०९४ चित्रकूटे सीतारामसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama describes the beauty of Chitrakuta mountain to Seetha. He delightfully shows her the various colourful minerals, several kinds of birds and animals, several type of trees with flowers and fruit, as also the enchanting springs and Cascades in the mountain. Thus, he also diverts his own mind in seeing that captivating scenery.

स्रोतः: valmikiramayan.net

94. श्रीरामका सीताको चित्रकूटकी शोभा दिखाना

दीर्घकालोषितस्तस्मिन् गिरौ गिरिवरप्रियः ।
वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥ १ ॥
अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् ।
भार्याममरसङ्काशः शचीमिव पुरन्दरः ॥ २ ॥

दीर्घ काल उषितः तस्मिन् गिरौ गिरि वन प्रियः । विदेह्याः प्रियमाकान्क्षन् स्वम् च चित्तम् विलोभयन् ॥ २-९४-१ अथ दाशरथिः चित्रम् चित्र कूटम् अदर्शयत् । भार्याम् अमर सम्काशः शचीम् इव पुरम् दरः ॥ २-९४-२

गिरिवर चित्रकूट श्रीरामको बहुत ही प्रिय लगता था । वे उस पर्वतपर बहुत दिनोंसे रह रहे थे । एक दिन अमरतुल्य तेजस्वी दशरथनन्दन श्रीराम विदेहराजकुमारी सीताका प्रिय करनेकी इच्छासे तथा अपने मनको भी बहलानेके लिये अपनी भार्याको विचित्र चित्रकूटकी शोभाका दर्शन कराने लगे, मानो देवराज इन्द्र अपनी पत्नी शचीको पर्वतीय सुषमाका दर्शन करा रहे हों ॥

गिरिवर चित्रकूटवु श्रीरामनिगॆ बहळ प्रियवागित्तु. अवनु बहळ दिनगळिन्द आ पर्वतद मेलॆ इरुत्तिद्दनु. ऒन्दु दिन अमरतुल्य तेजस्वि दशरथनन्दन श्रीरामनु विदेहकुमारी सीतॆगॆ प्रियवन्नु माडुव इच्छॆयिन्द हागू मनोल्हादवन्नु उण्टुमाडलु भार्यॆगॆ विचित्र चित्रकूटद शोभॆयन्नु देवेन्द्रनु शचिगॆ पर्वतीय सॊबगन्नु तोरिसुवन्तॆये, दर्शन माडिसलुतॊडगिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1;2. tataH = thereafter; daasharathiH = Rama; amara samkaashaH = who resembled a God; girivana priyaH = who liked mountains and groves; diirgha kaalositaH = having dwelt for sometime; tasmin = on that; girau = mountain; aakaaN^kSan = who desired; vaidehyaaH = Seetha’s; priyam = happiness; vilobhayan = delightful; svam = to his own; chittam = mind; adarshayat = began to point out; chitra kuuTam = of Citrakuta; bhaaryaam = to his consort; puramdaraH iva = as Indra the god of celestials; (converses); shachiimiva = with Shachi the wife of Indra (saying:)

अनुवादः

Having dwelt for some time in that mountain, Rama, who resembled God, who liked mountains and groves, who desired Seetha’s happiness and himself delightful in his mind, began to point out the beauty of Chitrakuta to his consort, as Indra the god of celestials converses with Shachi the wife of Indra, saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न राज्यभ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः ।
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥ ३ ॥

न राज्याद् भ्रंशनम् भद्रे न सुहृद्भिर् विना भवः । मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयम् इमम् गिरिम् ॥ २-९४-३

(वे बोले—) ‘भद्रे! यद्यपि मैं राज्यसे भ्रष्ट हो गया हूँ तथा मुझे अपने हितैषी सुहृदोंसे विलग होकर रहना पड़ता है, तथापि जब मैं इस रमणीय पर्वतकी ओर देखता हूँ, तब मेरा सारा दुःख दूर हो जाता है—राज्यका न मिलना और सुहृदोंका विछोह होना भी मेरे मनको व्यथित नहीं कर पाता है ॥ ३ ॥

रामनु हेळुत्तानॆ - भद्रे! नानु राज्यभ्रष्टनागिद्दरू, हितैषि सुहृदरिन्द अगलिद्दरू, नानु ई रमणीय पर्वतवन्नु नोडुत्तिरुवाग नन्न ऎल्ल दुःखगळु दूरवागुत्तवॆ. राज्य सिगदिरुवुदु, सुहृदरिन्द वियोगवागुवुदु नन्न मनस्सिगॆ बेसर बरुवुदिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. oh bhadre = O; my good lady!; dR^iSTvaa = by seeing; imam = this; ramaNiiyam = beautiful; girim = mountain; na = neither; bhramshanam = the loss; raajyaat = of the kingdom; na = nor; suhR^idbhirvineabhavaH = the non-existence of friends; baadhate = distresses; memanaH = my mind.

