०८७ रामचरितप्रस्तावः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Hearing Guha’s words about Rama, Bharata fell unconscious. Bharata eases himself thereafter and asks Guha to report further details about Rama. Guha informs that eventhough he offered various kinds of flood to Rama, the latter refused it. He adds that Rama Seetha and Lakshmana observed fasting for that night. Guha also informs Bharata that Lakshmana laid a bed of grass for Rama as well as Seetha to sleep theron and Lakshmana stood guarding Rama during the night, along with Guha and his kinsmen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

87. भरतकी मूर्च्छासे गुह, शत्रुघ्न और माताओंका दुःखी होना, होशमें आनेपर भरतका गुहसे श्रीराम आदिके भोजन और शयन आदिके विषयमें पूछना और गुहका उन्हें सब बातें बताना

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।
ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥ १ ॥

गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् । ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥ २-८७-१

गुहका श्रीरामके जटाधारण आदिसे सम्बन्ध रखनेवाला अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर भरत चिन्तामग्न हो गये । जिन श्रीरामके विषयमें उन्होंने अप्रिय बात सुनी थी, उन्हींका वे चिन्तन करने लगे (उन्हें यह चिन्ता हो गयी कि अब मेरा मनोरथ पूर्ण न हो सकेगा । श्रीरामने जब जटा धारण कर ली, तब वे शायद ही लौटें) ॥ १ ॥

श्रीरामन जटाधारण मुन्ताद अत्यन्त अप्रिय मातुगळन्नु गुहनिन्द केळि भरतनु चिन्ता मग्ननादनु. श्रीरामन कुरितु केळिद अप्रिय मातन्नु केळि अदन्ने अवनु चिन्तिसतॊडगिदनु. (ईग नन्न मनोरथ पूर्णवागलारदु. श्रीरामनु जटॆ धरिसिकॊण्डिद्दरिन्द अवनु मरळि बरलारनॆन्दे ननगॆ चिन्तॆ उण्टागिदॆ.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; bhR^isham the most; apriyam = disagreeable; vachanam = words; gahasya = of guha; bharataH = Bharata; jagaama = got; dhyaanam = into contemplation; tatraiva = directing his mind on Rama; yatra = of whom; tam = those; apriyam = unpleasant words; shrutam = were heard.

अनुवादः

Hearing those most disagreeable words from Guha, Bharata began to think deeply, directing his mind on Rama, of whom those unpleasant words were heard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
पुण्डरीकविशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥ २ ॥
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।
ससाद सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ ३ ॥

सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
पुण्डरीकविशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥ प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालम्परमदुर्मनाः ।
ससाद सहसा तोत्रैर्ह्यदि विद्ध इव द्विपः ॥

सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः । पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥ २-८७-२ प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः । पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २-८७-३

भरत सुकुमार होनेके साथ ही महान् बलशाली थे, उनके कंधे सिंहके समान थे, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और नेत्र विकसित कमलके सदृश सुन्दर थे । उनकी अवस्था तरुण थी और वे देखनेमें बड़े मनोरम थे । उन्होंने गुहकी बात सुनकर दो घड़ीतक किसी प्रकार धैर्य धारण किया, फिर उनके मनमें बड़ा दुःख हुआ । वे अंकुशसे विद्ध हुए हाथीके समान अत्यन्त व्यथित होकर सहसा दुःखसे शिथिल एवं मूर्च्छित हो गये ॥ २-३ ॥

भरतनु सुकुमार निरुवन्तॆये महा बलशालियागिद्दनु, अवनु सिंहस्कन्धनागिद्दु, भुजगळु दीर्घवागिद्दवु, नेत्रगळु अरळिद कमलदन्तॆ सुन्दरवागिद्दवु. अवनु तरुणनागिद्दु, नोडलु मनोहरनागिद्दनु. गुहन मातन्नु केळि मुहूर्त काल हेगो समाधानगॊण्डिद्दनु, मत्तॆ पुनः अवन मनस्सिनल्लि बहळ दुःखवायितु. अङ्कुशदिन्द तिविद आनॆयन्तॆ अवनु अत्यन्त व्यथितनागि तत्क्षण दुःखदिन्द शिथिलनागि मूर्छितनादनु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2;3. sukumaaraH = that gentle; mahaasattvaH = extremely courageous; mahaabhujaH = and the mighty armed; taruNaH = young prince; simhaskandhaH = whose shoulders resembled a lion’s; puN^Dariika vishaalaakshhaH = his large eyes opening like a lotus in flowering; priyadarshanaH = having pleasing appearance; muhuurtakaalam tu = mometarily; pratyaashvasya = sighed; paramadurmanaaH and in his extreme anguish; papaata = sank to the ground; sahasaa = suddenly; dvipaH iva = like an elephant; atividdhaH = that has been wounded in the heart; totraiH = with goads.

