०९० भरद्वाजदर्शनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata along with Vasishta proceed to see Bharadwaja. Bharadwaja welcomes both of them hospitable. After exchanging pleasantries Bharadwaja asks Bharata whether he is coming to the forest to do any harm to Rama and Lakshmana. Bharata replies that he is coming to the forest for the purpose of taking back Rama to Ayodhya. When enquired by Bharata about the whereabouts of Rama, Bharadwaja informs that Rama along with Seetha and Lakshmana are staying on the chitrakuta mountain. Thereafter, at the request of Bharadwaja, Bharata along with his routine decides to make a night halt on that day at that hermitage and to proceed to Chitrakuta on the following morning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

90. भरत और भरद्वाज मुनिकी भेंट एवं बातचीत तथा मुनिका अपने आश्रमपर ही ठहरनेका आदेश देना

भरद्वाजाश्रमं गत्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।
जनं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥ १ ॥
पद‍्भ्यामेव तु धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।
वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥ २ ॥

द्भरद्वाज आश्रमम् दृष्ट्वा क्रोशाद् एव नर ऋषभः । बलम् सर्वम् अवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥ २-९०-१ पद्भ्याम् एव हि धर्मज्नो न्यस्त शस्त्र परिग्च्छदः । वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥ २-९०-२

धर्मके ज्ञाता नरश्रेष्ठ भरतने भरद्वाज-आश्रमके पास पहुँचकर अपने साथके सब लोगोंको आश्रमसे एक कोस इधर ही ठहरा दिया था और अपने भी अस्त्र-शस्त्र तथा राजोचित वस्त्र उतारकर वहीं रख दिये थे । केवल दो रेशमी वस्त्र धारण करके पुरोहितको आगे किये वे मन्त्रियोंके साथ पैदल ही वहाँ गये ॥ १-२ ॥

धर्मज्ञनाद नरश्रेष्ठ भरतनु भरद्वाजर आश्रमवन्नु समीपिसि आश्रमवु ऒन्दु क्रोशदष्टु दूरविद्दागले सैनिकरन्नु अल्लिये निल्लिसिदनु. धनुर्बाणगळन्नु किरीटवे मॊदलाद आभरणगळन्नु बिच्चिट्टु नारुमडियन्नुट्टु अदन्ने उत्तरीयवागि हॊद्दु, पुरोहितराद वसिष्ठरन्नु मुन्दॆ माडिकॊण्डु मन्त्रिगळॊडनॆ भरद्वाजरन्नु सन्दर्शिसलु काल्नडिगॆयल्ले हॊरटनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1; 2. dR^iSTvaa = having seen; bharadwaajaashramam = Bharadwaja’s hermitage; kroshaadeva = at a couple of miles away; nararshaabhaH = that excellent man; dharmajJNaH = knowing what is right; avasthaapya = leaving; sarvam = all; balam = his army; nyasta shastra parichchhadaH = discarding his weapons and ornaments; vasaanaH = wearing; kshhaume vaasasii = simple silken garment; jagaama = went forwards; padbhyaam eva = by foot; purodhaaya = proceeded by; purodhanam = Vasishta; his spiritual preceptor.

अनुवादः

Having seen Bharadwaja’s hermitage at a couple of miles away, that excellent man Bharata, knowing what is right, leaving all his army behind, discarding his weapons and ornaments, and wearing simple silken garment, went forwards by foot, proceeded by Vasishta, his spiritual preceptor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।
मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ॥ ३ ॥

ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः । मन्त्रिणः तान् अवस्थाप्य जगाम अनु पुरोहितम् ॥ २-९०-३

आश्रममें प्रवेश करके जहाँ दूरसे ही मुनिवर भरद्वाजका दर्शन होने लगा । वहीं उन्होंने उन मन्त्रियोंको खड़ा कर दिया और पुरोहित वसिष्ठजीको आगे करके वे पीछे-पीछे ऋषिके पास गये ॥ ३ ॥