अनुवादः

“O, my good lady! By seeing this beautiful mountain, neither the loss of kingdom nor the non-existence of friends distresses my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् ।
शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥ ४ ॥

पश्य इमम् अचलम् भद्रे नाना द्विज गण आयुतम् । शिखरैः खम् इव उद्विद्धैर् धातुमद्भिर् विभूषितम् ॥ २-९४-४

‘कल्याणि! इस पर्वतपर दृष्टिपात तो करो, नाना प्रकारके असंख्य पक्षी यहाँ कलरव कर रहे हैं । नाना प्रकारके धातुओंसे मण्डित इसके गगन-चुम्बी शिखर मानो आकाशको बेध रहे हैं । इन शिखरोंसे विभूषित हुआ यह चित्रकूट कैसी शोभा पा रहा है! ॥ ४ ॥

कल्याणी! ई पर्वतद कडॆगॆ कण्णु हायिसु, नाना प्रकारद असङ्ख्य पक्षिगळु कलरव माडुत्तिवॆ. नाना प्रकारद गैरिकादि धातुगळिन्द कूडिद इदर गगनचुम्बी शिखरगळु आकाशवन्नु मुट्टुत्तिवॆ. ई शिखरगळिन्द विभूषितवाद ई चित्रकूटवु हेगॆ शोभिसुत्तिदॆ नोडु.॥4॥

पदच्छेदः

4. bhadre = O; my good lady!; pashya = Behold; imam achalam = this mountain; naanaa dvijagaNaayutam = abounding with flocks of birds of every kind; dhaatumadbhiH = where minerals lie; vibhuuSitam = crowned; shikharaiH = with peaks; udviddhairiva = that seem to project upwards; kham = to the sky.

अनुवादः

“O, my good lady! Behold this mountain, abounding with flocks of birds of every kind where minerals lie and crowned with peaks that seem to project upwards to the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिद् रजतसङ्काशाः केचित् क्षतजसन्निभाः ।
पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः ॥ ५ ॥
पुष्पार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः ।
विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥ ६ ॥

केचिद् रजत सम्काशाः केचित् क्षतज सम्निभाः । पीत माज्जिस्थ वर्नाः च केचिन् मनि वर प्रभाः ॥ २-९४-५ पुष्य अर्क केतुक आभाः च केचिज् ज्योती रस प्रभाः । विराजन्ते अचल इन्द्रस्य देशा धातु विभूषिताः ॥ २-९४-६

‘विभिन्न धातुओंसे अलंकृत अचलराज चित्रकूटके प्रदेश कितने सुन्दर लगते हैं! इनमेंसे कोई तो चाँदीके समान चमक रहे हैं । कोई लोहूकी लाल आभाका विस्तार करते हैं । किन्हीं प्रदेशोंके रंग पीले और मंजिष्ठ वर्णके हैं । कोई श्रेष्ठ मणियोंके समान उद्भासित होते हैं । कोई पुखराजके समान, कोई स्फटिकके सदृश और कोई केवड़ेके फूलके समान कान्तिवाले हैं तथा कुछ प्रदेश नक्षत्रों और पारेके समान प्रकाशित होते हैं ॥ ५-६ ॥

बेरॆ-बेरॆ धातुगळिन्द अलङ्कृतवाद अचलराज चित्रकूटद प्रदेशवु ऎष्टु सुन्दरवागिदॆ. इवुगळल्लि कॆलवु बॆळ्ळियन्तॆ हॊळॆयुत्तिद्दरॆ, कॆलवु रक्तवर्णवागिवॆ. कॆलवु हळदि मत्तु अच्चहळदि बण्णदिन्द कूडिवॆ. कॆलवु श्रेष्ठवाद इन्द्रनीलमणियन्तॆ शोभाय मानवागिवॆ. इन्नू कॆलवु पुष्यरागद कान्तियिन्दलू, स्फटिकद कान्तियिन्दलू बॆळगुत्तिवॆ. कॆलवु केदिगॆय हूविनन्तिद्दरॆ, कॆलवु ऎक्कद हूविनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिवॆ. कॆलवु धातुगळु नक्षत्रगळ कान्तियिन्दलू, इन्नू कॆलवु पादरसदन्तॆ हॊळॆयुत्तिवॆ.॥5-6॥

पदच्छेदः

5; 6. kechit = some; deshaaH = areas; achalendrasya = of the mountain; dhaatu vibhuuSitaaH = are crowned with minerals; rajata samkaashaaH = having appearance of silver; kechit = some; kSata sannibhaaH = resembling blood; piitamaaNjiSTa varNaashcha = some yellowish; some red as madder in colour; kechit = some; maNivara prabhaaH = sparkle like precious stones; puSpaarka ketakaabhaashcha = some possessing the luster of topaz and crystal and the hue of Ketaka flower; kechit viraajante = and some sparkle; jyotirasaprabhaaH = with the splendour of a kind of gem called Jyotirasa.

