०९२ भरतप्रस्थानम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata approaches the sage Bharadwaja and seeks his permission to leave. Bharata asks Bhardwaja the exact route by which he can reach the abode of Rama. Bharadwaja gives the details of the path towards the banks of river Mandakini, situated at the north of Chitrakuta mountain, where Rama is stationed along with Seetha and Lakshmana. Hearing of the journey, Dasaratha’s wives approach Bharadwaja and offer their salutations to him. Bharata introduces his mothers one by one to Bharadwaja. While introducing his mother, Kaikeyi to Bharadwaja, Bharata describes Kaikeyi as the root-cause of their family’s misfortune. But, the sage Bharadwaja consoles him, saying that the exile of Rama would ultimately result in happiness the sages, celestials and even the demons. Bharata finally bids farewell to the sage and proceeds to Chitrakuta, along with his retinue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

92. भरतका भरद्वाज मुनिसे जानेकी आज्ञा लेते हुए श्रीरामके आश्रमपर जानेका मार्ग जानना और मुनिको अपनी माताओंका परिचय देकर वहाँसे चित्रकूटके लिये सेनासहित प्रस्थान करना

ततस्तां रजनीं व्युष्य भरतः सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ १ ॥

ततस्तां रजनीं व्यष्य भरतः सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥

ततः ताम् रजनीम् उष्य भरतः सपरिग्च्छदः । कृत आतिथ्यो भरद्वाजम् कामाद् अभिजगाम ह ॥ २-९२-१

परिवारसहित भरत इच्छानुसार मुनिका आतिथ्य ग्रहण करके रातभर आश्रममें ही रहे । फिर सबेरे जानेकी आज्ञा लेनेके लिये वे महर्षि भरद्वाजके पास गये ॥ १ ॥

हीगॆ भरद्वाजरिन्द सत्कृतनाद भरतनु परिवार समेतनागि आ रात्रियन्नु कळॆदु बॆळगागुत्तले श्रीरामनन्नु काणबेकॆम्ब कामनॆयिन्द भरद्वाजर बळिगॆ बन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter ; bharataH = Bharata; saparichchhadaH = along with his routine; kR^itaatithyaH = who were hospitably treated (by Bharadwaja); vyuSya = spent; taam rajaniim = that night(there); abhijagaama = and approached; bharadwaajam = Bharadwaja; who had offered oblations in sacred fire; spoke to Bharata the tiger among men; who had come there with joined palms; saying.

अनुवादः

Thereafter, Bharata along with his routine, who were treated hospitably, spent that night there and sought out Bharadwaja with fondness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ २ ॥

तम् ऋषिः पुरुष व्याघ्रम् प्रेक्ष्य प्रान्जलिम् आगतम् । हुत अग्नि होत्रो भरतम् भरद्वाजो अभ्यभाषत ॥ २-९२-२

पुरुषसिंह भरतको हाथ जोड़े अपने पास आया देख भरद्वाजजी अग्निहोत्रका कार्य करके उनसे बोले— ॥ २ ॥

पुरुषसिंह भरतनु कैमुगिदुकॊण्डु तन्न बळिगॆ बन्दिरुवुदन्नु नोडि भरद्वाजरु अग्निहोत्रद कार्यवन्नु मुगिसि केळिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. bharadwaajaH R^iSi = the sage Bharadwaja; hutaagni hotraH = who had offered oblations in sacred fire; prekSya = after seeing; bharatam = Bharata; puruSavyaaghram = the tiger among men; aagatam = who came; praN^jalim = with joined palms; abhyabhaaSata = spoke (as follows).

अनुवादः

The sage Bharadwaja, who had offered oblations in sacred fire, spoke to Bharata the tiger among men, who had come there with joined palms, saying.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ ३ ॥

कच्चिद् अत्र सुखा रात्रिः तव अस्मद् विषये गता । समग्रः ते जनः कच्चिद् आतिथ्ये शंस मे अनघ ॥ २-९२-३

‘निष्पाप भरत! क्या हमारे इस आश्रममें तुम्हारी यह रात सुखसे बीती है? क्या तुम्हारे साथ आये हुए सब लोग इस आतिथ्यसे संतुष्ट हुए हैं? यह बताओ’ ॥

निष्पाप भरतने! नम्म ई आश्रमदल्लि निन्न ई रात्रियु सुखवागि कळॆयितल्ल? निन्नॊन्दिगॆ बन्दिरुव ऎल्ल जनरु ई आतिथ्यदिन्द सन्तुष्टरागिरुवल्ल? इदन्नु तिळिसु.॥3॥

पदच्छेदः

3. he anaghaH = O; handsome Bharata!; raatriH = (Is this) night; gataakachchit = passed; sukham = comfortably; tava = by you; asmadviSaye = in our region?; te janaH = Is your retinue; samagraH kachchit = fully satisfied; aatithye = with my hospitality? shamsa = tell; me = me.

अनुवादः

“O, handsome Bharata! Have you passed this night at out place comfortably? Is your retinue fully satisfied with my hospitality? Tell me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादुपनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ ४ ॥

तम् उवाच अन्जलिम् कृत्वा भरतो अभिप्रणम्य च । आश्रमाद् अभिनिष्क्रन्तम् ऋषिम् उत्तम तेजसम् ॥ २-९२-४

तब भरतने आश्रमसे बाहर निकले हुए उन उत्तम तेजस्वी महर्षिको प्रणाम करके उनसे हाथ जोड़कर कहा— ॥ ४ ॥

आग आश्रमदिन्द हॊरगॆ बन्द उत्तम तेजस्वी महर्षिगळिगॆ भरतनु वन्दिसि कैमुगिदुकॊण्डु अवरल्लि हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. aNjalim kR^itvaa = after joining his palms; abhipraNamyacha = salutation; bharataH = Bharata; uvaacha = replied; tam R^iSim = to that sage Bharadwaja; uttma tejasam with great splendour; abhiniSkraantam = who came out; aashramaat = from his hermitage.