आश्रमवन्नु प्रवेशिसि, दूरदिन्दले मुनिवर भरद्वाजरन्नु दर्शिसि भरतनु मन्त्रिगळन्नु अल्ले निल्लिसि, पुरोहित वसिष्ठरन्नु मुन्दॆ माडिकॊण्डु ऋषिगळ बळिगॆ होदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. avasthaapya = leaving behind; taam mantriNaH = those ministers; samdarshana = at a visible distance to Bharadwaja; raaghavaH = Bharata; tataH = then; jagaama = went; anupurohitam = along with Vasista; his spiritual preceptor

अनुवादः

Leaving his ministers behind at a visible distance to Bharadwaja, Bharata then went along with Vasishta, his spiritual preceptor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।
सञ्चचालासनात् तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥ ४ ॥

वसिष्ठमथ दृष्टैव भरद्वाजो महातपाः ।
सञ्चचालासनात् तूर्णं शिष्यानर्घ्यमितिब्रुवन् ॥

वसिष्ठम् अथ दृष्ट्वा एव भरद्वाजो महा तपाः । संचचाल आसनात् तूर्णम् शिष्यान् अर्घ्यम् इति ब्रुवन् ॥ २-९०-४

महर्षि वसिष्ठको देखते ही महातपस्वी भरद्वाज आसनसे उठ खड़े हुए और शिष्योंसे शीघ्रतापूर्वक अर्घ्य ले आनेको कहा ॥ ४ ॥

महर्षि वसिष्ठरन्नु नोडुत्तले महातपस्वी भरद्वाजरु आसनदिन्द ऎद्दु निन्तु शिष्यरिगॆ बेगने अर्घ्यवन्नु तरलु हेळिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. atha = then; dR^iSTvaiva = on seeing; vasiSTham = Vasishta; bhararadvaajaH = Bharadwaja; mahaatapaaH = the great ascetic; samchachaala = rose; tuurNam = quickly; aasamaat = from his seat; bruvan = asking; shiSyaan = his disciples; arghyam iti = to fetch water to wash the hands (of the distinguished guests) with.

अनुवादः

On seeing Vasishta, Bharadwaja the great ascetic rose quickly from his seat, asking his disciples to fetch water to wash the hand (of the distinguished guests) with.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।
अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ॥ ५ ॥

समागम्य वसिष्ठेन भरतेन अभिवादितः । अबुध्यत महा तेजाः सुतम् दशरथस्य तम् ॥ २-९०-५

फिर वे वसिष्ठसे मिले । तत्पश्चात् भरतने उनके चरणोंमें प्रणाम किया । महातेजस्वी भरद्वाज समझ गये कि ये राजा दशरथके पुत्र हैं ॥ ५ ॥

मत्तॆ अवरु वसिष्ठरन्नु भॆट्टियादरु. बळिक भरतनु अवर चरणगळिगॆ नमस्करिसिदनु. इवनु दशरथ महाराजर पुत्रनॆन्दु महातेजस्वी भरद्वाजरु तिळिदुकॊण्डरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mahaatejaaH = Bharadwaja of great splendour; samaagamya = having met; vasiSThena = Vasishta; abhivaaditaH = and hvaing been offered salutation; bharatena = by Bharata; abudhyata = recognized; tam = him; dasharathasya = as Dasaratha’s sutam = son.

अनुवादः

Having met Vasishta and greeted by Bharata, Bharadwaja of great splendour recognized him to be a son of Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात् फलानि च ।
आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥ ६ ॥

ताभ्यामर्घ्यञ्च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात्फलानि च ।
अनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥

ताभ्याम् अर्घ्यम् च पाद्यम् च दत्त्वा पश्चात् फलानि च । आनुपूर्व्याच् च धर्मज्नः पप्रग्च्छ कुशलम् कुले ॥ २-९०-६

धर्मज्ञ ऋषिने क्रमशः वसिष्ठ और भरतको अर्घ्य, पाद्य तथा फल आदि निवेदन करके उन दोनोंके कुलका कुशल-समाचार पूछा ॥ ६ ॥

धर्मज्ञ ऋषियु क्रमशः वसिष्ठरिगॆ मत्तु भरतनिगॆ अर्घ्य, पाद्य, फलादिगळन्नु निवेदिसि अवरिब्बर कुलद क्षेम समाचार केळिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dharmajJNaH = Bharadwaja; who knows what is right; dattvaa = offering; taabhyaam = them both; anupuurvyaat = in order of seniority; arghyamcha paadyamcha = water to wash theri hands and feet with; pashchaat = and thereafter; phalaamicha = fruits as well; paprachchha = enquired; kushalan = about the welfare; kule = of their family.