अनुवादः

“Some areas of the mountain are encrusted with minerals, having appearance of silver, some resembling blood, some yellowish, some red as madder, some sparkle like precious stones, some possessing, the luster of topaz and crystal and a hue of Ketaka flower and some sparkle with the splendour of a kind of gem called Jyotirasa.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानामृगगणैर्द्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृतः ।
अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥ ७ ॥

नानामृगगणैर्द्वीपितरक्ष्वक्षगणैर्वृतः ।
अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥

नना मृग गण द्वीपि तरक्षु ऋक्ष गणैर् वृतः । अदुष्टैर् भात्य् अयम् शैलो बहु पक्षि समाकुलः ॥ २-९४-७

‘यह पर्वत बहुसंख्यक पक्षियोंसे व्याप्त है तथा नाना प्रकारके मृगों, बड़े-बड़े व्याघ्रों, चीतों और रीछोंसे भरा हुआ है । वे व्याघ्र आदि हिंसक जन्तु अपने दुष्टभावका परित्याग करके यहाँ रहते हैं और इस पर्वतकी शोभा बढ़ाते हैं ॥ ७ ॥

ई पर्वतवु असङ्ख्य पक्षिगळिन्द व्याप्तवागिदॆ. नाना प्रकारद जिङ्कॆगळिन्द दॊड्ड दॊड्ड हुलिगळिन्द, चिरतॆ मत्तु करडिगळिन्द तुम्बिदॆ. आ व्याघ्रवे आदि हिंसक प्राणिगळु तम्म दुष्ट स्वभाववन्नु बिट्टु इल्लि इरुत्तवॆ हागू पर्वतद शोभॆ हॆच्चिसुत्तवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. ayam = shailaH = this mountain; vR^itaH = is filled with; aduSTaiH = tame; naana mR^igagaNa = beasts of every kind; dviipitarakSvR^ikSagaNaiH = tigers; panthers and bears; bhaati = and is enlivened; bahu pakSi samaayutaH = by a flock of many birds.

अनुवादः

“The mountain is filled with tame beasts of every kind, tigers, panthers and bears, and is enlivened by a flock of many birds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।
अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः ॥ ८ ॥
काश्मर्यारिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैरपि ।
बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥ ९ ॥
पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।
एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥ १० ॥

आम्रजम्भ्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।
अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः ॥ काश्मर्यारिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैरपि ।
बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥ पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।
एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥

आम्र जम्बु असनैर् लोध्रैः प्रियालैः पनसैर् धवैः । अन्कोलैर् भव्य तिनिशैर् ब्लिव तिन्दुक वेणुभिः ॥ २-९४-८ काश्मर्य् अरिष्ट वरणैर् मधूकैः तिलकैः तथा । बदर्य् आमलकैर् नीपैर् वेत्र धन्वन बीजकैः ॥ २-९४-९ पुष्पवद्भिः फल उपेतैः चायावद्भिर् मनो रमैः । एवम् आदिभिर् आकीर्णः श्रियम् पुष्यत्य् अयम् गिरिः ॥ २-९४-१०

‘आम, जामुन, असन, लोध, प्रियाल, कटहल, धव, अंकोल, भव्य, तिनिश, बेल, तिन्दुक, बाँस, काश्मरी (मधुपर्णिका), अरिष्ट (नीम), वरण, महुआ, तिलक, बेर, आँवला, कदम्ब, बेत, धन्वन (इन्द्रजौ), बीजक (अनार) आदि घनी छायावाले वृक्षोंसे, जो फूलों और फलोंसे लदे होनेके कारण मनोरम प्रतीत होते थे, व्याप्त हुआ यह पर्वत अनुपम शोभाका पोषण एवं विस्तार कर रहा है ॥ ८—१० ॥

फल-पुष्पगळिन्द समृद्धवाद मावु, नेरळे, हॊन्नॆ, लोध्र, प्रियाल, हलसु, अङ्कॊल, भव्य, तिनिश, बिल्व, तिन्दुक, बिदिरु, काश्मरी (मधुपर्णिका) अरिष्ट, निम्बॆ, वरण, मदूक, तिलक, बदरी, नॆल्लि, कदम्ब, बॆत्त, इन्द्रवृक्ष, बीजक (दाळिम्ब) मॊदलाद वृक्षगळिन्द, नॆरळिनिन्द कूडिद्द मरगळिन्द मनोरमवागि काणुत्तिदॆ. इवुगळिन्द कूडिद ई पर्वतवु अनुपम शोभॆयन्नु हागू पोषिसि विस्तारमाडुत्तिवॆ.॥8-10॥

पदच्छेदः

8; 9; 10. ayam giriH = this mountain; aakirNaH = abounds with; evam aadibhiH = such type of trees as; aamra jambvasanaiH = laden with flowers; phalopetaiH = and fruits; chaayaavadbhiH = affording magnificent shade; manoramaiH- and pleasing to the mind; lodhraiH = Lodhras; priyaalaiH = Priyalas (commonly called Payals); panasaiH = bread-fruit trees; dhavaiH = Dhavas; ankolaiH = Ankolas; bhavyatinishaiH = Bhavyas and Tinisas; bilva tinduka veNubiH = Bilvas (Bel trees)Tindukas and bamboos; kaashmaryaariSTa varuNaiH = Kasmaris; margosas and Varanas; tathaa = and ; madhuukaiH = Madhukas; tilakaiH = Tilakas; badaryaamalakaiH = Jujube trees; embolic myrobalans; niipaiH = Kadambas; vetra dhanvana biijakaiH = cane; Dhanvanas and pomegranates; puSNaati = enhancing; shriyam = its beauty.