अनुवादः

After joining his palms in salutation, Bharata replied to the very glorious sage Bharawaja, who came out from his hermitage (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखोषितोऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहनः ।
बलवत्तर्पितश्चाहं बलवान् भगवंस्त्वया ॥ ५ ॥

सुख उषितो अस्मि भगवन् समग्र बल वाहनः । तर्पितः सर्व कामैः च सामात्यो बलवत् त्वया ॥ २-९२-५

‘भगवन्! मैं सम्पूर्ण सेना और सवारीके साथ यहाँ सुखपूर्वक रहा हूँ तथा सैनिकोंसहित मुझे पूर्णरूपसे तृप्त किया गया है ॥ ५ ॥

पूज्यरे! सम्पूर्ण सैन्य मत्तु वाहनगळॊन्दिगॆ नानु इल्लि सुखवागि इद्दॆ हागू सैनिकर सहित ननगॆ पूर्णवागि तृप्तियागिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. bhagavan = O; venerable sage!; sarvakaamaiH = with all the enjoyments; balavat = in plenty; tvayaa(given by) you; sukhoSitaH asmi = I felt comfortable; tarpitaH = and satisfied; saamaatyaH = along with my ministers; samagrabala vaahanaH = my entire army and the animals used in riding.

अनुवादः

“O, venerable sage! With all the enjoyments in plenty provided by you, I felt comfortable and satisfied, along with very ministers my entire army and our animals too used in riding.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपेतक्लमसन्तापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ ६ ॥

अपेत क्लम सम्तापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः । अपि प्रेष्यान् उपादाय सर्वे स्म सुसुख उषिताः ॥ २-९२-६

‘सेवकोंसहित हम सब लोग ग्लानि और संतापसे रहित हो उत्तम अन्न-पान ग्रहण करके सुन्दर गृहोंका आश्रय ले बड़े सुखसे यहाँ रातभर रहे हैं ॥ ६ ॥

सेवकर सहित नावॆल्लरू ग्लानि मत्तु सन्तापरहितरागि, उत्तम अन्न-पानादिगळन्नु सेविसि, सुन्दर गृहगळल्लि तङ्गि बहळ सुखवागि रात्रियन्नु कळॆदिद्देवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. sarve = all of us; upaadaaya = together with; preSyaan api = our servants too; smaH = have become; susukhoSitaaH = very much comfortable; apetaklamasamptaapaaH = with our fatigue and pains removed; subhakSaaH = having eaten a good food; supratishrayaaH = and having been provided with a good accommodation.

अनुवादः

“All of us including our servants have become very much satisfied with our fatigue and pains removed, having eaten a good food and having been provided an excellent accommodation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ ७ ॥

अमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितम्भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥

आमन्त्रये अहम् भगवन् कामम् त्वाम् ऋषि सत्तम । समीपम् प्रस्थितम् भ्रातुर् मैरेण ईक्षस्व चक्षुषा ॥ २-९२-७

‘भगवन्! मुनिश्रेष्ठ! अब मैं अपनी इच्छाके अनुसार आपसे आज्ञा लेने आया हूँ और अपने भाईके समीप प्रस्थान कर रहा हूँ; आप मुझे स्नेहपूर्ण दृष्टिसे देखिये ॥

पूज्यराद मुनिश्रेष्ठरे! ईग नानु तम्म अप्पणॆयन्नु पडॆयलु बन्दिरुवॆनु हागू नन्नण्णन बळिगॆ होगुववनिद्देनॆ. तावु स्नेहपूर्ण दृष्टियु नन्न मेलिडिरि.॥7॥

पदच्छेदः

7. bhagavan = O; Blessed one!; R^iSisattama = the excellent sage! aham = I; kaamam = an very much; aamantraye = taking leave; tvaam = of you; iikSasva = see me off; maitreNa = with a friendly; chakSuSaa = eye; prasthitam = me who is settingout; samiipam = towards the vicinity of; bhraatuH = my brother.

अनुवादः

“O, Blessed one! O, excellent sage I am taking leave of you. Look on me with favour as I find myself in my brother’s vicinity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ ८ ॥

आश्रमम् तस्य धर्मज्न धार्मिकस्य महात्मनः । आचक्ष्व कतमो मार्गः कियान् इति च शंस मे ॥ २-९२-८

‘धर्मज्ञ मुनीश्वर! बताइये, धर्मपरायण महात्मा श्रीरामका आश्रम कहाँ है? कितनी दूर है? और वहाँ पहुँचनेके लिये कौन-सा मार्ग है? इसका भी मुझसे स्पष्टरूपसे वर्णन कीजिये’ ॥ ८ ॥

धर्मज्ञ मुनीश्वररे! धर्मपरायण महात्मा श्रीरामन आश्रम ऎल्लिदॆ? ऎष्टु दूरविदॆ? अल्लिगॆ होगलु दारि यावुदु? इदन्नु ननगॆ स्पष्टवागि वर्णिसिरि.॥8॥

पदच्छेदः

8. dharmajN^a = O; knower of piety!; aachakSva = tell; me = me; aashramam = about the hermitage; tasya mahaatmanaH = of that high-souled; dhaarmikasya = and pious man; shamsa = tell; me = me; katamaH = as to which; maargaH = way; kiyaan = how much distance; iti cha = and so forth.

अनुवादः

“O, knower of piety! Tell me about the abode of that high-souled and pious man, Rama. Tell me as to which way I have to go, how much distance it is from here and so forth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातुर्दर्शनलालसम् ।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ ९ ॥

इति पृष्टः तु भरतम् भ्रातृ दर्शन लालसम् । प्रत्युवाच महा तेजा भरद्वाजो महा तपाः ॥ २-९२-९

इस प्रकार पूछे जानेपर महातपस्वी, महातेजस्वी भरद्वाज मुनिने भाईके दर्शनकी लालसावाले भरतको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ९ ॥

भरतनु हीगॆ केळिदाग महातपस्वी, भरद्वाज मुनिगळु अण्णन दर्शनद लालसॆयुळ्ळ अवनल्लि ई प्रकार हेळिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. bharadvaajaH = Bharadwaja; mahaatejaaH = the highly glorious; mahaatapaah = and having excellent austerity; iti = thus; pR^iSTaH = asked; pratyuvaacha = replied; bharatam = to Bharata; bhraatR^idarshana laalasam = who is intensely desirous to see his brother.

