०९३ रामाश्रमदर्शनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Travelling for a long time, Bharata and his army reach Chitrakuta mountain. Bharata Chitrakuta mountain. Bharata appreciates the beauty of that place and identifies it as an abode of ascetics. He instructs his soldiers to explore the woods and find out where Rama and Lakshmana are living. Valiant men penetrate into the forest and pursuing their search, they observe a plume of smoke rising at some distance and concluding the site to be the hermitage of Rama. Bharata commands his army to halt and decides to walk with Sumantra and Dhriti his spiritual preceptor to Rama’s hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

93. सेनासहित भरतकी चित्रकूट-यात्राका वर्णन

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः सम्प्रदुद्रुवुः ॥ १ ॥

यात्रा करनेवाली उस विशाल वाहिनीसे पीड़ित हो वनवासी यूथपति मतवाले हाथी आदि अपने यूथोंके साथ भाग चले ॥ १ ॥

प्रयाणिसुत्तिरुव आ विशाल वाहिनियिन्द पीडितवाद काडिन यूथपति मत्तु गजगळु तम्म गुम्पिनॊन्दिगॆ ओडिहोगुत्तिद्दवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tayaa mahatyaa dhvajinyaa = By that large army; yaayinyaa = on the march; mattaaH = the intoxicated; yuuthapaaH = leaders of the herds of beasts; vanavaasinaH = the denizens of the woods; ardhitaaH = were frightened; sampradudruvuH = and ran away together; sayuuthaaH = with their troops.

अनुवादः

Seeing that large army on the march, the herds of beasts with their leaders, the denizens of the woods were frightened and ran away together.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षाः पृषतमुख्याश्च रुरवश्च समन्ततः ।
दृश्यन्ते वनवाटेषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २ ॥

ऋक्षाः पृषत सम्घाः च रुरवः च समन्ततः । दृश्यन्ते वन राजीषु गिरिषु अपि नदीषु च ॥ २-९३-२

रीछ, चितकबरे मृग तथा रुरु नामक मृग वनप्रदेशोंमें, पर्वतोंमें और नदियोंके तटोंपर चारों ओर उस सेनासे पीड़ित दिखायी देते थे ॥ २ ॥

करडिगळु, चुक्कॆगळिद्द पृषत जिङ्कॆगळु, चुक्कॆगळिल्लद रुरु जिङ्कॆगळु अरण्यगळल्लि, पर्वतगळल्लि नदि तीरगळल्लि ऎल्लॆडॆ आ सैन्यदिन्द भयगॊण्डवरन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दवु.॥2॥

पदच्छेदः

2. R^ikSaaH = bears; pR^iSatasaN^ghaashcha = dappled deer; ruravashcha = and antelopes; dR^ishyante = could be seen; samantataH = everywhere; vana raajiiSu = on the tracks of the forest; giriSvapi = on the hills; nadiiSu = and by the rivers.

अनुवादः

Bears, dappled deer and antelopes could be seen every where, on the tracks of the forest, on the hills and by the rivers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।
वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥ ३ ॥

स सम्प्रतस्थे धर्म आत्मा प्रीतो दशरथ आत्मजः । वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुर् अन्गया ॥ २-९३-३

महान् कोलाहल करनेवाली उस विशाल चतुरंगिणी सेनासे घिरे हुए धर्मात्मा दशरथनन्दन भरत बड़ी प्रसन्नताके साथ यात्रा कर रहे थे ॥ ३ ॥

महा कोलाहल माडुव आ विशाल चतुरङ्गिणी सेनॆयिन्द सुत्तुवरिद धर्मात्मा दशरथनन्दन भरतनु बहळ सन्तोषदिन्द प्रयाणिसुत्तिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = that; dharmaatmaa = pious minded; dasharathaatmajaH = Bharata; priitaH = greacefully; sampratastha = marched ahead; vR^itaH = surrounded; naadinyaa = by the clamorous; mahatyaa = large; senayaa = army; ChaturaN^gayaa = of four divisions.