अनुवादः

Bharadwaja, knowing what is right, offering them both, in order of seniority, water to wash theri hands and feet with and fruits afterwards, made enquiries concerning the welfare of their family.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।
जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥ ७ ॥

अयोध्यायाम् बले कोशे मित्रेषु अपि च मन्त्रिषु । जानन् दशरथम् वृत्तम् न राजानम् उदाहरत् ॥ २-९०-७

इसके बाद अयोध्या, सेना, खजाना, मित्रवर्ग तथा मन्त्रिमण्डलका हाल पूछा । राजा दशरथकी मृत्युका वृत्तान्त वे जानते थे; इसलिये उनके विषयमें उन्होंने कुछ नहीं पूछा ॥ ७ ॥

बळिक अयोध्यॆ, सैन्य, भण्डार, मित्रवर्ग हागू मन्त्रिमण्डलद स्थितियन्नु केळिदरु. दशरथ महाराजर मृत्युविन वृत्तान्त अवरु तिळिदिद्दरु. अदक्कागि अवर कुरितु एनन्नू केळलिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. (Subsequently; Bharadwaja made enquires as to whether all were well) ayodhyaam = in ayodhya; bale = with the army; koshe = with the treasury; mitreSvagricha = friends and; mantriSu = counsellors; jaanan = but knowing; dasharatham = Dasaratha; vR^ittam = to be dead; nodaharaat = he did not speak; raajaanaam = of the king

अनुवादः

Subsequently, Bharadwaja made enquires with both of them as to whether all were well in the city of Ayodhya, with the army, with the treasury, friends and counsellors. But knowing Dasaratha friends and counsellors. But knowing Dasaratha to be dead, he did not speak of the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।
शरीरेऽग्निषु शिष्येषु वृक्षेषु मृगपक्षिषु ॥ ८ ॥

वसिष्ठो भरतः च एनम् पप्रग्च्छतुर् अनामयम् । शरीरे अग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृग पक्षिषु ॥ २-९०-८

वसिष्ठ और भरतने भी महर्षिके शरीर, अग्निहोत्र, शिष्यवर्ग, पेड़-पत्ते तथा मृग-पक्षी आदिका कुशल समाचार पूछा ॥ ८ ॥

वसिष्ठरु मत्तु भरतनू महर्षिय देहारोग्य, अग्निहोत्र, शिष्टवर्ग, मर-गिडगळु, मृग-पक्षि मॊदलादवर क्षेम समाचार केळिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vasiSTaH = Vasishta; bharatashcha = and Bharata; paprapachchhatuH = made enquiries; enam = with Bharadwaja; anaamayam = (if all were well) shariire = with his body; agniSu = his sacred fires; vR^iKSeSu = the trees; shiSyeSu = with his disciples; mR^iga pakSiSu = with the deer and birds

अनुवादः

Vasishta and Bharata in return made enquires with Bharadwaja, if all were well with his body his sacred fires, his disciples, the trees, the deer and birds in the hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति तु प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महायशाः ।
भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥ ९ ॥

तथा इति च प्रतिज्नाय भरद्वाजो महा तपाः । भरतम् प्रत्युवाच इदम् राघव स्नेह बन्धनात् ॥ २-९०-९

महायशस्वी भरद्वाज ‘सब ठीक है’ ऐसा कहकर श्रीरामके प्रति स्नेह होनेके कारण भरतसे इस प्रकार बोले— ॥ ९ ॥

महायशस्वी भरद्वाजरु ऎल्लवू क्षेमवॆन्दु हेळि श्रीरामन कुरितु स्नेहविद्द कारण भरतनल्लि ई प्रकार केळिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaatapaaH = the great ascetic; bharadvaajaH = Bharadwaja; pratijJNaaya = replied; tata tatheti = “All is well”; uvaacha = and spoke; idam = these words; bharatam prati = to Bharata; raaghava sneha bandhaanaat = bound as he was with affection to Rama.