अनुवादः

That gentle, extremely courageous and the mighty armed young prince, whose shoulders resembled a lion’s his large eyes opening like a flowering lotus and having pleasing appearance, momentarily sighed and in his extreme anguish, sank to the ground suddenly like an elephant that has been wounded in the heart with goads.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ ४ ॥

भरतं मूर्छितं दृष्ट्वा विवर्णवदनोगुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पेयथा द्रुमः ॥

भरतम् मुर्च्छितम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः । बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ २-८७-४

भरतको मूर्च्छित हुआ देख गुहके चेहरेका रंग उड़ गया । वह भूकम्पके समय मथित हुए वृक्षकी भाँति वहाँ व्यथित हो उठा ॥ ४ ॥

भरतनु मूर्छितनागि इरुवुदन्नु नोडि गुहन मुखवु बाडितु. भूकम्पद समय नडुगुव मरदन्तॆ व्यथितनागि नडुगिहोदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^iSTvaa = seeing; bharatam = Bharata; muurchhitam = unconscious; guhaH = Guha; vivarNavadanaH = growing pale; babhuuva = became; vyathitaH = shaken; tatra = there; yathaa drumaH = like a tree; bhuumikampe = during an earth-quake.

अनुवादः

Seeing Bharata unconscious, Guha growing pale, shook like a tree during an earthquake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः ।
परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसञ्ज्ञः शोककर्शितः ॥ ५ ॥

तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः । परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥ २-८७-५

शत्रुघ्न भरतके पास ही बैठे थे । वे उनकी वैसी अवस्था देख उन्हें हृदयसे लगाकर जोर-जोरसे रोने लगे और शोकसे पीड़ित हो अपनी सुध-बुध खो बैठे ॥ ५ ॥

शत्रुघ्ननु भरतन बळियल्ले कुळितिद्दनु. अवन अन्तह स्थितियन्नु कण्डु अवनन्नु अप्पिकॊण्डु जोरागि अळ तॊडगिदनु हागू शोकदिन्द ऎच्चरदप्पिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. shatrughnaH = Shatrughna; anantara sthitaH = who stood near; pariSvajya = taking in his arms; bharatam = Bharata; tadavastham = who was in that stae; visamjJNaH = becoming non-pulsed; ruroda = cried; uchchaiH = loudly; shokakarshitaH = overcome with grief."

अनुवादः

Shatrughna, who stood near, taking Bharata, who was in that unconscious state in his arms, becoming non-pulsed, cried loudly, overcome as he was with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।
उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥ ६ ॥

ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।
उपवासकृशा दीना भर्तुर्व्यसनकर्शिताः ॥

तदनन्तर भरतकी सभी माताएँ वहाँ आ पहुँचीं । वे पतिवियोगके दुःखसे दुःखी, उपवास करनेके कारण दुर्बल और दीन हो रही थीं ॥ ६ ॥

अनन्तर भरतन ऎल्ल तायन्दिरु अल्लिगॆ बन्दरु. अवरु पतिवियोगद दुःखदिन्द दुःखितरागिद्दु, उपवासदिन्दागि दुर्बलरू, दीनरू आगिद्दरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tataH = then; sarvaaH = all; taaH = those; bharatasya = Bharata’s maataraH = mothers; uparaashakR^ishaaH = emaciated through fasting; dinnaaH = extremely wretched; bhartR^ivyasena karshitaaH = being unable to find consolation for the sad end of their lord; samaapetaH = rushed (towards Bharata).