अनुवादः

That pious minded Bharata gracefully marched ahead, surrounded by that clamorous army of four divisions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।
महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥ ४ ॥

सागर ओघ निभा सेना भरतस्य महात्मनः । महीम् संचादयाम् आस प्रावृषि द्याम् इव अम्बुदः ॥ २-९३-४

जैसे वर्षा-ऋतुमें मेघोंकी घटा आकाशको ढकलेती है, उसी प्रकार महात्मा भरतकी समुद्र-जैसी उस विशाल सेनाने दूरतकके भूभागको आच्छादित कर लिया था ॥

मळॆगालदल्लि मोडगळिन्द आकाशवु मुच्चिहोगुवन्तॆ महात्मा भरतन समुद्रदन्तह आ विशाल सैन्यवु दूरदवरॆगिन भूभागवन्नु आवरिसिबिट्टित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. senaa = the army; mahaatmanaH = of the magnanimous; bharatasya = Bharata; saagraughanibha = which resembled the high tide of an ocean; samchhaadayaamaasa = covered; mahiim = the earth; ambudaH iva = as clouds; dyaam = the sky; praavR^iSi = in a rainy season.

अनुवादः

The army, of the magnanimous Bharata, which resembled the high tide of an ocean, covered the earth as clouds cover the sky in a rainy season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाबलैः ।
अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन् काले बभूव सा ॥ ५ ॥

तुरम्ग ओघैर् अवतता वारणैः च महा जवैः । अनालक्ष्या चिरम् कालम् तस्मिन् काले बभूव भूः ॥ २-९३-५

घोड़ोंके समूहों तथा महाबली हाथियोंसे भरी और दूरतक फैली हुई वह सेना उस समय बहुत देरतक दृष्टिमें ही नहीं आती थी ॥ ५ ॥

कुदुरॆगळ, महा बलशालि आनॆगळिन्द तुम्बिरुव हागू दूरदवरॆगॆ व्यापिसिद आ सैन्यवन्नु मॊदलिनिन्द कडॆयवरॆगॆ नोडलु हॆच्चु कालवे बेकागुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. avatataa = Submerged; turaNgoghaiH = by the waves of horses; vaaraNaishcha = and elephants; mahaajavaiH = of great speed; tasminkaale = at that time; bhuuH = the earth; babhuuva = became; anaalakSyaa = invisible; Chirakaalam = for a long time.

अनुवादः

Submerged by the waves of horses and elephants of great speed at that time, the earth became invisible for a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गत्वा दूरमध्वानं सम्परिश्रान्तवाहनः ।
उवाच वचनं श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ ६ ॥

स यात्वा दूरम् अध्वानम् सुपरिश्रान्त वाहनः । उवाच भरतः श्रीमान् वसिष्ठम् मन्त्रिणाम् वरम् ॥ २-९३-६

दूरतकका रास्ता तै कर लेनेपर जब भरतकी सवारियाँ बहुत थक गयीं, तब श्रीमान् भरतने मन्त्रियोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठजीसे कहा— ॥ ६ ॥

बहुदूर सागिद बळिक भरतन वाहनगळु बळलिदाग श्रीमान् भरतनु मन्त्रिगळल्लि श्रेष्ठराद वसिष्ठरल्लि इन्तॆन्दनु .॥6॥

पदच्छेदः

6. yaatvaa = Having travelled; duuram = for a long adhvaanam = distance; sah = that shriimaan = glorious; bhaarataH = Bharata; suparishraanta vaahanaH = whose animals were fully exhausted; uvaacha = said; vasiSTham = to Vasishta; varam = the most segacious; mantriNaam = of his counsellors.

अनुवादः

Having travelled for a long distance, that glorious Bharata, whose animals were now fully exhausted, said to Vasishta, the most segaceios of his counsellors (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव मया श्रुतम् ।
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥ ७ ॥

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव महा श्रुतम् ।
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥

यादृशम् लक्ष्यते रूपम् यथा चैव श्रुतम् मया । व्यक्तम् प्राप्ताः स्म तम् देशम् भरद्वाजो यम् अब्रवीत् ॥ २-९३-७

‘ब्रह्मन्! मैंने जैसा सुन रखा था और जैसा इस देशका स्वरूप दिखायी देता है, इससे स्पष्ट जान पड़ता है कि भरद्वाजजीने जहाँ पहुँचनेका आदेश दिया था, उस देशमें हमलोग आ पहुँचे हैं ॥ ७ ॥

ब्राह्मणोत्तमरे! नानु केळिदन्तॆ ई प्रदेशद स्वरूप कण्डुबरुत्तिदॆ. भरद्वाजरु आदेशिसिदन्तॆ आ प्रदेशक्कॆ नावु बन्दु तलुपिरुवन्तॆ स्पष्टवागि अनिसुत्तिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. yaadR^isham = Whatever; ruupam = feature; lakSyate = is observed; yathaa = and from what; shrutamchaiva = has been heard; mayaa = by me; yam = about which area; bharadvaajaH = Bharadwaja; abraviit = spoke; vyaktam = it is clear; praaptaaH sma = we reached; desham = that area.