अनुवादः

The great ascetic Bharadwaja replied, “All is well” and spoke the following words to Bharata, bound as he was with affection to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमिहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।
एतदाचक्ष्व सर्वं मे न हि मे शुध्यते मनः ॥ १० ॥

किम् इह आगमने कार्यम् तव राज्यम् प्रशासतः । एतद् आचक्ष्व मे सर्वम् न हि मे शुध्यते मनः ॥ २-९०-१०

‘तुम तो राज्य कर रहे हो न? तुम्हें यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? यह सब मुझे बताओ, क्योंकि मेरा मन तुम्हारी ओरसे शुद्ध नहीं हो रहा है—मेरा विश्वास तुमपर नहीं जमता है ॥ १० ॥

नीनु राज्यवन्नाळुत्तिरुवॆयल्ल? निनगॆ इल्लि बरुव अवश्यकतॆ एनु बित्तु? इदॆल्लवन्नु ननगॆ हेळु; एकॆन्दरॆ नन्न मनस्सु निन्न कुरितु शुद्धवागिल्ल, ननगॆ निन्न मेलॆ विश्वास मूडुवुदिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. kim = for what; kaaryam = reason; tava = have you; prashaasataH = who are ruling; raajyam = the kingdom aagamane = come; iha = here; aachakaSva = tell me = me; sarvam = all; etat = this; me = My; manaH = mind; na hishuddhyate = is not indeed not getting cleared (of all doubts)

अनुवादः

“For what reason have you, who are ruling the kingdom, come here? Tell me all this, for my mind is not getting cleared of doubts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्याऽऽनन्दवर्धनम् ।
भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥ ११ ॥
नियुक्तः स्त्रीनिमित्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।
वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥ १२ ॥
कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।
अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥ १३ ॥

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्याऽऽनन्दवर्धनम् ।
भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥ नियुक्तः स्त्रीनिमित्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।
वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥ कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।
अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥

सुषुवे यम मित्रघ्नम् कौसल्य आनन्द वर्धनम् । भ्रात्रा सह सभार्यो यः चिरम् प्रव्राजितो वनम् ॥ २-९०-११ नियुक्तः स्त्री नियुक्तेन पित्रा यो असौ महा यशाः । वन वासी भव इति इह समाः किल चतुर्दश ॥ २-९०-१२ कच्चिन् न तस्य अपापस्य पापम् कर्तुम् इह इग्च्छसि । अकण्टकम् भोक्तु मना राज्यम् तस्य अनुजस्य च ॥ २-९०-१३

‘जो शत्रुओंका नाश करनेवाला है, जिस आनन्दवर्धक पुत्रको कौसल्याने जन्म दिया है तथा तुम्हारे पिताने स्त्रीके कारण जिस महायशस्वी पुत्रको चौदह वर्षोंतक वनमें रहनेकी आज्ञा देकर उसे भाई और पत्नीके साथ दीर्घकालके लिये वनमें भेज दिया है, उस निरपराध श्रीराम और उसके छोटे भाई लक्ष्मणका तुम अकण्टक राज्य भोगनेकी इच्छासे कोई अनिष्ट तो नहीं करना चाहते हो?’ ॥ ११—१३ ॥

यारु शत्रुगळन्नु नाशमाडुववनो, कौसल्यानन्दवर्धकनू, निन्न तन्दॆयु स्त्रीय कारणदिन्द याव महा यशस्वी पुत्रनिगॆ हदिनाल्कु वर्ष वनवासद आज्ञॆ कॊट्टु सहोदर मत्तु पत्नियॊन्दिगॆ काडिगॆ कळिसिदनो, आ निरपराधी श्रीराम मत्तु लक्ष्मणर निष्कण्टक राज्यवन्नु आळुव इच्छॆयिन्द अवरिगॆ यावुदादरू अनिष्टवेनादरू माडलु बयसुत्तिरुवॆया.॥11-13॥

