०८६ गुहेन रामवृत्तान्तकथनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Guha reports to Bharata, how Rama and his party broke their journey at Shringaverapura and narrate to him the dialogue that took place between Lakshmana and himself during that night. Guha further tells him how Rama and Lakshmana matted their hair into a thick mass crossed the holy river with Seetha and left for the hermitage of Sage Bharadwaja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

86. निषादराज गुहके द्वारा लक्ष्मणके सद्भाव और विलापका वर्णन

आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥ १ ॥

आचचक्षे अथ सद्भावम् लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरताय अप्रमेयाय गुहो गहन गोचरः ॥ २-८६-१

वनचारी गुहने अप्रमेय शक्तिशाली भरतसे महात्मा लक्ष्मणके सद्भावका इस प्रकार वर्णन किया— ॥ १ ॥

वनचारि गुहनु अप्रमेय शक्तिशालि भरतनल्लि महात्मा लक्ष्मणन सद्भाववन्नु हीगॆ वर्णिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = thereafter; guhaH = Guha; gahanagocharaH = the foremost dweller; aachachakshhe = told; bharataaya = Bharata; aprameyaaya = who was having incomprehensible qualities; sadbhaavam = about the quality of goodness; lakshhmanasya = of Lakshmana; mahaatmanah = the high soled.

अनुवादः

Then Guha the foremost dweller reported Bharata, who was having incomprehensible qualities, about the quality of goodness of Lakshmana(as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं वरचापेषुधारिणम् ।
भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमब्रुवम् ॥ २ ॥

तम् जाग्रतम् गुणैर् युक्तम् वर चाप इषु धारिणम् । भ्रातृ गुप्त्य् अर्थम् अत्यन्तम् अहम् लक्ष्मणम् अब्रवम् ॥ २-८६-२

‘लक्ष्मण अपने भाईकी रक्षाके लिये श्रेष्ठ धनुष और बाण धारण किये अधिक कालतक जागते रहे । उस समय उन सद्‍गुणशाली लक्ष्मणसे मैंने इस प्रकार कहा— ॥ २ ॥

लक्ष्मणनु तन्न अण्णन रक्षणॆगागि धनुर्बाणगळन्नु धरिसिकॊण्डु बहळ हॊत्तिनवरॆगॆ ऎच्चरवागिद्दनु. आग आ सद्गुणशाली लक्ष्मणनल्लि नानु हीगॆ हेळिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. aham = I; abravam = spoke; tam lakshhmanaam = to that Lakshmana; yuktam = endowed with; guNaiH = virtues; shara chaapaasidhaariNam = who wielded arrows; bow and a sword; jaagratam = and was awake; atyantam = very much; bhraatR^I gupyartham = for the sake guard of his brother.

अनुवादः

“I spoke as follows to that Lakshmana, who is endowed with virtues and wielding arrows bow and a sword and who was keeping a vigil for the safe guard of his brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ ३ ॥
उचितोऽयं जनः सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः ।
धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ ४ ॥

इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्व अस्याम् सुखम् राघव नन्दन ॥ २-८६-३ उचितो अयम् जनः सर्वे दुह्खानाम् त्वम् सुख उचितः । धर्म आत्ममः तस्य गुप्त्य् अर्थम् जागरिष्यामहे वयम् ॥ २-८६-४

‘तात रघुकुलनन्दन! मैंने तुम्हारे लिये यह सुखदायिनी शय्या तैयार की है । तुम इसपर सुखपूर्वक सोओ और भलीभाँति विश्राम करो । यह (मैं) सेवक तथा इसके साथके सब लोग वनवासी होनेके कारण दुःख सहन करनेके योग्य हैं (क्योंकि हम सबको कष्ट सहनेका अभ्यास है); परंतु तुम सुखमें ही पले होनेके कारण उसीके योग्य हो । धर्मात्मन्! हमलोग श्रीरामचन्द्रजीकी रक्षाके लिये रातभर जागते रहेंगे ॥ ३-४ ॥