अनुवादः

“Looking at the features of the pace and from what has been heard by me, it is clear that we reached that area of which Bharadwaja spoke.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं गिरिश्चित्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी ।
एतत् प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥ ८ ॥
‘जान पड़ता है यही चित्रकूट पर्वत है तथा वह मन्दाकिनी नदी बह रही है । यह पर्वतके आस-पासका वन दूरसे नील मेघके समान प्रकाशित हो रहा है ॥ ८ ॥
गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति ।
वारणैरवमृद्यन्ते मामकैः पर्वतोपमैः ॥ ९ ॥

अयम् गिरिः चित्र कूटः तथा मन्दाकिनी नदी । एतत् प्रकाशते दूरान् नील मेघ निभम् वनम् ॥ २-९३-८ गिरेः सानूनि रम्याणि चित्र कूटस्य सम्प्रति । वारणैर् अवमृद्यन्ते मामकैः पर्वत उपमैः ॥ २-९३-९

‘इस समय मेरे पर्वताकार हाथी चित्रकूटके रमणीय शिखरोंका अवमर्दन कर रहे हैं ॥ ९ ॥

पर्वतोपमयवाद नम्म आनॆगळु चित्रकूटद रम्यवाद तप्पलु प्रदेशगळन्नु ध्वंस माडुत्तिवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

8. ayam = this; giriH = mountain; chitrakuuTaH = is Chitrakuta; iyam nadii = this river; mandaakinii = is Mandakini; etat = this; vanam = forest; prakaashate = is appearing; niila meghanibham = like a blue cloud; duuraat = from a distance.

अनुवादः

“This mountain is Chitrakuta. This river is Mandakini. This forest is appearing like a blue cloud from a distance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदे चित्रकूट पर्वत हागू हरियुत्तिरुव नदियु मन्दाकिनी ऎन्दु तिळियुत्तदॆ. ई पर्वतद सुत्तल वनवु नीलमेघदन्तॆ प्रकाशिसुत्ता इदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

9. samprati = Now; maamakaiH vaaraNaiH = by my elephants; parvatopamaiH = appearing like mountains; ramyaaNi = the lovely; saanuuni = peaks; gireH = of the moutain; chitrakuuTasya = Chitrakuta; avamR^idyante = are being trampled.

अनुवादः

“By my elephants appearing themselves like mountains, the lovely peaks of Chitrakuta mountain are being trampled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।
नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥ १० ॥

मुन्चन्ति कुसुमान्य् एते नगाः पर्वत सानुषु । नीला इव आतप अपाये तोयम् तोय धरा घनाः ॥ २-९३-१०

‘ये वृक्ष पर्वतशिखरोंपर उसी प्रकार फूलोंकी वर्षा कर रहे हैं, जैसे वर्षाकालमें नील जलधर मेघ उनपर जलकी वृष्टि करते हैं’ ॥ १० ॥

वर्षाकालद नीलमेघगळु पर्वत शिखरगळ मेलॆ मळॆगरॆयुवन्तॆ, ई वृक्षगळु पर्वतद मेलॆ हूविन मळॆगरॆयुत्तिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. ete = these; nagaaH = trees; parvata saanuSu = on the peaks of the mountain; muN^chaanti = are showering; kusumaani = flowers; iva = like; niilaa = black; ghanaaH = and intense; toyadharaaH = clouds; toyam iva = (Pour) water; aatapaapaaye = in a rainy season.