अनुवादः

“This mountain abounds with such type of trees as mangoes, rose-apples and Asanas laden with flowers and fruits, affording magnificient shade, and pleasing to the mind, Lodhras, Priyalas (commonly called Payals), bread-fruit trees, Dhavas, Ankolas, Bhavyas and Tinisas, Bilvas (Bel trees), Tindukas and bamboos, Kashmaris, margosas and Varaas, Madhukas; Tilaks, jujube trees, emblic myrobalans, Kadamoos, came, Dhanvanas and pomegranates, enhancing its beauty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् कामहर्षणान् ।
किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विनः ॥ ११ ॥

शैल प्रस्थेषु रम्येषु पश्य इमान् काम हर्षणान् । किन्नरान् द्वंद्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विनः ॥ २-९४-११

‘इन रमणीय शैलशिखरोंपर उन प्रदेशोंको देखो, जो प्रेम-मिलनकी भावनाका उद्दीपन करके आन्तरिक हर्षको बढ़ानेवाले हैं । वहाँ मनस्वी किन्नर दो-दो एक साथ होकर टहल रहे हैं ॥ ११ ॥

ई रमणीय शैल शिखरगळल्लि आ प्रदेशगळन्नु नोडु - अल्लि प्रेममिलनद भावनॆयन्नु उद्दीपन गॊळिसुत्ता आन्तरिक हर्षवन्नु हॆच्चिसुवन्तह किन्नरर जोडिगळु मनबन्दन्तॆ विहरिसुत्तिवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. bhadre = O; my good lady!; pashya = see; imaam = these; kinnaraan = Kinnaras; romaharSaNaan = thrilling to be looked at; manasvinaH = in high spirits; ramamaaNaan = who are wandering; dvandvashaH = in comples; ramyeSu = in lovely; shaila prastheSu = mountain-plains.

अनुवादः

“O, my good lady! See these Kinnaras, thrilling to be looked at, in their high spirits, wandering in couples in these lovely mountain-plains.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च ।
पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान् मनोरमान् ॥ १२ ॥

शाखा अवसक्तान् खड्गामः च प्रवराण्य् अम्बराणि च । पश्य विद्याधर स्त्रीणाम् क्रीडेद् देशान् मनो रमान् ॥ २-९४-१२

‘इन किन्नरोंके खड्ग पेड़ोंकी डालियोंमें लटक रहे हैं । इधर विद्याधरोंकी स्त्रियोंके मनोरम क्रीड़ास्थलों तथा वृक्षोंकी शाखाओंपर रखे हुए उनके सुन्दर वस्त्रोंकी ओर भी देखो ॥ १२ ॥

किन्नरर खड्गगळु मरगळ कॊम्बॆगळल्लि नेताडुत्तिवॆ. इत्त विद्याधरर स्त्रीयर मनोरम क्रीडास्थळगळन्नु हागू मरगळ कॊम्बॆगळल्लि ऒण हाकिरुव अवर सुन्दर वस्त्रगळन्नु नोडु.॥12॥

पदच्छेदः

12. pashya = behold; khaDgaamshcha = their swords; shaakhaavasaktaan = hanging on the trees; pravaraaNi = their excellent; ambaraaNicha = clothes; manoharaan = and the charming; kriiDoddeshaan = retreats.

अनुवादः

“Behold their swords hanging on the trees, their excellent swords and the charming retreats, where vidyadharas and their women sport.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्पन्दैश्च क्वचित् क्वचित् ।
स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः ॥ १३ ॥

जलप्रपातैरुद्धेदैर्निष्पन्दैश्च क्वचित् क्वचित् ।
स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः ॥

जल प्रपातैर् उद्भेदैर् निष्यन्दैः च क्वचित् क्वचित् । स्रवद्भिर् भात्य् अयम् शैलः स्रवन् मद इव द्विपः ॥ २-९४-१३

‘इसके ऊपर कहीं ऊँचेसे झरने गिर रहे हैं, कहीं जमीनके भीतरसे सोते निकले हैं और कहीं-कहीं छोटे-छोटे स्रोत प्रवाहित हो रहे हैं । इन सबके द्वारा यह पर्वत मदकी धारा बहानेवाले हाथीके समान शोभा पाता है ॥ १३ ॥

इदर मेलॆ ऎल्लो ऎत्तरदिन्द जलपातगळु बीळुत्तिवॆ, कॆलवु कडॆ नॆलदिन्द नीरिन बुग्गॆगळु चिम्मुत्तिवॆ. कॆलवु कडॆ सण्ण-सण्ण झरिगळु हरियुत्तिवॆ. इवॆल्लवुगळिन्द ई पर्वतवु मदोदकवन्नु हरिसुत्तिरुव आनॆयन्तॆ शोभिसुत्तिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. ayam = this; shailaH = mountain; bhaati = shines; dvivaH iva = like an elephant; sravanmadaH = with ichors flowing from its forehead; udbhedaiH = as from its crevices; niSpandaishcha = springs; jalapravaahaiH = and cascades; sravidbhiH = flow; kvachit kvachit = here and there.