अनुवादः

The highly glorious Bharadwaaja, of rigid asceticism, thus questioned by Bharata (who intensely desired to see his brother again), answered him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटगिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥ १० ॥

भरत अर्ध तृतीयेषु योजनेषु अजने वने । चित्र कूटो गिरिः तत्र रम्य निर्दर काननः ॥ २-९२-१०

‘भरत! यहाँसे ढाई योजन (दस कोस)* की दूरीपर एक निर्जन वनमें चित्रकूट नामक पर्वत है, जहाँके झरने और वन बड़े ही रमणीय हैं (प्रयागसे चित्रकूटकी आधुनिक दूरी लगभग २८ कोस है) ॥ १० ॥

\* सर्ग ५४ के श्लोक २८ में मूल ग्रन्थमें दस कोसकी दूरी लिखी है और यहाँ ढाई योजन । दोनों स्थलोंमें दस कोसका ही संकेत है । रामायणशिरोमणि नामक व्याख्यामें दोनों जगह कपि-जलाधिकरणन्यायसे अथवा एकशेषके द्वारा यह दूरी तिगुनी करके दिखायी गयी है । प्रयागसे चित्रकूटकी दूरी लगभग २८ कोसकी मानी जाती है । रामायणशिरोमणिकारकी मान्यताके अनुसार ३० कोसकी दूरीमें और इस दूरीमें अधिक अन्तर नहीं है । मीलका माप पुराने क्रोश-मानकी अपेक्षा छोटा है, इसलिये ८० मीलकी यह दूरी मानी जाती है ।

भरतने! इल्लिन्द सुमारु ऎरडूवरॆ योजनॆगळ दूरदल्लि निर्जन अरण्यदल्लि रम्यवाद गुहॆगळिन्द, जलपातगळिन्द कूडिद चित्रकूट ऎम्ब पर्वतविदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. bharata = O; Bharata!; tatra = there; ardhatR^itiiyeSu yojaneSu = at a distance of three and half Yojanas (ie about twenty eight miles); giriH = (is a) mountain; chitra kuuTaH = called Chitrakuta; ajane = which is an un-inhabited region; vane = in the forest; ramya nirjhara kaananaH = with its beautiful cascades and groves.

अनुवादः

“O, Bharata! About twenty eight miles from here, there is a mountain called Chitrakuta, in the middle of a lonely forest with its charming Cascades and groves.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ ११ ॥
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटं च पर्वतम् ।
तयोः पर्णकुटीं तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ १२ ॥

उत्तरम् पार्श्वम् आसाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्पित द्रुम संचन्ना रम्य पुष्पित कानना ॥ २-९२-११ अनन्तरम् तत् सरितः चित्र कूटः च पर्वतः । ततो पर्ण कुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ २-९२-१२

‘उसके उत्तरी किनारेसे मन्दाकिनी नदी बहती है, जो फूलोंसे लदे सघन वृक्षोंसे आच्छादित रहती है, उसके आस-पासका वन बड़ा ही रमणीय और नाना प्रकारके पुष्पोंसे सुशोभित है । उस नदीके उस पार चित्रकूट पर्वत है । तात! वहाँ पहुँचकर तुम नदी और पर्वतके बीचमें श्रीरामकी पर्णकुटी देखोगे । वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण निश्चय ही उसीमें निवास करते हैं ॥ ११-१२ ॥

पर्वतद उत्तरक्कॆ मन्दाकिनी नदि हरियुत्तिदॆ, अदु हूवुगळिन्द तुम्बिद वृक्षगळिन्द आवृतवागिदॆ. अदर सुत्तमुत्तलिन वनवु बहळ रमणीयवागिद्दु, नाना प्रकारद पुष्पगळिन्द सुशोभितवागिदॆ. आ नदिय आचॆगॆ चित्रकूट पर्वतविदॆ. अय्या! अल्लिगॆ होगि नीनु नदी मत्तु पर्वतद नडुवॆ श्रीरामन पर्णकुटि नोडुवॆ. श्रीराम-लक्ष्मणरु निश्चयवागि अदरल्ले वासिसुत्तिद्दारॆ.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. aasaadya = going towards; tasya = its; uttaram paarshvam = norther side; mandaakinii nadii = (you find) River Mandakini; puSpitadruma samchhannaa = which is entirely enveloped iwth flowering trees; ramya puSpita kaananaa = and having forests flourished with charming blooms.

अनुवादः

“Going towards its northern side, you will find River Mandakini, which is entirely enveloped with flowering trees and having forests flourished with charming blossoms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. taata = O; beloved Bharata!; anantaram = Beyond; tatsaritaH = that river; parvatashcha = there is a mountain; chitra kuuTaH = callled Chitrakuta; tayoH = and (on it) their; parNakuTii = hut made of leafy twigs; tau = both of them; vasataH = are residing; tatra = there; dhruvam = It is certain.

अनुवादः

“O, beloved Bharata! Beyond that river, there is a mountain called Chitrakuta and on it, their hut made of leafy twigs. Both of them are residing there. It is sure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षिणेन च मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च ।
गजवाजिसमाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥ १३ ॥
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।

दक्षिणेन एव मार्गेण सव्य दक्षिणम् एव च । गज वाजि रथ आकीर्णाम् वाहिनीम् वाहिनी पते ॥ २-९२-१३ वाहयस्व महा भाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।

‘सेनापते! तुम यहाँसे हाथी-घोड़ोंसे भरी हुई अपनी सेना लेकर पहले यमुनाके दक्षिणी किनारेसे जो मार्ग गया है, उससे जाओ । आगे जाकर दो रास्ते मिलेंगे, उनमेंसे जो रास्ता बायें दाबकर दक्षिण दिशाकी ओर गया है, उसीसे सेनाको ले जाना । महाभाग! उस मार्गसे चलकर तुम शीघ्र ही श्रीरामचन्द्रजीका दर्शन पा जाओगे’ ॥

सेनापतिये! नीनु इल्लिन्द आनॆ-कुदुरॆगळिन्द कूडिद तन्न सैन्यवन्नु करॆदुकॊण्डु मॊदलिगॆ यमुनॆय दक्षिण तीरवागि होगुव मार्गदिन्द होगु. मुन्दॆ होदाग ऎरडु दारिगळु सिगुवुवु, अदरल्लि ऎडद दारियन्नु बिट्टु दक्षिण दिक्किगॆ होगिरुव दारियिन्द सैन्यवन्नु करॆदुकॊण्डु होगु. महाभाग! आ मार्गवागि नडॆदु नीनु शीघ्रवागि श्रीरामन दर्शनवन्नु पडॆयुवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. mahaabhaaga = O; illustrious; vaahiniipate = chief of army!; vaahayasva = direct; raahiniim = the army; gajavagirathaakiirNaam = filled with elephants; horses and chariots; dakSiNaanaiva = either towards the southern; maargeNa = route; savyadakSiNamevavaa = or to the left; proceeding southward; drakSyasi = you can see; raaghavam = Rama; tataH = then.