अनुवादः

“These trees on the peaks of the mountain are shedding flowers, as black and intense clouds shower water in a rainy season.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वते ।
हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥ ११ ॥

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतॆ ।
हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥

किन्नर आचरित उद्देशम् पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् । हयैः समन्ताद् आकीर्णम् मकरैर् इव सागरम् ॥ २-९३-११

(इसके बाद भरत शत्रुघ्नसे कहने लगे—) ‘शत्रुघ्न! देखो, इस पर्वतकी उपत्यकामें जो देश है, जहाँ पर किन्नर विचरा करते हैं, वही प्रदेश हमारी सेनाके घोड़ोंसे व्याप्त होकर मगरोंसे भरे हुए समुद्रके समान प्रतीत होता है ॥

(बळिक भरतनु शत्रुघ्ननल्लि हेळिदनु-) शत्रुघ्नने! नोडु ई पर्वतद तप्पलुगळल्लि किन्नररु सञ्चरिसुत्तिरुवरु. अदे प्रदेशवन्नु नम्म सैन्यद कुदुरॆगळिन्द व्याप्तवागि मॊसळॆगळिन्द तुम्बिद समुद्रदन्तॆ कण्डुबरुत्तिदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. pashya = Behold; shatraghna = O; Shatraghna!; parvatam = (this) mountain; kinnaraacharitam = frequented by Kinnaras; aakiirNam = teaming with; hayaiH = horses; samantaat = on every side; saagaram iva = as a sea; (is infested); makaraiH = by allegators.

अनुवादः

“Behold, O Shatrughna, this mountain, (hitherto) frequented by Kinnaras, now teaming with horses on every side, as a sea is infested by allegators.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।
वायुप्रविद्धाः शरदि मेघजाला इवाम्बरे ॥ १२ ॥

एते मृग गणा भान्ति शीघ्र वेगाः प्रचोदिताः । वायु प्रविद्धाः शरदि मेघ राज्य इव अम्बरे ॥ २-९३-१२

‘सैनिकोंके खदेड़े हुए ये मृगोंके झुंड तीव्र वेगसे भागते हुए वैसी ही शोभा पा रहे हैं, जैसे शरत्-कालके आकाशमें हवासे उड़ाये गये बादलोंके समूह सुशोभित होते हैं ॥ १२ ॥

शरत्कालद आकाशदल्लि गाळियु हारिसिकॊण्डु होगुव मेघगळ समूहदन्तॆ सैनिकरु ओडिसुव मृगगळ गुम्पुगळु तीव्रवेगदिन्द ओडुत्तिरुवाग शोभिसुत्तिवॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. ete = these; mR^igagaNaaH = herds of antelopes; shiighravegaaH = having a rapid speed; prachoditaaH = as incited(by the troops); bhaanti = appear; megharaajiriva = like a mass of clouds; vaayupraviddhaa = driven before the wind; ambare = in the sky; sharadi = in autumn.

अनुवादः

“These herds of antelopes, having a rapid speed, as urged forward (by the troops) appear like a mass of clouds driven by the wind in the sky in antumn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरःसु सुरभीनमी ।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या नरा यथा ॥ १३ ॥

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी ।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या नरा यथा ॥

कुर्वन्ति कुसुम आपीडान् शिरह्सु सुरभीन् अमी । मेघ प्रकाशैः फलकैर् दाक्षिणात्या यथा नराः ॥ २-९३-१३

‘ये सैनिक अथवा वृक्ष मेघके समान कान्तिवाली ढालोंसे उपलक्षित होनेवाले दक्षिण भारतीय मनुष्योंके समान अपने मस्तकों अथवा शाखाओंपर सुगन्धित पुष्प गुच्छमय आभूषणोंको धारण करते हैं ॥ १३ ॥

मोडगळन्तॆ हॊळॆयुव पुष्पगुच्छगळन्नु तलॆयल्लि हॊत्त ई वृक्षगळु, तलॆगळल्लि फलक (दुण्डाद) गळन्तॆ काणुव हॆरळुगळन्नु हूविन दण्डॆगळिन्द अलङ्करिसिकॊण्डिरुव दक्षिण देशद हॆङ्गसरन्तॆ काणुत्तिवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. amii = these trees; phalakaiH = with their leaves; megha prakaashaiH = in multitude dazzling; shirassu = crowned; surabhiin = with fragrant; kusuma piiDaan = Chaplets of flowers; naraaH yathaa = resemble the people; daakSinaatyaaH = of the south.