अय्या रघुनन्दन! नानु निनगागि ई सुखमय शय्यॆयन्नु सिद्धगॊळिसिरुवॆनु. नीनु इदर मेलॆ सुखवागि मलगिरु. ई सेवक मत्तु नन्न जॊतॆय जनरु वनवासिगळागिरुवुदरिन्द कष्टवन्नु सहिसलु योग्यरागिद्दारॆ, (एकॆन्दरॆ नमगॆल्ल कष्टगळन्नु सहिसुव अभ्यासविदॆ); आदरॆ नीनु सुखदल्ले बॆळॆदवनाद्दरिन्द अदक्कॆ योग्यनल्ल. धर्मात्मने! नावुगळु श्रीरामन रक्षणॆगागि रात्रियिडी जागरणॆ माडुवॆवु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. taata = O dear broter! Raaghavanandana = a delight to those born in Raghu dynasty! Iyam = Here is; sukhaa = a comfortable; shayyaa = bed; upakalpitaa = made ready ; tvadartham = for you; pratyaashvasihi = be comfortable; sheshhva = rest; sukham = peacefully; asyaam = on this.

अनुवादः

“O, dear brother! Here is a comfortable bed made ready for you. Feel yourself at ease. Rest peacefully on this, O, delight of the Raghu race!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. dharmaatman = o; virtuous prince! sarvaH = all ayam these; janaH = people; uchitaH = are habitual; duHkhaanaam = to hardships; tvam = you; sukhochitaH = are used to comfort; vayam we; jaagarishhyaamahe = shall keep awake; gupyartham = for the safe guard; tasya = of Rama.

अनुवादः

“All my people are habituated for hardships, o virtuous prince! You are used to comfort. Hence ,we shall keep awake for the safe guard of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
मोत्सुको भूर्ब्रवीम्येतदथ सत्यं तवाग्रतः ॥ ५ ॥

न हि रामात् प्रियतरो मम अस्ति भुवि कश्चन । मा उत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यम् तव अग्रतः ॥ २-८६-५

‘मैं तुम्हारे सामने सत्य कहता हूँ कि इस भूमण्डलमें मुझे श्रीरामसे बढ़कर प्रिय दूसरा कोई नहीं है; अतः तुम इनकी रक्षाके लिये उत्सुक न होओ ॥ ५ ॥

ई भूमण्डलदल्लि ननगॆ श्रीरामनिगिन्त मिगिलाद प्रियरु यारू इल्ल, इदन्नु निन्न मुन्दॆ नानु सत्यवागि हेळुत्तिद्देनॆ. आद्दरिन्द नीनु इवर रक्षणॆगागि उत्सुकनागबेड.॥5॥

पदच्छेदः

5. kaschana naastihi = None is indeed; priyataraH = more dear; mama = to me; raamaat = than Rama; bhuvi = on earth; atha = moreover; maa bhuuH = do not become; utsukaH = restless; bhaviimi = I am telling; etat = this; satyam = truthful; vaakyam = sentence; agrataH = before; tava = you.

अनुवादः

“None is more dear to me than Rama on this earth. Moreover, do not become restless. I am telling this truth in your presence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलौ ॥ ६ ॥

अस्य प्रसादाद् आशंसे लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥ २-८६-६

‘इन श्रीरघुनाथजीके प्रसादसे ही मैं इस लोकमें महान् यश, प्रचुर धर्मलाभ तथा विशुद्ध अर्थ एवं भोग्य वस्तु पानेकी आशा करता हूँ ॥ ६ ॥

ई रघुनाथन प्रसाददिन्दले नानु ई लोकदल्लि महान् यश, साकष्टु धर्मलाभ हागू विपुल अर्थ मत्तु भोग्यवस्तुगळन्नु पडॆदिद्देनॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. prasaadaat = by the grace; asya = of that Rama; aashamse = I wish to attain; sumahat = a very great; yashaH = glory; asmin loke = in this earth; vipulaam = an extensive; dharmaavyaaptimcha = acquisition of righteousness; kevalou = unalloyed; arthakaamoucha = wealth and enjoyment.