अनुवादः

Then, all the queens, emaciated through fasting, extremely miserable, being unable to find consolation for the sad end of their lord, rushed towards Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदत्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ ७ ॥

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यःपर्यवारयन् ।
कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दर्मनाः परिषस्वजे ॥

ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २-८७-७

भूमिपर पड़े हुए भरतको उन्होंने चारों ओरसे घेर लिया और सब-की-सब रोने लगीं । कौसल्याका हृदय तो दुःखसे और भी कातर हो उठा । उन्होंने भरतके पास जाकर उन्हें अपनी गोदमें चिपका लिया ॥ ७ ॥

नॆलदल्लि बिद्दिरुव भरतनन्नु सुत्तुवरिदु ऎल्लरू अळतॊडगिदरु. कौसल्यॆय हृदयवादरो दुःखदिन्द इन्नू कातरवागित्तु. अवळु भरतन बळिगॆ होगि अवनन्नु तॊडॆयल्लॆत्तिकॊण्डळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. taashcha = all of them; rudatyaH = sobbing paryavaarayan = surrounded; tam = Bharata; patitam = who fell; bhuumau = on the ground; kausalyaaH tu = Kausalya on her part; durmanaaH = torn with grief; anusR^itya = ebnding over; enam = him; parishhasvaje = embraced him.

अनुवादः

All of them, sobbing, surrounded Bharata who fell on the ground. Kausalya on her part, torn with grief and bending over him, embraced him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगुह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतं रुदती शोकलालसा ॥ ८ ॥

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगुह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतं रुन्दती शोकलालसा ॥

वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी । परिपप्रग्च्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥ २-८७-८

जैसे वत्सला गौ अपने बछड़ेको गलेसे लगाकर चाटती है, उसी तरह शोकसे व्याकुल हुई तपस्विनी कौसल्याने भरतको गोदमें लेकर रोते-रोते पूछा— ॥

वात्सल्यमयी गोवु तन्न करुवन्नु प्रेमदिन्द नॆक्कुवन्तॆ शोकदिन्द व्याकुलळाद तपस्विनी कौसल्यॆयु भरतनन्नु तॊडॆयल्लॆत्तिकॊण्डु अळुत्ता केळिदळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vatsalaa = the affectionate Kausalya; shoka laalasaa = agitated with grief; tapasvinii = and looking miserable; upaguuhya = pressing him to her bossom; vatsam yathaa = as to a calf; svam = by its own mother-cow; paripaprachchha = questioned; bharatam = Bharata ( in the following words)

अनुवादः

That affectionate Kausalya, agitated as she was with grief and looking miserable, pressing him to her bosom as a cow its own calf, questioned Bharata (in the following words)

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं प्रति बाधते ।
अस्य राजकुलस्याद्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥ ९ ॥

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।
अस्य राजकुलस्याद्य द्वदधीनं हि जीवितम् ॥

पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते । अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥ २-८७-९

‘बेटा! तुम्हारे शरीरको कोई रोग तो कष्ट नहीं पहुँचा रहा है? अब इस राजवंशका जीवन तुम्हारे ही अधीन है ॥ ९ ॥

मगु! निन्न शरीरक्कॆ यावुदादरू रोगवु कष्टकॊडुत्तिल्लवल्ल? ईग ई राजवंशद जीवनवे निन्न अधीनवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. putra = O; son!; kachchit vyaadhi na paribaadhate = I hope that no ailment afflicts; te shariiram = your body; adya = now; jiivitam = the life; asya = of this; raajaknlasya = royal race; tvadadhiinam hi = is indeed dependent on you.

अनुवादः

“O, son! I hope that no ailment afflicts your body. Now, the life of this royal race is indeed dependent on you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥ १० ॥

त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥ २-८७-१०

‘वत्स! मैं तुम्हींको देखकर जी रही हूँ । श्रीराम लक्ष्मणके साथ वनमें चले गये और महाराज दशरथ स्वर्गवासी हो गये; अब एकमात्र तुम्हीं हमलोगोंके रक्षक हो ॥ १० ॥

वत्स! नानु निन्नन्नु नोडिये बदुकुत्तिरुवॆनु. श्रीरामनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ काडिगॆ होदनु. महाराजरु स्वर्गवासिगळादरु. ईग नीनॊब्बने ननगॆ रक्षकनागिरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. putra = O; son!; raame = Rama; sa bhraatR^ike = along with his brother Lakshmana; gate = hoas gone (to the forest); raajJNi = the king; dasharathe = Dasaratha; vR^iSTvaa = looking on you; tvam = you; ekaH = alone; naathaH = are the protector; naH = for us; adya = now.