अनुवादः

“Those tree, with their leaves in multitude dazzling, crowned with fragrant chaplets of flowers, resemble the people of the south.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मे ॥ १४ ॥

निष्कूजम् इव भूत्वा इदम् वनम् घोर प्रदर्शनम् । अयोध्या इव जन आकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥ २-९३-१४

‘यह वन जो पहले जनरव-शून्य होनेके कारण अत्यन्त भयंकर दिखायी देता था, वही इस समय हमारे साथ आये हुए लोगोंसे व्याप्त होनेके कारण मुझे अयोध्यापुरीके समान प्रतीत होता है ॥ १४ ॥

मॊदलु ई वनवु निश्शब्दवाद कारण अत्यन्त भयङ्करवागि काणुत्तित्तु, आदरॆ अदे वनवु ईग नम्म जॊतॆगॆ बन्दिरुव जनरिन्द व्याप्तवागि ननगॆ अयोध्यॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. idam vanam = this forest; bhuutvaa = which was niSkuujaniva = silent; ghora pradarshanam = and wore a terrifying look (till now); samprati = now; pratibhaati = appears; me = to me; ayodhyeva = like Ayodhya; janaakiirNaa = swarming with people.

अनुवादः

“This forest, which was silent and wore a terrifying look till now, appears to me like Ayodhya, swarning with people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
तं वहत्यनिलः शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥ १५ ॥

खुरैर् उदीरितो रेणुर् दिवम् प्रग्च्छाद्य तिष्ठति । तम् वहत्य् अनिलः शीघ्रम् कुर्वन्न् इव मम प्रियम् ॥ २-९३-१५

‘घोड़ोंकी टापोंसे उड़ी हुई धूल आकाशको आच्छादित करके स्थित होती है, परंतु उसे हवा मेरा प्रिय करती हुई-सी शीघ्र ही अन्यत्र उड़ा ले जाती है ॥

कुदुरॆगळ खुरपुटगळिन्द ऎद्दिरुव धूळु आकाशवन्नु मुच्चिबिडुत्तिदॆ, आदरॆ अदन्नु गाळियु ननगॆ प्रियवन्नुण्टु माडुत्ता अदन्नु शीघ्रवागि बेरॆडॆगॆ हारिसिकॊण्डु होगुत्तिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. reNuH = the dust; udiiritaH = raised; khuraiH = from the hooves of the horses; prachchhaadya tiSThati = blots out; divam = the heavens; anilah = but the winds; tam vahati = carries it away; shiighram = immediately; kurvam iva = as if to give; mama = me; priyam = pleasure.

अनुवादः

“The dust raised from the hooves of the horses blots out the heavens, but the wind carries it away immediately as if to give me pleasure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् ।
एतान् सम्पततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ १६ ॥

स्यन्दनामः तुरग उपेतान् सूत मुख्यैर् अधिष्ठितान् । एतान् सम्पततः शीघ्रम् पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ २-९३-१६

‘शत्रुघ्न! देखो, इस वनमें घोड़ोंसे जुते हुए और श्रेष्ठ सारथियोंद्वारा संचालित हुए ये रथ कितनी शीघ्रतासे आगे बढ़ रहे हैं ॥ १६ ॥

शत्रुघ्न! नोडु, ई वनदल्लि कुदुरॆगळु हूडिद, श्रेष्ठ सारथिगळिन्द नडॆसुत्तिद्द ई रथगळु ऎष्टु वेगवागि मुन्दुवरियुत्तिवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. pashya = Behold; shatrughna = O; Shatrughna!; etaan = these; syandanaan = chariots; turagopetaan = yoked with horses; adhiSThitaan = and mounted; suutamukhyaiH = by the chief charioteers; sampatataH = are rushing together; shiighram = rapidly; kaanane = in the forest.

अनुवादः

“Behold, O Shatrughna, these chariots yoked with horses and mounted by the chief charioteers are rushing together rapidly in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् ।
एवमापततः शैलमधिवासं पतत्त्रिणः ॥ १७ ॥

एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् ।
एवमापततः शैलमधिवासं पतत्रिणः ॥

एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिणः प्रिय दर्शनान् । एतम् आविशतः शैलम् अधिवासम् पतत्रिणाम् ॥ २-९३-१७

‘जो देखनेमें बड़े प्यारे लगते हैं उन मोरोंको तो देखो । ये हमारे सैनिकोंके भयसे कितने डरे हुए हैं । इसी प्रकार अपने आवास-स्थान पर्वतकी ओर उड़ते हुए अन्य पक्षियोंपर भी दृष्टिपात करो ॥ १७ ॥

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे ।
तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथोऽनघ ॥ १८ ॥

अतिमात्रम् अयम् देशो मनोज्नः प्रतिभाति मा । तापसानाम् निवासो अयम् व्यक्तम् स्वर्ग पथो यथा ॥ २-९३-१८