पदच्छेदः

11; 12 13. amitraghnam = that annihilator of enemies; suSuvo = born of; kausalyaa = Kausalya; aananda ardhanam = for the increase of her happiness; yaH = he who; bhraatraa saha = with his brother; sabhaaryaaH = and his wife; pravraajitaH = have been exiled; vanam = to the forest; chiram = for a long period; yaH asau = that Rama; mahaayashaaH = who is full of glory; striiniyuktena = throught the intrigues of a woman; niyuktaH = was condemned; iti = thus; bhava = to be; vanavaasii = living in the forest; chaturdasha = for fourteen; samaaH = years; pitraa = by his father; na ichchhasi = I hope you do not intend; kartum = to do; paapam = any harm; iha = now; tasya = to that; apaapasya = irreproachable prince; anujasyacha = and his younger brother; bhoktumanaaH = in order to enjoy; raajyam = the kingdom; akaN^Takam = without any hindrance.

अनुवादः

“That annihilator of enemies, born of Kausalya for the increase of her happiness, he who with his brother and his wife have been exiled to the forest for a long period, that Rama who is full of glory, through the intrigues of a woman was condemned to dwell in the forest for fourteen years by his father. I hope you do not intend to do any harm to that irreproachable prince and his younger brother in order to enjoy the throne without hindrance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।
पर्यश्रुनयनो दुःखाद् वाचा संसज्जमानया ॥ १४ ॥

एवम् उक्तो भरद्वाजम् भरतः प्रत्युवाच ह । पर्यश्रु नयनो दुह्खाद् वाचा संसज्जमानया ॥ २-९०-१४

भरद्वाजजीके ऐसा कहनेपर दुःखके कारण भरतकी आँखें डबडबा आयीं । वे लड़खड़ाती हुई वाणीमें उनसे इस प्रकार बोले— ॥ १४ ॥

भरद्वाजरु हीगॆ हेळिदाग दुःखदिन्दागि भरतनु कण्णुगळल्लि कम्बनि हरिदवु. अवनु गद्गद वाणियिन्द अवरल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. evam = thus uktaH = spoken; bharataH = Bharata; paryashrunayanaH = with his eyes filled with tears; duHkhaat = due to grief; samsajjamaanayaa = in a faltering; vaachaa = tone; pratyuvaacha = replied; bharadvaajam = to Bharadwaja ( as follows).

अनुवादः

“Thus spoken to as aforesaid, Bharata with his eyes filled with tears in grief and in a faltering tone, replied to Bharadwaja as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।
मत्तो न दोषमाशङ्के मैवं मामनुशाधि हि ॥ १५ ॥

हतोऽस्मि यदि मावेवं भगवानपि मन्यते ।
मत्तो न दोषमाशङ्के मैवं मामनुशाधि हि ॥

हतो अस्मि यदि माम् एवम् भगवान् अपि मन्यते । मत्तो न दोषम् आशन्केर् न एवम् माम् अनुशाधि हि ॥ २-९०-१५

‘भगवन्! यदि आप पूज्यपाद महर्षि भी मुझे ऐसा समझते हैं, तब तो मैं हर तरहसे मारा गया । यह मैं निश्चित रूपसे जानता हूँ कि श्रीरामके वनवासमें मेरी ओरसे कोई अपराध नहीं हुआ है, अतः आप मुझसे ऐसी कठोर बात न कहें ॥ १५ ॥

पूज्यरे! निम्मन्तह पूज्यराद महर्षिगळू नन्नन्नु हीगॆ तिळिदरॆ नानु ऎल्ल रीतियिन्द हाळादॆ. श्रीरामन वनवासदल्लि नन्निन्द यावुदे अपराधवागलिल्ल, इदन्नु नानु निश्चितवागि तिळियुत्तेनॆ; आद्दरिन्द तावु नन्नल्लि इन्तह कठोर मातन्नु हेळबेडि.॥15॥

पदच्छेदः

15. bhagavaanapi manyate yadi = if you the blessed one; regard; maam = me; evam = like this; hataH asmi = I am lost; na ashaNKe = I cannot conceive; doSam = of any harm; mattaH = having proceeded from me; na anushaastuhi = Do not charge; maam = me; evam = thus.