अनुवादः

“O, son! Rama along with Lakshman has gone to the forest. The king Dasaratha is dead. I survive, looking on you. Now, you alone are the protector for us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किञ्चिदप्रियम् ।
पुत्रे वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥ ११ ॥

कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किंचिद् अप्रियम् । पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥ २-८७-११

‘बेटा! सच बताओ, तुमने लक्ष्मणके सम्बन्धमें अथवा मुझ एक ही पुत्रवाली माके बेटे वनमें सीतासहित गये हुए श्रीरामके विषयमें कोई अप्रिय बात तो नहीं सुनी है?’ ॥ ११ ॥

मगु! निज हेळु, नीनु लक्ष्मणन सम्बन्धदल्लि अथवा ऒब्बने पुत्रनाद नन्न मगनाद श्रीरामनु सीतासहित वनक्कॆ होगिद्द अवन विषयदल्लि एनादरू अप्रिय मातन्नु केळिदॆया.॥11॥

पदच्छेदः

11. putra = O; son!; kachchit = na shrutam = I hope it is not heard; te = by you; kimchit = any; apriyam = unpleasnt news; lakshmaNe = about Lakshman; putre vaa = or about Rama my son; eka putraayaaH = my only son; gate = who left; vanam = for the forest; sahabhaarye = along with his wife.

अनुवादः

“I hope you have not heard any unpleasant news about Lakshmana or about Rama my one and the only son who left for the forest along with his wife.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।
कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।
कौसल्यां परिसान्त्वयेदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥

स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः । कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-८७-१२

दो ही घड़ीमें जब महायशस्वी भरतका चित्त स्वस्थ हुआ, तब उन्होंने रोते-रोते ही कौसल्याको सान्त्वना दी (और कहा—‘मा! घबराओ मत, मैंने कोई अप्रिय बात नहीं सुनी है’) । फिर निषादराज गुहसे इस प्रकार पूछा— ॥ १२ ॥

मुहूर्तकालदल्लि महायशस्वी भरतन चित्त स्वस्थवादाग अवनु अळुत्तिरुव कौसल्यॆगॆ सान्त्वनवन्नु नीडुत्ता, अम्मा! गाबरिपडबेड, नानु यावुदे अप्रिय मातन्नु केळलिल्ल मत्तॆ गुहनल्लि ई प्रकार केळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saH = that Bharata; mahaa yashaaH = of great renown; samaashvasya = easing himself well; muhuurtam- within a moment; parisaantvya = consoled; kausalyaam = kausalya; rudanneva = and while still weaping; abraviit = spoke; idam = these vachanam = words; guham = to Guha.

अनुवादः

Bharata of great renown, easing himself well within a moment, consoled Kausalya and while still weeping, spoke to Guha (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्राता मे क्वावसद् रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ १३ ॥

भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ २-८७-१३

‘गुह! उस दिन रातमें मेरे भाई श्रीराम कहाँ ठहरे थे? सीता कहाँ थीं? और लक्ष्मण कहाँ रहे? उन्होंने क्या भोजन करके कैसे बिछौनेपर शयन किया था? ये सब बातें मुझे बताओ’ ॥ १३ ॥

गुहने! अन्दु रात्रियल्लि नन्नण्ण श्रीरामनु ऎल्लि तङ्गिद्दनु? सीतॆ ऎल्लिद्दळु? मत्तु लक्ष्मण ऎल्लिद्दनु? अवरु याव आहार सेविसिदरु ऎन्तह शय्यॆयल्लि मलगिद्दरु? इदॆल्लवन्नु ननगॆ तिळिसु.॥13॥

पदच्छेदः

13. guha = O; Guha!; kva = where; me bhraataa = did my brother; avasat = halt; raatrau = in the night?; kva = where; siitaa = did Seetha (half in the night)?; kva = where; lakshhmaNaH cha = did Lakshmana (halt in the night)?; bhuktvaa = eating; kim = what; kasmin = and on which; shayane = couch; asvapat = did he repose?; shamasa = tell; me = me.

अनुवादः

“O, guha! Tell me where did Rama my brother as also Seetha and Lakshmana halt in the night? On what couch and eating what, did he repose?