अनुवादः

“O, the illustrious chief of army! Direct the forces filled with elephants horses and chariots either towards the southern route or to the left proceeding southward. You can see Rama then.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः ॥ १४ ॥
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ।

प्रयाणम् इति च श्रुत्वा राज राजस्य योषितः । हित्वा यानानि यान अर्हा ब्राह्मणम् पर्यवारयन् ॥ २-९२-१४

‘अब यहाँसे प्रस्थान करना है’—यह सुनकर महाराज दशरथकी स्त्रियाँ, जो सवारीपर ही रहने योग्य थीं, सवारियोंको छोड़कर ब्रह्मर्षि भरद्वाजको प्रणाम करनेके लिये उन्हें चारों ओरसे घेरकर खड़ी हो गयीं ॥

ईग इल्लिन्द प्रयाण माडुवुदिदॆ. इदन्नु केळि दशरथ महाराजर पत्नियरु वाहनगळन्नु बिट्टु ब्रह्मर्षि भरद्वाजरिगॆ नमस्करिसलु अवर सुत्तलू नॆरॆदु निन्तुकॊण्डरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. shrutvaa = hearing about; tat = that; prayaaNam = journey; iti = in the aforesaid manner; raajaraajasya = Dasaratha’s; yoSitaH = wives; yaanaarhaaH = eligible of sitting in palanquins; hitvaa = having left; yaanaani = their palanquins; paryavaarayan = stood encircling; braahmaNam = Bharadwaja.

अनुवादः

Hearing him speak of the journey, Dasaratha’s wives eligible of sitting in palanquins, descended from their palanquins and stood encircling Bharadwaja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ॥ १५ ॥
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ।

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्याम् चरणौ मुनेः ॥ २-९२-१५

उपवासके कारण अत्यन्त दुर्बल एवं दीन हुई देवी कौसल्याने, जो काँप रही थीं, सुमित्रा देवीके साथ अपने दोनों हाथोंसे भरद्वाज मुनिके पैर पकड़ लिये ॥

उपवासद कारण अत्यन्त दुर्बल हागू दीनळाद देवी कौसल्यॆयु नडुगुत्ता सुमित्रा देवियॊन्दिगॆ भरद्वाज मुनिगळ चरणगळन्नु हिडिदुकॊण्डळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tatra = among them; vepamaanaa = the trembling; kausalya = Kaulasya; kR^ishaa = the emaciated; diinaa = and the miserable woman; sumitrayaadevyaasaha = along with the Queen Sumitra; jagraaha = clasped; charaNau = the feet; muneH = of the sage Bharadawaja; karaabhyaam = with their hands.

अनुवादः

Kaikeyi with her unfulfilled desire and despised by the whole world, clasped the sage’s feet with bashfulness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ॥ १६ ॥
कैकेयी तत्र जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ।
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ॥ १७ ॥
अदूराद् भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ॥ कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ।
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ॥
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।

तत्पश्चात् जो अपनी असफल कामनाके कारण सब लोगोंके लिये निन्दित हो गयी थी, उस कैकेयीने लज्जित होकर वहाँ मुनिके चरणोंका स्पर्श किया और उन महामुनि भगवान् भरद्वाजकी परिक्रमा करके वह दीनचित्त हो उस समय भरतके ही पास आकर खड़ी हो गयी ॥ १६-१७ १/२ ॥

अनन्तर असल मनोरथळाद, ऎल्ल जनरिन्द निन्दितळाद कैकेयियु लज्जितळागि मुनिय चरणगळन्नु स्पर्शिसिदळु हागू आ महा मुनि भगवान् भरद्वाजरिगॆ प्रदक्षिणॆ माडि अवळु दीनचित्तळागि भरतन बळि बन्दु निन्तुकॊण्डळु.॥16-17½॥

पदच्छेदः

16. kaikeyii = Kaikeyi; asmaR^iddhena = with her unfulfilled; kaamena = desire; garhitaa = and despised; sarva lokasya = by the whole world; jagraaha = clasped; tasya = his; charaNau = feet; savya patrapaa = with bashfulness.

अनुवादः

Kaikeyi with her unfulfilled desire and despised by the whole world, clasped the sage’s feet with bashfullness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. tadaa = then; pradakSiNam aagamya bhagavantam tam mahaamunim = having gone round that venerable and eminent sage clock-wise; tasthau = she stood; aduuraadeva = close; bharatasya = to Bharata himself; diina manaaH = distressed at heart.

अनुवादः

Then, having gone around that venerable and eminent sage clock-wise, she stood close to Bharata himself, distressed as she was at heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो महामुनिः ॥ १८ ॥
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव ।

ततः पप्रग्च्छ भरतम् भरद्वाजो दृढ व्रतः । विशेषम् ज्नातुम् इग्च्छामि मातृऋणाम् तव राघव ॥ २-९२-१८

तब महामुनि भरद्वाजने वहाँ भरतसे पूछा—‘रघुनन्दन! तुम्हारी इन माताओंका विशेष परिचय क्या है? यह मैं जानना चाहता हूँ’ ॥ १८ १/२ ॥

आग महामुनि भरद्वाजरु भरतनल्लि केळिदरु - रघुनन्दन! निन्न ई तायन्दिर विशेष परिचय माडिकॊडु, इदन्नु तिळियलु नानु बयसुत्तेनॆ.॥18½॥

पदच्छेदः

18. tataH = then; bharadvaajaH = Bharadwaja; dR^iDha vrataH = firm in austerity; paprachha = enquired; bharatam = Bharata (as follows); raaghava = O; Bharata!; ichchhaami = I wish; jJNaatum = to know; visheSam = the distinctions; tava = of your; maatR^iNaam = mothers.