अनुवादः

“This mountain resembles an elephant with ichors flowing from its forehead, as from its crevices, springs and cascades flow here and there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुहासमीरणो गन्धान् नानापुष्पभवान् बहून् ।
घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥ १४ ॥

गुहा समीरणो गन्धान् नाना पुष्प भवान् वहन् । घ्राण तर्पणम् अभ्येत्य कम् नरम् न प्रहर्षयेत् ॥ २-९४-१४

‘गुफाओंसे निकली हुई वायु नाना प्रकारके पुष्पोंकी प्रचुर गन्ध लेकर नासिकाको तृप्त करती हुई किस पुरुषके पास आकर उसका हर्ष नहीं बढ़ा रही है ॥ १४ ॥

गुहॆगळिन्द हॊरट वायुवु नाना प्रकारद पुष्पगळ साकष्टु परिमळवन्नॆत्तिकॊण्डु बन्दु मूगन्नु तृप्तिपडिसुत्ता याव पुरुषन हर्षवन्नु ताने हॆच्चिसुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. kam naram = what sort of man; na praharSayet = would not be filled with delight; guhaasami karaNaH = by these glades; gandhaan = (from which) fragrance; naanaa puSpa bhavaan = of many flowers; vahan = issues; ghraaNatarpaNam = pleasing to the senses?

अनुवादः

“Who would not be filled with delight, by these glades from which fragrance of various flowers issues, pleasing to the senses?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते ।
लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधर्षति ॥ १५ ॥

यदि इह शरदो अनेकाः त्वया सार्धम् अनिन्दिते । लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न माम् शोकः प्रधक्ष्यति ॥ २-९४-१५

‘सती-साध्वी सीते! यदि तुम्हारे और लक्ष्मणके साथ मैं यहाँ अनेक वर्षोंतक रहूँ तो भी नगरत्यागका शोक मुझे कदापि पीड़ित नहीं करेगा ॥ १५ ॥

साध्वी सीते! निन्न मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ नानु इल्लि अनेक वर्षगळवरॆगॆ वासिसिदरू नगरत्यागद शोक ननगॆ ऎन्दिगू आगलारदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. anindite = O; irreproachable lady!; vatsyaani yadi = If I am to live; tvayaa saardham = with you; lakSmaNecha = and Lakshmana; anakaaH = for many; sharadaH = autumns; iha = here; shokaH = grief; na pradhakSyati = will not get the upper hand over; maam = me.

अनुवादः

“O, irreproachable lay! If I am live with you and Lakshmana for many autumns here, grief will not overpower me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।
विचित्रशिखरे ह्यस्मिन् रतवानस्मि भामिनि ॥ १६ ॥

बहु पुष्प फले रम्ये नाना द्विज गण आयुते । विचित्र शिखरे ह्य् अस्मिन् रतवान् अस्मि भामिनि ॥ २-९४-१६

‘भामिनि! बहुतेरे फूलों और फलोंसे युक्त तथा नाना प्रकारके पक्षियोंसे सेवित इस विचित्र शिखरवाले रमणीय पर्वतपर मेरा मन बहुत लगता है ॥ १६ ॥

भामिनी! बहळष्टु हूवु-हण्णुगळिन्द कूडिद हागू नाना रीतिय पक्षिगळिन्द सेवितवाद ई विचित्र शिखरवुळ्ळ रमणीय पर्वतद मेलॆ नन्न मनस्सु बहळ मग्नवागिहोगिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. bhaamini = O; Seetha!; asmin = this mountain; bahu puSpa phale = laden with many flowers and fruit; ramye = the enchanting; naanaa dvijagaNaayute = resort of flocks of birds; vichitra shikhare = with its ravishing peaks; asmin hi = I am indeed; ratavaan = captivated.

अनुवादः

“O, Seetha! Seeing this mountain laden with many flowers and fruit, the enchanting resort of flocks of birds as also the ravishing peaks of the mountain, I am really captivated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन वनवासेन मम प्राप्तं फलद्वयम् ।
पितुश्चानृण्यता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥ १७ ॥

अनेन वन वासेन मया प्राप्तम् फल द्वयम् । पितुः च अनृणता धर्मे भरतस्य प्रियम् तथा ॥ २-९४-१७

‘प्रिये! इस वनवाससे मुझे दो फल प्राप्त हुए हैं—दो लाभ हुए हैं—एक तो धर्मानुसार पिताकी आज्ञाका पालनरूप ऋण चुक गया और दूसरा भाई भरतका प्रिय हुआ ॥ १७ ॥

प्रिये! ई वनवासदिन्द ननगॆ ऎरडु फल प्राप्तवागिदॆ, ऎरडु लाभवागिवॆ. ऒन्दु धर्मानुसार पितृवाक्य परिपालनॆयिन्द ऋण तीरिसिदन्तायितु; इन्नॊन्दु तम्म भरतनिगॆ प्रियवायितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. anena = vana vaasena = by residing in the forest; phala dvayam = a two-fold advantage; praaptam = is secured; mayaa = by me; anR^iNataa = freedom from debt; pituH = with my father; dharme = in regards my duty; tathaa = and; bharatasya = Bharata’s; priyam = happiness.