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽब्रवीद् भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।
यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥ १४ ॥

सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः । यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥ २-८७-१४

ये प्रश्न सुनकर निषादराज गुह बहुत प्रसन्न हुआ और उसने अपने प्रिय एवं हितकारी अतिथि श्रीरामके आनेपर उनके प्रति जैसा बर्ताव किया था, वह सब बताते हुए भरतसे कहा— ॥ १४ ॥

ई प्रश्नॆ केळि गुहनिगॆ बहळ सन्तोषवागि, अवनु तन्न प्रिय हागू हितकारि अतिथि श्रीरामनु बन्दाग नम्मॊन्दिगॆ हेगॆ वर्तिसिद्दनु? अदॆल्लवन्नु तिळिसुत्ता भरतनल्लि हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH guhaH = that Guha; nishhaadaadhipatiH = the Lord of Nishadas; hR^iSTaH = thrilling with rapture; abraviit = spoke; bharatam = to Bharata; yadvidham = about the manner in which; pratipade = he arranged for (feeding and reposing) priya hite = his beloved and kind; atithau = guest; raame = Rama.

अनुवादः

Guha, the Lord of Nishadas, thrilling with rapture, spoke to Bharata about the manner in which he made arrangements for (feeding and reposing) his beloved and kind guest, Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामायाभ्यवहारार्थं बहुशोऽपहृतं मया ॥ १५ ॥

अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः लानि विविधानि च ।
रामायाभ्यवहारार्थं बहुशोऽपहृतं मया ॥

अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥ २-८७-१५

‘मैंने भाँति-भाँतिके अन्न, अनेक प्रकारके खाद्य-पदार्थ और कई तरहके फल श्रीरामचन्द्रजीके पास भोजनके लिये प्रचुर मात्रामें पहुँचाये ॥ १५ ॥

नानु बगॆ बगॆय अन्न, अनेक प्रकारद खाद्य पदार्थगळन्नु, अनेक रीतिय फलगळन्नु श्रीरामन बळिगॆ भोजनक्कागि साकागुवष्टु कळिसिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. annam = food; uchchaavacham = of various kinds; bhakshhaaH = drinks; vividhaani = and different variets; phalaani cha = of fruits; upahR^itam = were brought; bahu = repeatedly; mayaa = by me; raamaaya = to the presence of Rama; abhyavahaaraartham = for the purpose of his consumption.

अनुवादः

“Various kinds of food and drink and different varieties of fruits were brought repeatedly by me to the presence of Rama for the purpose of his consumption.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद् रामः सत्यपराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ १६ ॥

तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः । न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥ २-८७-१६

‘सत्यपराक्रमी श्रीरामने मेरी दी हुई सब वस्तुएँ स्वीकार तो कीं; किंतु क्षत्रियधर्मका स्मरण करते हुए उनको ग्रहण नहीं किया—मुझे आदरपूर्वक लौटा दिया ॥

सत्य पराक्रमि श्रीरामनु नानु कॊट्ट ऎल्ल वस्तुगळन्नेनो स्वीकरिसिदनु, आदरॆ क्षत्रिय धर्मवन्नु नॆनॆयुत्ता अवन्नु तॆगॆदुकॊळ्ळदॆ ननगे आदर पूर्वकवागि हिन्दिरुगिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raamaH = Rama; satya paraakramaH = the truely courageous man; pratyannjJNaasiit = refused; tatsarvam = all of them; anusmaran = and remembering; kSatradharmam = his warrior’s duty; saH = he; na tu pratyagR^ihNaat = could not accept; tat = it.

अनुवादः

Rama, the truly courageous man, refused all of them. Reminding himself of his warrior’s statute, he could not accept it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।
इति तेन वयं सर्वे अनुनीता महात्मना ॥ १७ ॥

न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा । इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना ॥ २-८७-१७

‘फिर उन महात्माने हम सब लोगोंको समझाते हुए कहा—‘सखे! हम-जैसे क्षत्रियोंको किसीसे कुछ लेना नहीं चाहिये; अपितु सदा देना ही चाहिये’ ॥ १७ ॥

मत्तॆ आ महात्मनु नम्मॆल्लरिगॆ समजायिसुत्ता हेळिदनु - सखने! नम्मन्तह क्षत्रियरु यारिन्दलू एनन्नू तॆगॆदुकॊळ्ळबारदु; आदरॆ सदा कॊडुत्ता इरबेकु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raajan = O; Bharata!; vayam = we; anuniitaaH = were pacified; tena = by that; mahaatmanaa = high-souled Rama; iti = saying thus; ‘sakhe = O; friend!; na pratigraahyam = nothing should be received; deyam = but be given; saradaa = always; asmaabhiH = by us.