अनुवादः

Then, Bharadwaja, firm in austerity, enquired Bharata as follows: “O, Bharata! I wish to know the distinctions of your mothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः ॥ १९ ॥
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ।

एवम् उक्तः तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः । उवाच प्रान्जलिर् भूत्वा वाक्यम् वचन कोविदः ॥ २-९२-१९

भरद्वाजके इस प्रकार पूछनेपर बोलनेकी कलामें कुशल धर्मात्मा भरतने हाथ जोड़कर कहा— ॥ १९ १/२ ॥

भरद्वाजरु हीगॆ हेळिदाग मातिनल्लि कुशलियाद धर्मात्मा भरतनु कैमुगिदु इन्तॆन्दनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. uktaH = spoken; evam = thus; bharadvaajena = by Bharadwaja; dhiimataa = the learned man; bharataH = Bharata; vachana kovidaH = skilled in expression; bhuutvaa praaN^jaliH = with joined palms; uvaacha = spoke; raakyam = (the following) words.

अनुवादः

Hearing the words of the learned sage, Bharadwaja, Bharata who was skilled in expression, with joined palms, spoke the following words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ॥ २० ॥
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ।
एषां तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ॥ २१ ॥
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ।

याम् इमाम् भगवन् दीनाम् शोकान् अशन कर्शिताम् । पितुर् हि महिषीम् देवीम् देवताम् इव पश्यसि ॥ २-९२-२० एषा तम् पुरुष व्याघ्रम् सिम्ह विक्रान्त गामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामम् धातारम् अदितिर् यथा ॥ २-९२-२१

‘भगवन्! आप जिन्हें शोक और उपवासके कारण अत्यन्त दुर्बल एवं दुःखी देख रहे हैं, जो देवी-सी दृष्टिगोचर हो रही हैं’ ये मेरे पिताकी सबसे बड़ी महारानी कौसल्या हैं । जैसे अदितिने धाता नामक आदित्यको उत्पन्न किया था, उसी प्रकार इन कौसल्या देवीने सिंहके समान पराक्रमसूचक गतिसे चलनेवाले पुरुषसिंह श्रीरामको जन्म दिया है ॥ २०-२१ १/२ ॥

पूज्यरे! शोक मत्तु उपवासदिन्दागि अत्यन्त दुर्बल हागू दुःखियागि, देवियन्तॆ कण्डु बरुववळु नन्न तन्दॆयवर ऎल्लरिगिन्त हिरिय महाराणि कौसल्यॆयागिरुवळु. अदितियु धाता ऎम्ब आदित्यनन्नु उत्पन्नमाडिदन्तॆ ई कौसल्यादेवियु सिंहदन्तॆ पराक्रम सूचक गतियिन्द नडॆयुव पुरुषसिंह श्रीरामनिगॆ जन्मनीडिरुवळु.॥20-21½॥

पदच्छेदः

20; 21. bhagavan = O; venrable sage!; imaam = this; diinaam = miserable deviim = queen; shokaanashanakarshitaam = emaciated by grief and fasting; mahiSiim = is the royal consort; pituH = of my father; yaam = whom; pashyasi = you see; devataamiva = resembling a goddess; eSaa = it is she; kausalyaa = Kausalya; aditiH yathaa = (who) as Aditi; dhataaram = gave birth to Upendra (Lord Vamoma; so-called because he is a younger brother to Indra); suSuve = begot; puruSa vyaaghram = that Tiger among heroes; simha vikraantagaaminam = with the gait and pride of a lion; tam raamam = that Rama.

अनुवादः

“O, venerable sage! This miserable queen emaciated by grief and fasting, is the royal consort of my father, who you see resembling a goddess - it is she, Kausalya who, as Aditi gave birth to Upendra, begot that Tiger among the heroes, with the great gait and pride of a lion that Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्या वामभुजं श्लिष्टा या सा तिष्ठति दुर्मनाः ॥ २२ ॥
इयं सुमित्रा दुःखार्ता देवी राज्ञश्च मध्यमा ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २३ ॥
एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २४ ॥

अस्या वामभुजं श्लिष्टा या सा तिष्ठति दुर्मनाः ॥ इयं सुमित्रा दुर्खार्ता देवी राज्ञश्च मध्यमा ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥

‘इनकी बायीं बाँहसे सटकर जो उदास मनसे खड़ी हैं तथा दुःखसे आतुर हो रही हैं और आभूषणशून्य होनेसे वनके भीतर झड़े हुए पुष्पवाले कनेरकी डालके समान दिखायी देती हैं, ये महाराजकी मझली रानी देवी सुमित्रा हैं । सत्यपराक्रमी वीर तथा देवताओंके तुल्य कान्तिमान् वे दोनों भाई राजकुमार लक्ष्मण और शत्रुघ्न इन्हीं सुमित्रा देवीके पुत्र हैं ॥ २२—२४ ॥

ईकॆय बल भुजवन्नु अण्टिकॊण्डु उदासवागि निन्तिरुव इवरु-दुःखदिन्द आतुरळागि, आभूषण शून्यळागिरुवुदरिन्द काडिनल्लिरुव हूवुगळिन्द कर्णिकार वृक्षद रॆम्बॆयन्तिरुव, महाराजर ऎरडनॆय पत्नियराद सुमित्रादेवियवरागिद्दारॆ. सत्य पराक्रमि वीररू, देवतॆगळन्तॆ कान्तियुळ्ळ राजकुमार लक्ष्मण-शत्रुघ्न इब्बरू इदे सुमित्रादेविय पुत्ररु.॥22-24॥

पदच्छेदः

22; 23. eSaa = she; yaa = who; tiSThati = stands; shliSTaa = clinging to; vaama bhujam = the left shoulder; asyaaH = of Kuasalya; durmanaaH = plunged in grief; (is Sumitra); shakheva = looking like a branch; karNikaarasya = of Karnikara tree; shiirNa puSpaa = with withered flowers; vanaanantare = standing in the interior of the gorve; ubhau = Both; lakSmaNa shatrughnau = Lakshmana and Shatrughna; viirau = the heroic; kumaarau = princes; deva varNinau = of god-like appearance; satya paraakramau = and unfailing prowess; sutau = are the sons; etasyaaH = of this; devyaaH = godly woman.

