङ्कि हच्चिदन्तॆ शत्रु सैन्यद मेलॆ तीरिसिकॊळ्ळुवॆनु.॥27½॥

पदच्छेदः

27. maanada = O; warrior bestowing an honour!; adya = today; samyatam = in the concentrated; krodham = fury; imam = this; asatkaaram cha = injustice; (has kindled); mokSyaami = I shall scatter; shatru sainyeSu = the enemy- battalions; hutaashanam iva = as a fire (consumes); kakSeSu = the dry wood.

अनुवादः

“O, warrior bestowing an honour! Today in the concentrated fury that injustice has kindled I shall scatter the enemy - battalions as a fire consumes the dry wood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यैव चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः ॥ २८ ॥
छिन्दन् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ।

अद्यैव च्चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः ॥
छिन्दन् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ।

अद्य एतच् चित्र कूटस्य काननम् निशितैः शरैः । चिन्दन् शत्रु शरीराणि करिष्ये शोणित उक्षितम् ॥ २-९६-२८

‘अपने तीखे बाणोंसे शत्रुओंके शरीरोंके टुकड़े-टुकड़े करके मैं अभी चित्रकूटके इस वनको रक्तसे सींच दूँगा ॥ २८ १/२ ॥

नन्न तीक्ष्ण बाणगळिन्द शत्रुगळ शरीरगळन्नु तुण्डु-तुण्डागिसि नानु ईगले चित्रकूटद ई वनवन्नु रक्तसिक्तवागिसुवॆनु.॥28½॥

पदच्छेदः

28. adya = today; nishitaiH = with my sharpeed; sharaiH = arrows; chhindam = I shall slay; shatru shariiraaNi = the bodies of my foes; kariSye = and make; etat kaananam = this forest; chitra kuuTasya = of Chitrakuta; shoNitokSitam = overflow with blood.

अनुवादः

“Today, with my sharpened arrows, I shall slay the bodies of my foes and make this forest of Chitrakuta overflow with blood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरैर्निभिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा ॥ २९ ॥
श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान् मया ।

शरैनिर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा ॥
श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया ।

शरैर् निर्भिन्न हृदयान् कुन्जरामः तुरगामः तथा । श्वापदाः परिकर्षन्तु नराः च निहतान् मया ॥ २-९६-२९

‘मेरे बाणोंसे विदीर्ण हुए हृदयवाले हाथियों और घोड़ोंको तथा मेरे हाथसे मारे गये मनुष्योंको भी गीदड़ आदि मांसभक्षी जन्तु इधर-उधर घसीटें ॥ २९ १/२ ॥

नन्न बाणगळिन्द ऒडॆदु होद हृदयवुळ्ळ आनॆगळन्नु, कुदुरॆगळन्नु हागू नानु कॊन्दिरुव मनुष्यरन्नू कूड रणहद्दु मुन्ताद मांस भक्षि प्राणिगळु अत्ति-इत्त ऎळॆदाडलि.॥29½॥

पदच्छेदः

29. kuNjaraan = the elephants; tathaa = and turagaan = the horses; nirbhinna hR^idayaan = whose breasts were laid open; sharaiH = with my darts; naraamshcha = and the men; nihataan = struck down; mayaa = by me; parikarSantu = be dragged about; shvaapadaaH = by savage beasts.

अनुवादः

“The elephants and horses whose breasts were laid open with my darts and the men too struck down by me, be dragged about by savage beasts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन् महावने ।
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ ३० ॥

शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मि महावने ।
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद ।

शराणाम् धनुषः च अहम् अनृणो अस्मि महा वने । ससैन्यम् भरतम् हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ २-९६-३०

‘इस महान् वनमें सेनासहित भरतका वध करके मैं धनुष और बाणके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा—इसमें संशय नहीं है’ ॥ ३० ॥

ई महा वनदल्लि सैन्यसहित भरतनन्नु वधिसि नानु धनुर्बाणगळ ऋणदिन्द मुक्तनागुवॆनु. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥30॥

पदच्छेदः

30. hatvaa = by killing; bharatam = Bharata; sa sainyam = together with his army; asmin = in this; mahaavane = great forest; bhaviSyaami = I shall; anR^iNaH = discharge my debt; sharaaNaam = to my arows; dhanuSashcha = and my bow.

अनुवादः

“By killing Bharata together with his army in this great forest, I shall discharge my debt to my bow and arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्ग ॥ ९६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छियानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु॥96॥