अनुवादः

“By residing in the forest, a two-fold advantage is secured by me; freedom from debt to my father in regards my duty and Bharata’s happiness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह ।
पश्यन्ती विविधान् भावान् मनोवाक्कायसम्मतान् ॥ १८ ॥

वैदेहि रमसे कच्चिच् चित्र कूटे मया सह । पश्यन्ती विविधान् भावान् मनो वाक् काय सम्यतान् ॥ २-९४-१८

‘विदेहकुमारी! क्या चित्रकूट पर्वतपर मेरे साथ मन, वाणी और शरीरको प्रिय लगनेवाले भाँति-भाँतिके पदार्थोंको देखकर तुम्हें आनन्द प्राप्त होता है? ॥ १८ ॥

विदेहकुमारि! चित्रकूट पर्वतद मेलॆ नन्नॊन्दिगॆ मनस्सु, वाणि मत्तु शरीरक्कॆ प्रियवागुव बगॆ-बगॆय पदार्थगळन्नु नोडि निनगॆ आनन्द प्राप्तवागुवुदिल्लवे.॥18॥

पदच्छेदः

18. he vaidehi = O; Seetha!; ramase kachchit = are you happy; mayaa saha = with me; chitrakuuTe = on this Chitrakuta mountain; pashyantii = seeing; vividhaan = various; bhaavaan = objects; mano vaakkaaya sammataan = agreeable to your thought; word and temperament?

अनुवादः

“O, Seetha! Are you happy with me on this Chitrakuta mountain, seeing various objects agreeable to your thought word and temperament?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे ।
वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ १९ ॥

इदम् एव अमृतम् प्राहू राज्नाम् राज ऋषयः परे । वन वासम् भव अर्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ २-९४-१९

‘रानी! मेरे प्रपितामह मनु आदि उत्कृष्ट राजर्षियोंने नियमपूर्वक किये गये इन वनवासको ही अमृत बतलाया है; इससे शरीरत्यागके पश्चात् परम कल्याणकी प्राप्ति होती है ॥ १९ ॥

राणी! नन्न प्रपितामह मनुवे आदि श्रेष्ठ राजर्षिगळु नियमपूर्वक माडिद ई वनवासवन्ने अमृतवॆन्दु तिळिसिरुवरु. इदरिन्द शरीर त्यागद बळिक परम श्रेयस्सु प्राप्तवागुत्तदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. pare = the ancient; raajarSayaH = royal sages; me = my; prapitaamahaaH = paternal great grand-fathers; praahuH = say (that); raaj^Ni = for a king; bhavaarthaaya = to obtain liberation; pretya = after death; idam = this; vanavaasameva = residence as such in the forest; amR^itam = is nectar-like.

अनुवादः

“My paternal great grand fathers the ancient royal sages have said that for a king to obtain liberation after death, such a residence in the forest is nectar like.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशोऽभितः ।
बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥ २० ॥

शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशो अभितः । बहुला बहुलैर् वर्णैर् नील पीत सित अरुणैः ॥ २-९४-२०

‘चारों ओर इस पर्वतकी सैकड़ों विशाल शिलाएँ शोभा पा रही हैं, जो नीले, पीले, सफेद और लाल आदि विविध रंगोंसे अनेक प्रकारकी दिखायी देती हैं ॥ २० ॥

ऎल्लॆडॆ ई पर्वतद नूरारु विशाल बण्डॆगळु शोभिसुत्तिवॆ. अवु नीलि, हळदि, बिळि, कॆम्पु मुन्ताद विविध बण्णगळिन्द अनेक रीतियिन्द कण्डुबरुत्तिवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. shatashaH = hundreds; shilaaH = of rocks; bahulaah = in multitude; vishaalaaH shailasya = of this extensive mountain; shobhante = are shining; abhitaH = around; bahulaiH = in many; varNaiH = colours; mila piita sitaaruNaiH = like blue; yellow; white and red.

अनुवादः

“Hundreds and multitude of rocks of this extensive mountain are shining around in multifarious colours like blue, yellow, white and red.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।
ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ २१ ॥

निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।
ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्य्मा भ्राजमानाः सहस्रशः ॥

निशि भान्त्य् अचल इन्द्रस्य हुत अशन शिखा इव । ओषध्यः स्वप्रभा लक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ २-९४-२१

‘रातमें इस पर्वतराजके ऊपर लगी हुई सहस्रों ओषधियाँ अपनी प्रभासम्पत्तिसे प्रकाशित होती हुई अग्निशिखाके समान उद्भासित होती हैं ॥ २१ ॥

रात्रियल्लि ई पर्वतद मेलॆ इरुव औषधीय गिडगळु तम्म बॆळकिनिन्द हॊळॆयुत्ता इद्दु अग्निशिखॆगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिवॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. sahasrashaH = thousands of; auSadhyaH = herbs; achalendrasya = of this Chitrakuta mountain; bhraajamaanaaH = glittering svaprabhaalakSmyaa = with their lovely light; bhaanti = are sparkiling; hutaashana shikhaa iva = like points of fire.