अनुवादः

“O, Bharata! We were pacified by that high-souled Rama by saying thus: ’ O, friend! We are not allowed to receive anything we must always be givers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणेन यदानीतं पीतं वारि महात्मना ।
औपवास्यं तदाकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ १८ ॥

लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः । औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ २-८७-१८

‘सीतासहित श्रीरामने उस रातमें उपवास ही किया । लक्ष्मण जो जल ले आये थे, केवल उसीको उन महात्माने पीया ॥ १८ ॥

सीतासहित रामनु आ रात्रि उपवासवन्ने माडिदनु. लक्ष्मणनु तन्दित्त जलवन्नु मात्र आ महात्मनु कुडिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. raaghavaH = Rama; mahaayashaH = of great glory; tadaa = then; siitayaasaha = along with Seetha; piitvaa = drank; vaari = the water; samaaniitam = brought; lakshmaNena = by Lakshmana; akaarshhit = and pulled himself; oupavaasyam = to fasting.

अनुवादः

“Rama, of great glory, then along with Seetha drank the water brought by Lakshman as observed fasting.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत् तदा ।
वाग्यतास्ते त्रयः सन्ध्यां समुपासन्त संहिताः ॥ १९ ॥

ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा । वाग् यताः ते त्रयः संध्याम् उपासत समाहिताः ॥ २-८७-१९

‘उनके पीनेसे बचा हुआ जल लक्ष्मणने ग्रहण किया । (जलपानके पहले) उन तीनोंने मौन एवं एकाग्रचित्त होकर संध्योपासना की थी ॥ १९ ॥

अवनु कुडिदु उळिद नीरन्नु लक्ष्मणनु स्वीकरिसिदनु. नीरु कुडियुव मॊदलु अवरु मूवरू एकाग्रचित्तरागि मौनदिन्द सन्ध्योपासनॆ माडिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = thereafter; tadaa = at that time; lakSmaNo.api = Lakshmana also; akarot = drank; jalasheSeNa = the remainder of water; te trayaH = and those three; samupaasata = practised; vaagyataaH = silence; samhitaa = together; sandhyaam = in that evening-twillight

अनुवादः

“Thereafter Lakshmana also drank the left-over water and those three practised silence together in that evening-twilight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत् स्वास्तरं शुभम् ।
स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥ २० ॥

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत् स्वास्तरं शुभम् ।
स्वयमानवीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥

सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् । स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥ २-८७-२०

‘तदनन्तर लक्ष्मणने स्वयं कुश लाकर श्रीरामचन्द्रजीके लिये शीघ्र ही सुन्दर बिछौना बिछाया ॥ २० ॥

अनन्तर लक्ष्मणनु बेगने हुल्लु-चिगुरुगळन्नु तन्दु श्रीरामनिगागि सुन्दर शय्यॆयन्नु निर्मिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH pashchaat = thereafter; saumitristu = Lakshmana; svayam = personally; aaniiya = brought; barhiimshi = a layer of Kusa grass; akarot = and arranged; shubham = a suitably; svaastaram = good bed; raaghava; kaaraNaat = for Rama; kSipram = immediately.

अनुवादः

“Lakshmana then personally brought a layer of Kusa grass and arranged a fittingly nice bed with it for Rama immediately.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ व्यपाक्रामत् स लक्ष्मणः ॥ २१ ॥

तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २-८७-२१

‘उस सुन्दर बिस्तरपर जब सीताके साथ श्रीराम विराजमान हुए, तब लक्ष्मण उन दोनोंके चरण पखारकर वहाँसे दूर हट आये ॥ २१ ॥

आ सुन्दर शय्यॆयल्लि सीतॆयॊन्दिगॆ श्रीरामनु विराजमाननादाग लक्ष्मणनु अवरिब्बर पादसेवॆ गैदु अल्लिन्द दूरहोगि कुळितुकॊण्डनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raamaH = Rama; siitayaa saha = along with Seetha; samaavishat = settled dwon on; tasmin = that; svaastare = bed; prakSaalaya = after washing; tayoH = their; paadau = feet; lakShmaNaH = Lakshmana; apachakraama = wnet away to a distance.