अनुवादः

“If you the Blessed One, regard me like this, I am lost indeed! I cannot conceive of any harm towards Rama having proceeded from me. do not charge me thus.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।
नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥ १६ ॥

न च एतद् इष्टम् माता मे यद् अवोचन् मद् अन्तरे । नाहम् एतेन तुष्टः च न तद् वचनम् आददे ॥ २-९०-१६

‘मेरी आड़ लेकर मेरी माताने जो कुछ कहा या किया है, यह मुझे अभीष्ट नहीं है । मैं इससे संतुष्ट नहीं हूँ और न माताकी उस बातको स्वीकार ही करता हूँ ॥

ननगॆ तिळियदन्तॆ नन्न तायियु मातनाडिदुदु, माडिदुदु ननगॆ सम्मति इल्ल. इदरिन्द नानु सन्तुष्टनागिल्ल मत्तु तायिय आ मातुगळन्नु नानु स्वीकरिसुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. yat = what; me maataa = my mother; avochat = talked; madantare = when I was away from home; etat = that; na cha = is not; iSTam = liking to me; aham = I; na = am not; tuSTachcha = pleased; etena = by it; na aadade = I do not accept; tadvachanam = her words.

अनुवादः

" I do not approve of what my mother has done when I was away from home. I am not pleased with her nor do I accept her word in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।
प्रतिनेतुमयोध्यायां पादौ चास्याभिवन्दितुम् ॥ १७ ॥

अहम् तु तम् नर व्याघ्रम् उपयातः प्रसादकः । प्रतिनेतुम् अयोध्याम् च पादौ तस्य अभिवन्दितुम् ॥ २-९०-१७

‘मैं तो उन पुरुषसिंह श्रीरामको प्रसन्न करके अयोध्यामें लौटा लाने और उनके चरणोंकी वन्दना करनेके लिये जा रहा हूँ ॥ १७ ॥

नानादरो पुरुषसिंह श्रीरामनन्नु ऒलिसि अयोध्यॆगॆ मरळि करॆदुकॊण्डु बरलु हागू अवन चरणगळन्नु वन्दिसलिक्कॆ होगुत्तिद्देनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. aham tu = I on my part; upayaataH = came; abhinanditum cha = to offer salutation; tasya paadau = to his fat; pratinetum = and to take back; tam = him; naravyaaghram = the tiger among men; ayodhyaam = to Ayodhya; prasaadakaH = after propitiating him.

अनुवादः

“I, on my part, came to take back that tiger among men to Ayodhya, after prostrating myself at his feet and having propitiated him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मामेवङ्गतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
शंस मे भगवन् रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥ १८ ॥

त्वं मामेवङ्गतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
शंस ते भगवन् रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥

त्वम् माम् एवम् गतम् मत्वा प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि । शंस मे भगवन् रामः क्व सम्प्रति मही पतिः ॥ २-९०-१८

‘इसी उद्देश्यसे मैं यहाँ आया हूँ । ऐसा समझकर आपको मुझपर कृपा करनी चाहिये । भगवन्! आप मुझे बताइये कि इस समय महाराज श्रीराम कहाँ हैं?’ ॥ १८ ॥

इदे उद्देशदिन्द नानु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. हीगॆ तिळिदु नीवु नन्न मेलॆ कृपॆमाडबेकु. पूज्यरे! ईग महाराज श्रीराम ऎल्लिरुवनु? ऎन्दु तावु तिळिसिरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. bhaagavan = O; venerable One! matvaa = believing; maam = me; evam gatam = to have come (for the aforesaid purpose); tvam = you; arhasi = ought; kartum = to do; prasaadam = a favour; shamsa = tell; me = me; kva = where;raamaH = Rama; mahiipatiH = the lord of the world; (is to be found) samprati = now?