‘निष्पाप शत्रुघ्न! यह देश मुझे बड़ा ही मनोहर प्रतीत होता है । तपस्वी जनोंका यह निवासस्थान वास्तवमें स्वर्गीय पथ है ॥ १८ ॥

निष्पाप शत्रुघ्नने! ई देशवु ननगॆ बहळ मनोहरवागि कण्डु बरुत्तिदॆ. तपस्विगळ निवासस्थानवाद इदु निजवागि स्वर्गीय पथवे आगिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. ayam deshaH = this place; pratibhaati = is appearing; atimaatram = very much; manojN^aH = beautiful; me = to me; svarga pathoyathaa = Resembling in every way like a threshold of heaven; ayam = it; vyaktam = is clearly; niraasaH = an abode; taapasaanaam = of asceics.

अनुवादः

“This place to me is appearing very much lovely. Resembling in every way like a threshold of heaven, it is clearly an abode of ascetics.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।
मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः ॥ १९ ॥

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने । मनोज्न रूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैर् इव चित्रितः ॥ २-९३-१९

‘इस वनमें मृगियोंके साथ विचरनेवाले बहुत-से चितकबरे मृग ऐसे मनोहर दिखायी देते हैं, मानो इन्हें फूलोंसे चित्रित—सुसज्जित किया गया हो ॥ १९ ॥

ई वनदल्लि हॆण्णु जिङ्कॆगळॊन्दिगॆ सञ्चरिसुव अनेक चुक्कॆगळिद्द जिङ्कॆगळु हूवुगळिन्द अलङ्करिसि चित्रितवागिसिदन्तॆ मनोहरवागि कण्डु बरुत्तिवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. vane = In this forest; bahavaH = many; vR^iSataaH = dappled; mR^igaaH = deer; sahitaaH = with; mR^igiibhiH = their hinds; manojJNaruupaaH = endowed with enchanting forms; lakSyante = are seen; chitritaa iva = as if studded; kusumaiH = with flowers.

अनुवादः

“In this forest, many dappled deer with their hinds, endowed with enchanting forms, are seen as if studded with flowers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचन्वन्तु च काननम् ।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् ।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥

‘मेरे सैनिक यथोचित रूपसे आगे बढ़ें और वनमें सब ओर खोजें, जिससे उन दोनों पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणका पता लग जाय’ ॥ २० ॥

नन्न सैनिकरु यथोचितवागि मुन्दुवरिदु पुरुषसिंह श्रीरामलक्ष्मणरिब्बरू इरुव आश्रमवन्नु काडिनल्लॆल्ल हुडुकलि.॥20॥

पदच्छेदः

20. sainyaaH = (Let) the soldiers; pratiSThantaam = proceed; saadhu = well; yathaa = as; vichinvantu cha = to explore; kaanane = the woods; dR^ishyate = to find; tau puruSa vyaaghrau = those tigers among men; raamalakSmaNau = Rama and Lakshmana.

अनुवादः

“Let the soldiers proceed quickly to explore the woods to find those tigers among men, Rama and Lakshamana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः ।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमाग्रं ददृशुस्ततः ॥ २१ ॥

भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः ।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमाग्रं ददृशुस्तुतः ॥

भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्र पाणयः । विविशुः तद् वनम् शूरा धूमम् च ददृशुः ततः ॥ २-९३-२१

भरतका यह वचन सुनकर बहुत-से शूरवीर पुरुषोंने हाथोंमें हथियार लेकर उस वनमें प्रवेश किया । तदनन्तर आगे जानेपर उन्हें कुछ दूरपर ऊपरको धुआँ उठता दिखायी दिया ॥ २१ ॥

भरतन मातन्नु केळि अनेक शूर-वीर पुरुषरु कैयल्लि आयुधगळन्नु हिडिदुकॊण्डु आ वनवन्नु प्रवेशिसिदरु. बळिक मुन्दॆ होदाग अवरिगॆ स्वल्प दूरदल्लि मेलक्केळुत्तिद्द हॊगॆयु काणिसितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; bharatasya = of Bharata; shuuraaH = valiant; puruSaaH = men; shastra paaNayaH = wearing weapons in their hands; vivishuH = entered; tat = that; vanam = forest; tataH = and then; dadhR^ishushcha = also saw; dhuumam = and smoke.