अनुवादः

“Rama, along with Seetha, settled down on that bed. After washing their feet, Lakshmana went away to a distance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥ २२ ॥

एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ ॥ २-८७-२२

‘यही वह इङ्गुदी-वृक्षकी जड़ है और यही वह तृण है, जहाँ श्रीराम और सीता—दोनोंने रात्रिमें शयन किया था ॥ २२ ॥

इदो, इदॆ आ इङ्गुदि वृक्षद बुडवागिदॆ मत्तु इल्ले श्रीराम मत्तु सीतॆयरु रात्रियल्लि मलगिद्द हुल्लु इदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. etat = here; tat = at that; ingudii muulam = foot of Ingudi Tree; idameva = on just this; tR^iNamcha = grass; yasmin = on which; ubhau = both; raamashcha = Rama and; siitaa = Seetha; shayitau = slept; taam raatrim = that night.

अनुवादः

“Here at this fort of Ingndi Tree, on just this grass, on which both Rama and Seetha slept that night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान्
शरैः सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।
महद्धनुः सज्जमुपोह्य लक्ष्मणो
निशामतिष्ठत् परितोऽस्य केवलम् ॥ २३ ॥

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान्
शरैः सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।
महद्धनुः सज्यमुपीह्य लक्ष्मणो
निशामतिष्ठत् परितोस्य केवलम् ॥

नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् । शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः । महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो । निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥ २-८७-२३

‘शत्रुसंतापी लक्ष्मण अपनी पीठपर बाणोंसे भरे दो तरकस बाँधे, दोनों हाथोंकी अंगुलियोंमें दस्ताने पहने और महान् धनुष चढ़ाये श्रीरामके चारों ओर घूमकर केवल पहरा देते हुए रातभर खड़े रहे ॥ २३ ॥

परन्तप लक्ष्मणनु बाणगळिन्द तुम्बिद ऎरडु बत्तळिकॆगळन्नु बॆन्निगॆ कट्टिकॊण्डु, ऎरडू कैगळ बॆरळुगळल्लि चर्मद कवचवन्नु तॊट्टु महाधनुस्सन्नु सज्जागिसि श्रीरामन सुत्तलू तिरुगुत्ता कावलु कायुत्ता रात्रियिडी निन्ते इद्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. lakSmaNaH = Lakshman; paramtapaH = who torments his enemy; talaanguliitravaan = wearing a glove of Goha skin; niyamya = strapping; pR^iSThe = on his back; iSudhii = quivers; supuurNau = full of; sharaiH = arrows; upohya = and wielding; mahat = a great; dhanuH = bow; sajyam = with string; atiSThat kevalam = remained walking alone; paritaH = round; asya = Rama; nishaam = during the night.

अनुवादः

“Lakshmana, the scourge of his foe, wearing a glove of goha skin, strapping two quivers full of arrows on either side of his back and wielding a great stringed bow, remained on his part walking round Rama during that night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापभृत्
स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकै-
र्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥ २४ ॥

ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापभृत्
स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रितैज्ञातिभिरात्तकार्मुकै-
र्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥

ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् । स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् । महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥ २-८७-२४

‘तदनन्तर मैं भी उत्तम बाण और धनुष लेकर वहीं आ खड़ा हुआ, जहाँ लक्ष्मण थे । उस समय अपने बन्धु-बान्धवोंके साथ, जो निद्रा और आलस्यका त्याग करके धनुष-बाण लिये सदा सावधान रहे, मैं देवराज इन्द्रके समान तेजस्वी श्रीरामकी रक्षा करता रहा’ ॥ २४ ॥

अनन्तर नानू कूड उत्तम धनुर्बाणगळन्नु हिडिदुकॊण्डु लक्ष्मणनिद्दल्लिगे बन्दु निन्तॆनु. आग नन्न बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ, निद्रॆ-आलस्यगळन्नु त्यजिसि धनुस्सु-बाणगळन्नु धरिसि ऎच्चरिकॆयिन्द देवेन्द्रनन्तॆ तेजस्वी श्रीरामनन्नु नानु रक्षिसुत्तिद्दॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereafter; ahamtu = I on my part; tadaa = at that time; uttama baaNa chaapa dhR^it = wearing excellent arrows and a bow; jN^aatibhiH = along with my kinsment; atandribhiH = who were free from lassitude; aatta kaarmukaiH = and carrying bows; abhavam = becoming; sthitaH = remained; tatra = there; yatra = where; lakSmanaH = Lakshama; paripaalayan = was guarding mahendra kalpam = Rama; who vied with Indra.

अनुवादः

“Wearing excellent arrows and a bow along with my vigilant kinsmen carrying their bows, I on my part remained near Lakshman, who was guarding Rama who vied with Indra the Lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः ॥ ८७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सतासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऎम्भत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥87॥