अनुवादः

“O, venerable one! Believing me to have come for the aforesaid purpose, you ought to do a favour for me. Tell me where Rama the Lord of the world is to be found now?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठादिभिर्ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।
उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद् भरतं वचः ॥ १९ ॥

वशिष्ठादिभि ऋत्विग्भि र्याचितो भगवांस्ततः । उवाच तम् भरद्वाजः प्रसादाद् भरतम् वचः ॥ २-९०-१९

इसके बाद वसिष्ठ आदि ऋत्विजोंने भी यह प्रार्थना की कि भरतका कोई अपराध नहीं है । आप इनपर प्रसन्न हों । तब भगवान् भरद्वाजने प्रसन्न होकर भरतसे कहा— ॥ १९ ॥

बळिक वसिष्ठादि ऋत्विजरू ‘भरतन यावुदे अपराधविल्ल’ ऎन्दु प्रार्थिसिदरु. तावु प्रसन्नरागबेकु. आग पूज्यराद भरद्वाजरु सन्तोषदिन्द भरतनल्लि हेळिदरु .॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; yaachitaH = requested; vashiSThaadibhiH = by Vasishta and others; R^itvigbhiH = Priests; bhagavaan = the blessed; bharadvaajaH = Bharadwaja; prasaadaat = in affectionate; vachaH = words ( as follows):

अनुवादः

Requested by Vasishta and other priests likewise, Bharadwaja answered Bharata in affectionate words as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वय्येतत् पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।
गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता ॥ २० ॥

त्वय्य् एतत् पुरुष व्याघ्रम् युक्तम् राघव वंशजे । गुरु वृत्तिर् दमः चैव साधूनाम् च अनुयायिता ॥ २-९०-२०

‘पुरुषसिंह! तुम रघुकुलमें उत्पन्न हुए हो । तुममें गुरुजनोंकी सेवा, इन्द्रियसंयम तथा श्रेष्ठ पुरुषोंके अनुसरणका भाव होना उचित ही है ॥ २० ॥

पुरुष सिंह! नीनु रघुकुलदल्लि हुट्टिरुवॆ, निन्नल्लि गुरु-हिरियर सेवॆ, इन्द्रिय संयम हागू श्रेष्ठ पुरुषरन्नु अनुसरिसुव भाव इरुवुदु उचितवे आगिदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. puruSavyaaghra = O Bharata the tiger among men!; tvyai = In you; raaghava vamshaje = who are born in the Raghu dynasty; guruvR^ittiH = good manners towards teachers; damashchaiva = self-control; anuyaayitaa = and following; saadhuunaam = virtuous men; (are all) yuktam = worthy of you.

अनुवादः

“O, Bharata the tiger among men! Good manners towards teachers as well as self control and walking in the footsteps of virtuous men-these qualities are worthy of you, born as you are in the Raghu dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।
अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥ २१ ॥

जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।
अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्ति समभिवर्धयन् ॥

जाने च एतन् मनह्स्थम् ते दृढी करणम् अस्तु इति । अपृग्च्छम् त्वाम् तव अत्यर्थम् कीर्तिम् समभिवर्धयन् ॥ २-९०-२१

‘तुम्हारे मनमें जो बात है, उसे मैं जानता हूँ; तथापि मैंने इसलिये पूछा है कि तुम्हारा यह भाव और भी दृढ़ हो जाय तथा तुम्हारी कीर्तिका अधिकाधिक विस्तार हो ॥ २१ ॥

निन्न मनस्सिनल्लिरुव मातन्नु नानु बल्लॆनु; आदरू निन्न ई भाव इन्नू दृढवागली हागू निन्न कीर्तिय विस्तार हॆच्चागलि ऎन्दे नानु केळुत्तिद्देनॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. jaane cha = I was aware; etat = this (of your purpose) te manasstham = in your mind; (so that); apr^ichchham = I asked; tvaam = you; iti = in this manner; astu = there must be; dR^iDhiikaraNam = confirmation; strenghen; samabhivardhayan = and to strengthen; kiirtim = your fame; atyartham = immeasurably.

अनुवादः

" I was aware of your purpose in your mind. But, I desired to confirm it and it is on this account that I asked you, in order to strengthen you fame immeasurably."