अनुवादः

Hearing the words of Bharata, valiant men wearing weapons in their hands, penetrated into the forest suddenly they observed a plume of smoke rising.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।
नामनुष्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥ २२ ॥

ते समालोक्य धूम अग्रम् ऊचुर् भरतम् आगताः । न अमनुष्ये भवत्य् अग्निर् व्यक्तम् अत्र एव राघवौ ॥ २-९३-२२

उस धूमशिखाको देखकर वे लौट आये और भरतसे बोले—‘प्रभो! जहाँ कोई मनुष्य नहीं होता, वहाँ आग नहीं होती । अतः श्रीराम और लक्ष्मण अवश्य यहीं होंगे ॥

आ धूमशिखॆयन्नु नोडि अवरु मरळि बन्दु भरतनल्लि हेळिदरु - प्रभो! मनुष्यरिल्लद कडॆ हॊगॆ इरुवुदिल्ल. आद्दरिन्द श्रीराम लक्ष्मणरु खण्डितवागि इल्ले इरुवरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. samaalokya = seeing; dhuumaagram = that spiral of smoke; te = they; aagataaH = returned; bharatam = to Bharata; uuchuH = and said; na bhavati = there can be no; agniH = fire; amanuSye = in a deserted place; vyaktam = Assuredly; raaghavau = Rama and Lakshmana; atraiva = are there.

अनुवादः

Seeing that spiral of smoke, they returned to bharata and said; “There can be no fire in a deserted place. Assuredly, Rama and Lakshmana are there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ ।
अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥ २३ ॥

अथ न अत्र नर व्याघ्रौ राज पुत्रौ परम् तपौ । अन्ये राम उपमाः सन्ति व्यक्तम् अत्र तपस्विनः ॥ २-९३-२३

‘यदि शत्रुओंको संताप देनेवाले पुरुषसिंह राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण यहाँ न हों तो भी श्रीराम-जैसे तेजस्वी दूसरे कोई तपस्वी तो अवश्य ही होंगे’ ॥ २३ ॥

परन्तपनाद पुरुषसिंह राजकुमाररु श्रीराम-लक्ष्मणरु इल्लि इल्लदिद्दरू, श्रीरामनन्तह तेजस्वी बेरॆ यारो तपस्विगळु अवश्यवागि इरुवरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. atha = If it be; na = not; naravyaaghrau = those two tigers among men; raajaputrau = the two princes; paramtapau = the scourges of their foes; atra = here; vyaktam = obviously; samti = there are; anye = other; tapasvinaH = ascetics; raamopamaaH = like Rama; atra = here.

अनुवादः

“If it be not those two tigers among men, the two princes, the scourger of their foes here, obviously there are other ascetics like Rama here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् ।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥ २४ ॥

तत् श्रुत्वा भरतः तेषाम् वचनम् साधु सम्मतम् । सैन्यान् उवाच सर्वामः तान् अमित्र बल मर्दनः ॥ २-९३-२४

उनकी बातें श्रेष्ठ पुरुषोंद्वारा मानने योग्य थीं, उन्हें सुनकर शत्रुसेनाका मर्दन करनेवाले भरतने उन समस्त सैनिकोंसे कहा— ॥ २४ ॥

श्रेष्ठ पुरुषरु ऒप्पिकॊळ्ळुवन्तह अवर मातन्नु केळि शत्रुसैन्यवन्नु मर्दिसुव भरतनु आ समस्त सैनिकरल्लि हेळिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. shrttvaa = hearing; tat vachanam = those words; saadhu sammatam = concurred even by pious men; bharataH = Bharata; amitra bala mardanaH = the destroyer of enemy’s forces; uvaacha = spoke; taan = sarvaan sainyaan = to that entire army (as follows)

अनुवादः

Hearing those words concurred even by pious men, Bharata the destroyer of enemy’s forces, spoke to the entire army (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो धृतिरेव च ॥ २५ ॥

यत् ता भवन्तः तिष्ठन्तु न इतो गन्तव्यम् अग्रतः । अहम् एव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुर् एव च ॥ २-९३-२५

‘तुम सब लोग सावधान होकर यहीं ठहरो! यहाँसे आगे न जाना । अब मैं ही वहाँ जाऊँगा । मेरे साथ सुमन्त्र और धृति भी रहेंगे’ ॥ २५ ॥

नीवॆल्लरू ऎच्चरवागि इल्ले इरि. इल्लिन्द मुन्दॆ होगबेडि. ईग नानु सुमन्त्र मत्तु धृतियरॊन्दिगॆ अल्लिगॆ होगुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. 25. tiSThantu = stay(here); bhavantaH = you; yathaaH = vigilantly; na gantavyam = do no proceed; agrataH = any further; itaH = from here; aharneva = I alone; gamiSyaami = will go; sumantraH = (along with) Sumantra; dhR^itrireva cha = and also my spiritual preceptor; Driti.