अनुवादः

“Thousands of herbs of this Chitrakuta mountain, glittering with their lovely light, are sparkling like points of fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः ।
केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥ २२ ॥

केचित् क्षय निभा देशाः केचिद् उद्यान सम्निभाः । केचिद् एक शिला भान्ति पर्वतस्य अस्य भामिनि ॥ २-९४-२२

‘भामिनि! इस पर्वतके कई स्थान घरकी भाँति दिखायी देते हैं (क्योंकि वे वृक्षोंकी घनी छायासे आच्छादित हैं) और कई स्थान चम्पा, मालती आदि फूलोंकी अधिकताके कारण उद्यानके समान सुशोभित होते हैं तथा कितने ही स्थान ऐसे हैं जहाँ बहुत दूरतक एक ही शिला फैली हुई है । इन सबकी बड़ी शोभा होती है ॥ २२ ॥

भामिनि! ई पर्वतद कॆलवु स्थानगळु मनॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तवॆ; एकॆन्दरॆ अवु वृक्षगळ दट्ट नॆरळिनिन्द आच्छादितवागिवॆ. कॆलवु स्थानगळु सम्पिगॆ, मल्लिगॆ मॊदलाद हूवुगळु हॆच्चु इरुवुदरिन्द उद्यानवनदन्तॆ सुशोभितवागिवॆ. बहळ दूरदवरॆगॆ चाचिद बण्डॆगळु इरुव ऎष्टो स्थानगळिवॆ. इवॆल्लवुगळिन्द बहळ शोभिसुत्ता इदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. bhamini = O; Seeta!; kechit = Some; deshaaH = parts; asya = of this; parvatasya = mountain; kSaya nibhaaH = resemble mansions; kechit = some; udyaana sannibhaah = look like parks; kechit = and some; bhaanti = appear; ekashilaaH = like a single pile.

अनुवादः

“O, Seetha! Some parts of this mountain resemble mansions, some look like parks and some others appear like a single pile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः ।
चित्रकूटस्य कूटोऽयं दृश्यते सर्वतः शुभः ॥ २३ ॥

भित्त्वा इव वसुधाम् भाति चित्र कूटः समुत्थितः । चित्र कूटस्य कूटो असौ दृश्यते सर्वतः शुभः ॥ २-९४-२३

‘ऐसा जान पड़ता है कि यह चित्रकूट पर्वत पृथ्वीको फाड़कर ऊपर उठ आया है । चित्रकूटका यह शिखर सब ओरसे सुन्दर दिखायी देता है ॥ २३ ॥

ई चित्रकूट पर्वतवु भूमियन्नु सीळि मेलक्कॆद्दु बन्दन्तॆ तोरुत्तदॆ. चित्रकूटद ई शिखर ऎल्ल कडॆयिन्दलू सुन्दरवागि काणुत्तिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. chitrakuuTaH = chitrakuta; samutthitaH iva = (appears) as though emerged; bhittvaa = having split; vasudhaam = earth; asau = this; kuuTaH = summit; chitrakuuTasya = of Chitrakuta; dR^ishyate = appears; shubhaH = charming; sarvataH = on all sides.

अनुवादः

“Chitrakuta appears as though emerged, having split the earth. This summit of Chitrakuta appears charming on all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुष्ठस्थगरपुन्नागभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् ।
कामिनां स्वास्तरान् पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥ २४ ॥

कुष्ठ पुम्नाग तगर भूर्ज पत्र उत्तरच् चदान् । कामिनाम् स्वास्तरान् पश्य कुशेशय दल आयुतान् ॥ २-९४-२४

‘प्रिये! देखो, ये विलासियोंके बिस्तर हैं, जिनपर उत्पल, पुत्रजीवक, पुन्नाग और भोजपत्र—इनके पत्ते ही चादरका काम देते हैं तथा इनके ऊपर सब ओरसे कमलोंके पत्ते बिछे हुए हैं ॥ २४ ॥

प्रियॆ! इदु विलासिनियर शय्यॆ इद्दन्तॆ इदॆ. इदर मेलॆ कन्नैदिलॆ, पुन्नाग, भूर्जपत्र इवुगळ ऎलॆगळन्नु कॆळभागदल्लियू, कमलपुष्पगळ ऎसळुगळु मेल्भागदल्लियू हाकि सज्जुगॊळिसिद कामिगळ ई हासिगॆगळन्नु नोडु.॥24॥

पदच्छेदः

24. pashya = see; kuSTha sthagara punnaaga bhuurja patrottarachchhadaan = how the leaves of lilies; sthagara trees; Punnaga trees and Bhurja trees; kusheshaya dalaayutaan = heaped with flowers of water-lilies; svaastaraan = form the cozy beds; kaaminaam = of voluptuaries.