अनुवादः

She, who stands clinging to the left shoulder of Kausalya, plunged in grief is the unfortunate Sumitra, looking like a branch of Karnikara tree with withered flowers standing in the interior of the grove. Both Lakshmana and Shatrughna, the two heroic princes of god-like appearance and unfailing prowess are the sons of this godly woman, Sumitra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २५ ॥
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम् ॥ २६ ॥
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २७ ॥

‘और जिसके कारण पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण यहाँसे प्राण-सङ्कटकी अवस्था (वनवास) में जा पहुँचे हैं तथा राजा दशरथ पुत्रवियोगका कष्ट पाकर स्वर्गवासी हुए हैं, जो स्वभावसे ही क्रोध करनेवाली, अशिक्षित बुद्धिवाली, गर्वीली, अपने-आपको सबसे अधिक सुन्दरी और भाग्यवती समझनेवाली तथा राज्यका लोभ रखनेवाली है, जो शक्ल-सूरतसे आर्या होनेपर भी वास्तवमें अनार्या है, इस कैकेयीको मेरी माता समझिये । यह बड़ी ही क्रूर और पापपूर्ण विचार रखनेवाली है । मैं अपने ऊपर जो महान् संकट आया हुआ देख रहा हूँ, इसका मूल कारण यही है’ ॥ २५—२७ ॥

यार कारणदिन्द पुरुषसिंह श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु जीवनाशकवाद घोरारण्यक्कॆ होग बेकायितो मत्तु दशरथराजरु पुत्रवियोग शोकदिन्दले स्वर्गवासिगळादरो, यारु स्वभावदिन्दले क्रोधवुळ्ळवळो, अशिक्षित बुद्धियुळ्ळ, गर्विष्ठॆयाद, तन्नन्नु अति सुन्दरि ऎन्दु तिळिदिरुवळो, राज्यलोभियाद, नोडलु आर्यॆयन्तिद्दरू वास्तववागि अनार्यळागिरुवळो अन्तह ई कैकेयियु नन्न तायि ऎन्दु तिळियिरि. नम्म मेलॆ बन्दॆरगिद ई महासङ्कटक्कॆ मूलकारण ईकॆये ऎन्दु नानु नोडुत्तिद्देनॆ.॥25-27॥

पदच्छेदः

24; 25; 26. yasyaaH kR^ite = she; through whose fault; naravyaaghrau = those two tigers among men; gatau = have to obtain; jiivanaasham = a miserable existence; itaH = from here; raajaa dasharathaH = and king Dasaratha; putra vihiinashcha = deprived of his son; gataH = has gone; svaragam = to heaven; etaam = (this woman); krdhanaam = who is irate; akR^itaprajJNaam = imprudent; dR^iptam = arrogant; subhaga maaniniim = who esteems herself to be good-looking; aishvarya kaamaam = who is covetous of power; anaaryaam = unworthy; aarya ruupiNiim = though

अनुवादः

“She, through whose fault, those two tigers among men have to obtain a miserable existence and King Dasaratha deprived of his son, has gone to heaven this woman, who is irate, imprudent, arrogant, who esteems herself to be good-looking, who is covetous of power, unworthy though noble to all appearance, know her to be Kaikeyi, my mother of wicked and sinful resolve, in whom I see the root cause of my great misfortune.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. saH = Bharata; narashaarduulaH = the tiger among men; taamraakSaH = with his red eyes; uktvaa = having spoken; iti = thus; giraa = in a voice; baaSpa gadgadayaa = stammered with tears; nishashvaasa = breathed; kR^iddhaH iva = like an enraged; shvasan = and hissing; naagaH = snake.

अनुवादः

Bharata, the tiger among men, with his red eyes spoke thus in a voice broken by sobs and breathing as he like an enraged and hissing snake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्‍गदया गिरा ।
विनिःश्वस्य स ताम्राक्षः क्रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ २८ ॥

भरद्वाजो महर्षिः तम् ब्रुवन्तम् भरतम् तदा । प्रत्युवाच महा बुद्धिर् इदम् वचनम् अर्थवत् ॥ २-९२-२८

अश्रुगद्‍गद वाणीसे इस प्रकार कहकर लाल आँखें किये पुरुषसिंह भरत रोषसे भरकर फुफकारते हुए सर्पकी भाँति लंबी साँस खींचने लगे ॥ २८ ॥

अश्रुगद्गद वाणियिन्द हीगॆ हेळि कण्णु कॆम्पागिसिकॊण्ड पुरुषसिंह भरतनु रोषगॊण्डु बुसुगुट्टुव हाविनन्तॆ दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडतॊडगिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. bruvantam = spoken; tathaa = thus; tam bharatam = by that Bharata; maharSiH = the sage; bharadwaajaH = Bharadwaja; mahaabuddhiH = of great intellect; pratyuvaacha = replied; idam = in these; arthavat = meaningful; vachanam = words.

अनुवादः

Hearing the aforesaid words spoken by Bharata, Bharadwaja the great intellectual sage replied in the following meaningful words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवित् ॥ २९ ॥

न दोषेण अवगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । राम प्रव्राजनम् ह्य् एतत् सुख उदर्कम् भविष्यति ॥ २-९२-२९

उस समय ऐसी बातें कहते हुए भरतसे श्रीरामावतारके प्रयोजनको जाननेवाले महाबुद्धिमान् महर्षि भरद्वाजने उनसे यह बात कही— ॥ २९ ॥

आग हीगॆ मातनाडुत्तिरुवाग भरतनल्लि - श्रीरामावतारद प्रयोजनवन्नु बल्ल महाबुद्धिवन्त महर्षि भरद्वाजरु हीगॆ हेळिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. bharata = O; Bharata!; kaikeyii = Kaikeyi; na avagantavyaa = is not intended to be understood; tvayaa = by you; doSeNa = by her lapse; etat = this; raama pravraajanam = exile of Rama; bhaviSyati hi = will indeed become; sukhodarkam = a cause for happiness.