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् ।
अयं वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ॥ २२ ॥

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् । असौ वसति ते भ्राता चित्र कूटे महा गिरौ ॥ २-९०-२२

‘मैं सीता और लक्ष्मणसहित धर्मज्ञ श्रीरामका पता जानता हूँ । ये तुम्हारे भ्राता श्रीरामचन्द्र महापर्वत चित्रकूटपर निवास करते हैं ॥ २२ ॥

सीतॆ मत्तु लक्ष्मणसहित धर्मात्मा श्रीरामनिरुव ठावु नानु बल्लॆनु. ई निन्नण्ण राम चन्द्रनु महापर्वत चित्रकूटदल्लि वासिसुत्तिरुवनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. jaane cha = I know; (where); dharmajJNam = the virtuous; raamam = Rama; sasiitam = along with Seetha; salakSmaNam = with lakshmana; (are to be found); asau = this; te bhraataa = your elder brother; vasati = is staying; mahaagirau = on the great mountain; chitrakuuTe = called Chitrakuta.

अनुवादः

“I know where the virtuous Rama along with Seetha and LakSmana are to be found. Your elder brother is staying on the great mountain called Chitrakuta.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।
एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥ २३ ॥

श्वः तु गन्ता असि तम् देशम् वस अद्य सह मन्त्रिभिः । एतम् मे कुरु सुप्राज्न कामम् काम अर्थ कोविद ॥ २-९०-२३

‘अब कल तुम उस स्थानकी यात्रा करना । आज अपने मन्त्रियोंके साथ इस आश्रममें ही रहो । महाबुद्धिमान् भरत! तुम मेरी इस अभीष्ट वस्तुको देनेमें समर्थ हो, अतः मेरी यह अभिलाषा पूर्ण करो’ ॥ २३ ॥

नाळॆ नीनु अल्लिगॆ प्रयाण माडु. इन्दु निन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ ई आश्रमदल्ले इरु. महाबुद्धिवन्त भरतने! मनोभीष्टवन्नु पूरैसिकॊळ्ळलु नीनु समर्थनिरुवॆ, आद्दरिन्द नन्न ई अभिलाषॆयन्नु पूर्णगॊळिसु.॥23॥

पदच्छेदः

23. gantaasi = you may go; shvaH = tomorrow; tam desham = to that place; vasa = stay here; adya = today; mantribhisaha = along with your ministers; supraajJNa = O; man of great wisdom; kamaarthakovida = who understands legitimate interest and desire!; kuru = grant; me = me; etat = this; kaamam = desire.

अनुवादः

“You may proceed to that place tomorrow. Stay here today along with your ministers. O, man of great wisdom, who understands legitimate interest and desire! Grant me this desire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः
प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद् वचः ।
चकार बुद्धिं च तदाश्रमे तदा
निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥ २४ ॥

ततस्तथेत्यवमुदारदर्शनः
प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।
चकार बुद्धिं च तदाश्रमे तदा
निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥

ततः तथा इत्य् एवम् उदार दर्शनः । प्रतीत रूपो भरतो अब्रवीद् वचः । चकार बुद्धिम् च तदा महा आश्रमे । निशा निवासाय नर अधिप आत्मजः ॥ २-९०-२४

तब जिनके स्वरूप एवं स्वभावका परिचय मिल गया था, उन उदार दृष्टिवाले भरतने ‘तथास्तु’ कहकर मुनिकी आज्ञा शिरोधार्य की तथा उन राजकुमारने उस समय रातको उस आश्रममें ही निवास करनेका विचार किया ॥ २४ ॥

स्वरूप मत्तु स्वभावद परिचयवाद उदार दृष्टियुळ्ळ भरतनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि मुनिय आज्ञॆयन्नु शिरसा वहिसिदनु. आ राजकुमारनु अन्दिन इरुळन्नु आ आश्रमदल्ले कळॆयुव विचारमाडिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. bharataH = Bharata; udaara darshanaH = of a broad out look; pratiitaruupaH = and whose reality (as an admirer of Rama) had now come to be known; tataH = thereafter; abraviit = answered; ityevam = be these; vachaH = words; tathaa = “so it be”; tadaa = then; naraadhipaatmajaH = the prince; chakaara = made up; buddim = his mind; nishaanivaasaaya = to stay for the night; tadaashrame = in this hermitage.

अनुवादः

Bharata of a broad outlook and whose reality (as an admirer of Rama) had now come to be known, answered thus: “So be it”. Then, the prince made up his mind to stay for that night in the hermitage."

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः ॥ ९० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें नब्बेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥90॥