अनुवादः

“See the leaves of lilies, Sthagara trees, Punnaga trees and Bhurja trees heaped with flowers of water-lilies form the cozy beds of voluptuaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।
कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥ २५ ॥

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।
कामिभिर्वनिते पश्य लानि विविधानि च ॥

मृदिताः च अपविद्धाः च दृश्यन्ते कमल स्रजः । कामिभिर् वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥ २-९४-२५

‘प्रियतमे! ये कमलोंकी मालाएँ दिखायी देती हैं, जो विलासियोंद्वारा मसलकर फेंक दी गयी हैं । उधर देखो, वृक्षोंमें नाना प्रकारके फल लगे हुए हैं ॥ २५ ॥

प्रियतमॆ! इल्लि नोडु, विलासिगळु हॊसकि हाकिद ई कमलगळ मालॆगळु कण्डुबरुत्तिवॆ. अत्त नोडु, मरगळ मेलॆ नाना प्रकारद फलगळु बिट्टिवॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. vanite = O; Seetha!; pashya = look at; kamala srajaH = the garlands of lotus-flowers; mR^idi taashcha = Crushed; apaviddhaashcha = and thrown aside; kaamibhiH = by voluptuaries; phalaanicha = and (also) fruits; vividhaani = of every kind; dR^ishyante = being seen.

अनुवादः

“O, Seetha! Look at the garlands of lotus-flowers crushed and thrown aside by voluptuaries as also fruits of every kind that have been tasted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वस्वौकसारां नलिनीमतीत्यैवोत्तरान् कुरून् ।
पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥ २६ ॥

वस्वौकसारां नलीनीमतीत्यैवोत्तरान्कुरून् ।
पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूल फलोदकः ॥

वस्वौक साराम् नलिनीम् अत्येति इव उत्तरान् कुरून् । पर्वतः चित्र कूटो असौ बहु मूल फल उदकः ॥ २-९४-२६

‘बहुत-से फल, मूल और जलसे सम्पन्न यह चित्रकूट पर्वत कुबेर-नगरी वस्वौकसारा (अलका), इन्द्रपुरी नलिनी (अमरावती अथवा नलिनी नामसे प्रसिद्ध कुबेरकी सौगन्धिक कमलोंसे युक्त पुष्करिणी) तथा उत्तर कुरुको भी अपनी शोभासे तिरस्कृत कर रहा है ॥ २६ ॥

बहळष्टु फल-मूल, जलदिन्द सम्पन्नवाद ई चित्रकूट पर्वतवु कुबेर नगरी अलकावतियन्तॆ, इन्द्रपुरी नलिनी (अमरावति अथवा नलिनी ऎन्दु प्रसिद्धवाद कुबेरन सौगन्धिक कमलगळिन्द कूडिद पुष्करिणी) हागू उत्तर कुरुवन्नु तन्न शोभॆयिन्द तिरस्करिसुत्तदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. asau = this; chitra kuuTaH parvataH = mountain of Chitrakuta; bahumuula phalodakaH = with its abundance of roots fruits and water; atyetiiva = is more beautiful; vasvaukasaaraam = Kubera’s capital(Alaka) then Vasvaukasara; naliniim = Nalini the capital of Indra better known as Amaravati; uttaraan kuruun = and uttara kuru the country of Eternal Beatitude.

अनुवादः

“This mountain f Chitrakuta with its abundance of roots fruits and water is more beautiful than Vasvankasara better known as Alaka the capital of Kubera the Lord of Riches, Nalini the capital of Indra (the God of celestials) better known as Amaravati and Uttarakuru the country of Eternal Beatitude.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं तु कालं वनिते विजह्रिवां-
स्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन ।
रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं
सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥ २७ ॥

इमम् तु कालम् वनिते विजह्निवामः । त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च । रतिम् प्रपत्स्ये कुल धर्म वर्धिनीम् । सताम् पथि स्वैर् नियमैः परैः स्थितः ॥ २-९४-२७

‘प्राणवल्लभे सीते! अपने उत्तम नियमोंको पालन करते हुए सन्मार्गपर स्थित रहकर यदि तुम्हारे और लक्ष्मणके साथ यह चौदह वर्षोंका समय मैं सानन्द व्यतीत कर लूँगा तो मुझे वह सुख प्राप्त होगा जो कुलधर्मको बढ़ानेवाला है’ ॥ २७ ॥

प्राणवल्लभॆ सीते! तन्न उत्तम नियमगळन्नु पालिसुत्ता, सन्मार्गदल्लि स्थितनागि निन्नॊन्दिगॆ मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ ई हदिनाल्कु वर्षगळ समयवन्नु आनन्दवागि कळॆदरॆ ननगॆ कुलधर्मवन्नु हॆच्चिसुव सुख प्राप्तवागुवुदु.॥27॥

पदच्छेदः

27. vanite = O; beloed; siite = Seetha; vijahrivaan = Strolling; tvayaa saha = with you; lakSmaNenacha = and Lakshman; imam kaalam = during this period; sthitaH = established; pathi = in the path; sataam- of the pious; paraiH = in highest; niyamaiH = salutary practices; prapatsye = I shall obtain; ratim = joy; kula dharma vardhiniim = enhancing the piety of my race.

अनुवादः

“O, Seetha! Strolling with you and Lakshmana during this period of exile, on my part established in the path of the pious, following the highest salutary practices, I shall obtain joy, enhancing the piety of my race.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः ॥ ९४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥94॥