अनुवादः

“O, Bharata! Kaikeyi is not intended to be understood by you accusatively. The exile of Rama with indeed become ultimately a cause for happiness!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥ ३० ॥

‘भरत! तुम कैकेयीके प्रति दोष-दृष्टि न करो । श्रीरामका यह वनवास भविष्यमें बड़ा ही सुखद होगा ॥

भरत! नीनु कैकेयिय कुरितु दोष दृष्टि इरिसबेड. श्रीरामन ई वनवासवु भविष्यदल्लि बहळ सुखदायकवागुवुदु.॥30॥

पदच्छेदः

30. iha = now; raama pravrajanaat = due to Rama’s exile; bhaviSyaddhi = there will indeed be; hitameva = a benefit only; devaanaam = to the celestials; daanavaamcha = demons; R^iSiNaam cha = and the sages; bhaavitaatmanaam = whose souls are purified by meditating on the Universal spirit.

अनुवादः

“Now, due to Rama’s exile, there will indeed be a benefit to the celestials the demons and the sages whose souls are purified by meditating on the Universal Spirit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ ३१ ॥

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा च एनम् प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरतः सैन्यम् युज्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥ २-९२-३१

‘श्रीरामके वनमें जानेसे देवताओं, दानवों तथा परमात्माका चिन्तन करनेवाले महर्षियोंका इस जगत् में हित ही होनेवाला है’ ॥ ३१ ॥

श्रीरामनु वनक्कॆ होगुवुदरिन्द देवतॆगळिगॆ, दानवरिगॆ, परमात्मनन्नु चिन्तिसुव महर्षिगळिगॆ ई जगत्तिनल्लि हितवे आगुवुदिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. bharataH = Bharata; samsiddhaH = satisfied; abhivaadya = paid obeisance to him; pradakSiNam cha kR^itvaa = and circumbulated him; aamantrya = bidding farewell; achodayat = and directed; sainyam = the army; iti = thus; yujyataam = “Let us carry on.”

अनुवादः

Bharata satisfied, paid obeisance to him and circumambulated him in bidding a farewell, directing the army to get prepared to leave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामिति चाब्रवीत् ॥ ३२ ॥

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
अमन्त्र्यभरतः सैन्यं युज्यतामितिचाब्रवीत् ॥

ततो वाजि रथान् युक्त्वा दिव्यान् हेम परिष्क्रितान् । अध्यारोहत् प्रयाण अर्थी बहून् बहु विधो जनः ॥ २-९२-३२

श्रीरामका पता जानकर और मुनिका आशीर्वाद पाकर कृतकृत्य हुए भरतने मुनिको मस्तक झुका उनकी प्रदक्षिणा करके जानेकी आज्ञा ले सेनाको कूचके लिये तैयार होनेका आदेश दिया ॥ ३२ ॥

श्रीरामन ठावन्नु तिळिदुकॊण्डु, मुनिय आशीर्वाद पडॆदु कृतकृत्यनाद भरतनु मुनिगळिगॆ तलॆबागि, अवरिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु अवरिन्द अप्पणॆ पडॆदु, सैन्यक्कॆ हॊरडुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH then; prayaaNaarthiii = setting out for their destination; bahuvidhaH = many kinds; janaH = of people; adhyaarohat = ascended; bahuun = many; divyaan = excellent; rathan = chariots;hema pariSkR^itaan = decorated with gold; vaaji yuktaan = harnessed to horses.

अनुवादः

Then, setting out for their destination, countless people ascended many excellent chariots, decorated with gold, duly harnessed to horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमविभूषितान् ।
अध्यारोहत् प्रयाणार्थं बहून् बहुविधो जनः ॥ ३३ ॥

ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमभूषितान् ।
अध्यारोहत् प्रयाणार्थं बहून्बहुविधो जनः ॥

गज कन्या गजाः चैव हेम कक्ष्याः पताकिनः । जीमूता इव घर्म अन्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे ॥ २-९२-३३

तदनन्तर अनेक प्रकारकी वेश-भूषावाले लोग बहुत-से दिव्य घोड़ों और दिव्य रथोंको, जो सुवर्णसे विभूषित थे, जोतकर यात्राके लिये उनपर सवार हुए ॥

अनन्तर अनेक प्रकारद वेष-भूषणगळुळ्ळ अनेक जनरु दिव्य कुदुरॆगळन्नु सुवर्ण भूषित दिव्यरथगळिगॆ हूडि प्रयाणक्कागि अवन्नु एरिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. gaja kanyaa = female elephants; gajaashchaiva = and male elephants; hemakakSyaaH = pataakinaH = wearing golden chains and flags; saghoSaaH = distinguished by the sound of bells; jiimuutaaH iva = like (thundering) clouds; gharmaante = at the end of a summer; sampratasthira = marched in form.

अनुवादः

Female and male elephants, wearing golden chains and flags, distinguished by the sound of bells, like thundering clouds at the end of a summer marched in a form.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे ॥ ३४ ॥

विविधान्य् अपि यानानि महानि च लघूनि च । प्रययुः सुमहा अर्हाणि पादैर् एव पदातयः ॥ २-९२-३४

बहुत-सी हथिनियाँ और हाथी, जो सुनहरे रस्सोंसे कसे गये थे और जिनके ऊपर पताकाएँ फहरा रही थीं, वर्षा-कालके गरजते हुए मेघोंके समान घण्टानाद करते हुए वहाँसे प्रस्थित हुए ॥ ३४ ॥

अनेक चिन्नद सरपळिगळिन्द बन्धिसिद, पताकॆगळन्नु हारिसुत्ता हॆण्णानॆगळु, गण्डानॆगळु मळॆगालदल्लि गुडुगुव मोडगळन्तॆ गण्टॆगळनाद माडुत्ता अल्लिन्द हॊरटवु.॥34॥

पदच्छेदः

34. vividhaani = various; sumahaarhaaNi = precious; yaanaani = conveyances; mahaanti cha = (both) big; laghuunicha = and small; prayayuH = marched forward; padaatayaH = Pedestrians; paadaaraiva = went by foot.