अनुवादः

“You stay here vigilantly. Do no proceed any further. I alone will go along with Sumantra and also Dhriti, my spiritual preceptor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तास्ततः सैन्यास्तत्र तस्थुः समन्ततः ।
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत् ॥ २६ ॥

एवम् उक्ताः ततः सर्वे तत्र तस्थुः समन्ततः । भरतो यत्र धूम अग्रम् तत्र दृष्टिम् समादधत् ॥ २-९३-२६

उनकी ऐसी आज्ञा पाकर समस्त सैनिक वहीं सब ओर फैलकर खड़े हो गये और भरतने जहाँ धुआँ उठ रहा था, उस ओर अपनी दृष्टि स्थिर की ॥ २६ ॥

अवन आज्ञॆयन्नु पडॆदु समस्त सैनिकरु अल्ले ऎल्लॆडॆ हरडिकॊण्डु निन्तुबिट्टरु. भरतनु हॊगॆ एळुत्तिरुव कडॆ तन्न दृष्टियन्नु स्थिरगॊळिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. uktaaH = spoken; evam = thus; sarve = all of them; tasthuH = stayed; tatra = there; tataH = then; (and); bharataH = Bharata; dR^iSTim = his gaze; samaadadhaat = fixed; tatra = there; yatra = where; dhuumaagram = there is column of smoke.

अनुवादः

On this command, all the troops halted there and Bharat with his gaze fixed on the column of smoke, went forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमू-
र्निरीक्षमाणापि च भूमिमग्रतः ।
बभूव हृष्टा नचिरेण जानती
प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ २७ ॥

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर् । निरीक्षमाणा अपि च धूमम् अग्रतः । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती । प्रियस्य रामस्य समागमम् तदा ॥ २-९३-२७

भरतके द्वारा वहाँ ठहरायी गयी वह सेना आगेकी भूमिका निरीक्षण करती हुई भी वहाँ हर्षपूर्वक खड़ी रही; क्योंकि उस समय उसे मालूम हो गया था कि अब शीघ्र ही श्रीरामचन्द्रजीसे मिलनेका अवसर आनेवाला है ॥ १७ ॥

भरतनिन्द निल्लिसल्पट्ट आ सैन्यवु मुन्दिन जागवन्नु निरीक्षिसुत्ता अल्ले हर्षदिन्द निन्तुकॊण्डितु. एकॆन्दरॆ ईग शीघ्रवागिये श्रीरामचन्द्रनन्नु दर्शिसुव अवकाश बरुवुदु ऎन्दु अवरु तिळिदुकॊण्डरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. chaamuH = the army; yaa = which; vyaavasthitaa = was ordered to remain(there); bharatena = by Bharata; niriikSa maaNaapi = even though perceiving bhuumi = the place; agrataH = before them; babhuuva = felt; tadaa = then; hR^iSTaa = rejoiced; jaanatii = in the thought; samaagamam = of return; priyasya raamasya = of their beloved Rama; nachireNa = soon.

अनुवादः

The army, which was held up there by Bharata, eventhough perceiving the place ahead, felt rejoiced in the thought of meeting their beloved Rama soon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नोडलु प्रियवागिरुव ई नविलुगळन्नु नोडु, इवु नम्म सैनिकर भयदिन्द ऎष्टु अञ्जिकॊण्डिवॆ. हीगॆये तम्म वासस्थानवाद पर्वतद कडॆगॆ हारिहोगुव इतर पक्षिगळन्नु नोडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. pashya = behold; etaan = these; barhiNaH = peacocks; patatriNaH = and birds; priya darshanaan = which are pleasant to the sight; vitraasitaan = are frightedned; aavishataH = and are entering; etam = these; adhivaasam = dwelling places; shiighram = hastily.

अनुवादः

“Behold these peacocks and birds, which are pleasant to the sight, are frightened and are entering their dwelling places hastily.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ॥ ९३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें तिरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥93॥