अनुवादः

Various precious conveyances, both big and small, marched forward. Pedestrians marched forward by foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च ।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरपि पदातयः ॥ ३५ ॥

अथ यान प्रवेकैः तु कौसल्या प्रमुखाः स्त्रियः । राम दर्शन कान्क्षिण्यः प्रययुर् मुदिताः तदा ॥ २-९२-३५

नाना प्रकारके छोटे-बड़े बहुमूल्य वाहनोंपर सवार हो उनके अधिकारी चले और पैदल सैनिक अपने पैरोंसे ही यात्रा करने लगे ॥ ३५ ॥

नाना प्रकारद चिक्क-पुट्ट अमूल्यवाहनगळ मेलॆ कुळितु अवुगळ अधिकारिगळु हॊरटरु मत्तु पादातिगळु काल्नडिगॆयल्लि प्रयाण माडतॊडगिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. raama darshana kaankSiNyaH = desirous of seeing Rama; muditaaH = and delighted; kausalyaapramukhaaH striyaH = Kausalya and other honourable women; atha = thereafter; prayayuH = advanced; yaana pravekaiH = on excellent conveyances; tadaa = then.

अनुवादः

Desirous of seeing Rama and delighted, Kausalya and other honourable women thereafter advanced on their excellent conveyances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ ३६ ॥

चंद्र्क तरुण आभासाम् नियुक्ताम् शिबिकाम् शुभाम् । आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरतः सपरिग्च्छदः ॥ २-९२-३६

तत्पश्चात् कौसल्या आदि रानियाँ उत्तम सवारियोंपर बैठकर श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी अभिलाषासे प्रसन्नतापूर्वक चलीं ॥ ३६ ॥

अनन्तर कौसल्यादि राणियरु उत्तम वाहनगळल्लि कुळितुकॊण्डु श्रीरामचन्द्रन दर्शनद आकाङ्क्षॆयिन्द सन्तोषवागि हॊरटरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. shriimaan = the illustrious; bharataH = Bharata; aasthaaya = mounted; shubhaam = an auspicious; shibikaam = palanquin; chandraarka taruNaa bhaasaam = with a shine resembling that of rising moon and sun; niryuktaam = which was kept ready; praayayau = and proceeded saparichchhadaH = along with his escort.

अनुवादः

The illustrious Bharata mounted a readily kept palanquin which was auspiciously shining like rising moon and sun and proceeded along with his escort.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरतः सपरिच्छदः ॥ ३७ ॥

इसी प्रकार श्रीमान् भरत नवोदित चन्द्रमा और सूर्यके समान कान्तिमती शिविकामें बैठकर आवश्यक सामग्रियोंके साथ प्रस्थित हुए । उस शिविकाको कहाँरोंने अपने कंधोंपर उठा रखा था ॥ ३७ ॥

हीगॆये श्रीमान् भरतनु नवोदित चन्द्र-सूर्यर कान्तियुक्त बोविगळु हॊत्तिरुव मेनॆयल्लि कुळितु आवश्यक सामग्रिगळॊन्दिगॆ हॊरटनु.॥37॥

सा प्रयाता महासेना गजवाजिसमाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ ३८ ॥

हाथी-घोड़ोंसे भरी हुई वह विशाल वाहिनी दक्षिण दिशाको घेरकर उमड़ी हुई महामेघोंकी घटाके समान चल पड़ी ॥ ३८ ॥

आनॆ-कुदुरॆगळिन्द तुम्बिद आ विशाल वाहिनियु दक्षिण दिक्कन्नु आवरिसिकॊण्डु महामेघगळन्तॆ हॊरटितु.॥38॥

पदच्छेदः

37; 38. saa mahaa senaa = that vast army; gaja vaajirathaakulaa = with its countless elephants horses and chariots; prayaataa = proceeded; aavRTitya = covering; dakSiNaam disham = the southern direction; mahaa megha iva = like a great cloud; utthitaH = that has risen (in the sky); paravelaayaam = on the other bank; gaN^gaayaaH = of the Ganges; giriSvapi = by mountains; nadiiSu cha = and streams; vyatikramya = crossing; vanaani = the woods; juSTaani = inhabited; mR^igapakSibhiH = by deer and birds.

अनुवादः

That vast army with its countless elephants horses and chariots proceeded, covering the southern direction, like a great cloud that has risen in the sky and on the other bank of the Ganges, by mountains and streams, crossing the woods inhabited by deer and birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनानि च व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वथ नदीष्वपि ॥ ३९ ॥

वनानि च व्यतिक्रम्य जुष्टानि मगृपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वथ नदीष्वपि ॥

सा सम्प्रहृष्ट द्विप वाजि योधा । वित्रासयन्ती मृग पक्षि सम्घान् । महद् वनम् तत् प्रविगाहमाना । रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ २-९२-३९

गङ्गाके उस पार पर्वतों तथा नदियोंके निकटवर्ती वनोंको, जो मृगों और पक्षियोंसे सेवित थे, लाँघकर वह आगे बढ़ गयी ॥ ३९ ॥

गङ्गॆय आचॆ इरुव पर्वत, नदिगळ निकटवाद मृग-पक्षिगळिन्द सेवितवाद वनवन्नु दाटि मुन्दुवरियितु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saa senaa = that army; bharatasya = of Bharata; samprahR^iSTadvipa raajiyothaa = with its squadrous of rejoicing elephants horses and warrior; pratigaaha maanaa = penetrating; tat = into that; mahat = vast; vanam = forest; vitraasayantii = frightening; mR^iga pakSi saN^ghaan = innumerable beats and birds; raraaja = appeared resplendent; tatra = there.

अनुवादः

That army of Bharata, with its squadrons of rejoicing elephants horses and warriors, penetrating into the vast forest, frightening innumerable beasts and birds, appeared resplendent there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथा
वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत् प्रविगाहमाना
रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ ४० ॥

उस सेनाके हाथी और घोड़ोंके समुदाय बड़े प्रसन्न थे । जंगलके मृगों और पक्षिसमूहोंको भयभीत करती हुई भरतकी वह सेना उस विशाल वनमें प्रवेश करके वहाँ बड़ी शोभा पा रही थी ॥ ४० ॥

आ सैन्यद आनॆ-कुदुरॆगळ समुदाय प्रसन्नवागित्तु. काडिन मृग-पक्षिगळन्नु भयपडिसुत्ता भरतन सेनॆयु आ विशाल वनवन्नु प्रवेशिसि बहळ शोभिसुत्तित्तु.॥40॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः ॥ ९२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें बानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥92॥