अनुवादः

“By the grace of Rama, I wish to attain a very great renown in this earth, an extensive acquisition of righteousness, an unalloyed wealth and enjoyment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह ॥ ७ ॥

सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्नातिभिः सह ॥ २-८६-७

‘अतः मैं अपने समस्त बन्धु-बान्धवोंके साथ हाथमें धनुष लेकर सीताके साथ सोये प्रिय सखा श्रीरामकी (सब प्रकारसे) रक्षा करूँगा ॥ ७ ॥

आद्दरिन्द नानु नन्न समस्त बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु धरिसि सीतॆयॊन्दिगॆ मलगिरुव प्रिय सखनाद श्रीरामनन्नु ऎल्ल प्रकारदिन्द रक्षिसुवॆनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aham = I; saH = as such; dhanushhpaaNiH = with a bow in my hand; saha = along with; svaiH = my; jN^aatibhiH = relatives; rakshhisyaami = will guard; priyasakham = my dear friend; raaman = Rama; shayaanam = who slept ; siitayaasaha = together with Seetha.

अनुवादः

“I as such with a bow in my hand, along with my relatives will guard my dear friend Rama, who slept together with Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मेऽविदितं किञ्चिद् वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ ८ ॥

न हि मे अविदितम् किंचिद् वने अस्मिमः चरतः सदा । चतुर् अन्गम् ह्य् अपि बलम् प्रसहेम वयम् युधि ॥ २-८६-८

‘इस वनमें सदा विचरते रहनेके कारण मुझसे यहाँकी कोई बात छिपी नहीं है । हमलोग यहाँ युद्धमें शत्रुकी चतुरङ्गिणी सेनाका भी अच्छी तरह सामना कर सकते हैं’ ॥ ८ ॥

ई अरण्यदल्लि सदा सञ्चरिसुवुदरिन्द ननगॆ इल्लिन ऎल्ल सङ्गतिगळू तिळिदिवॆ. नावु इल्लि युद्धदल्लि शत्रुविन चतुरङ्ग सैन्यवन्नू कूड चॆन्नागि ऎदुरिसबल्लॆवु.॥8॥

पदच्छेदः

8. me = to me; sadaa = who forever; charataH = wander; asmin vane = in this forest; na kimchit hi = nothing is indeed; aviditam = unknown; vayam = we; prasahema hi = can defeat; chaturaNgam balam api = even an army consisting of all the four limbs; yudhi = in battle.

अनुवादः

“Nothing is indeed unknown to me, who forever wander in this forest. We can defeat even an army consisting of all the four limbs in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।
अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ ९ ॥

एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना । अनुनीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता ॥ २-८६-९

‘हमारे इस प्रकार कहनेपर धर्मपर ही दृष्टि रखनेवाले महात्मा लक्ष्मणने हम सब लोगोंसे अनुनयपूर्वक कहा— ॥ ९ ॥

नानु हीगॆ हेळिदाग धर्मदल्ले दृष्टियुळ्ळ महात्मा लक्ष्मणनु नम्मॆल्लरल्लि अनुनयवागि हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. evam = thus; uktam = spoken; asmaabhiH = by us; sarve = all; vayam = of us; anuniitaaH = were politely replied; lakshhmaNena = by Lakshmana; mahaatmanaa = the high soled; anupashyataa = who perceives; dharmameva = righteousness alone.

अनुवादः

“Thus spoken as aforesaid by us the high soled Lakshmana, who perceives righteousness alone,politely replied to all of us( as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितानि सुखानि वा ॥ १० ॥

कथं दाशरथौ भूमौ शयने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितानि सुखानि वा ॥

कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा ॥ २-८६-१०

‘निषादराज! जब दशरथनन्दन श्रीराम देवी सीताके साथ भूमिपर शयन कर रहे हैं, तब मेरे लिये उत्तम शय्यापर सोकर नींद लेना, जीवन-धारणके लिये स्वादिष्ट अन्न खाना अथवा दूसरे-दूसरे सुखोंको भोगना कैसे सम्भव हो सकता है? ॥ १० ॥

निषादराजने! दशरथनन्दन श्रीरामनु देवी सीतॆयॊन्दिगॆ नॆलदल्लि मलगिरुवाग ननगागि उत्तम शय्यॆयल्लि मलगुवुदु, जीवन धारणॆगागि रुचिकर आहार सेविसुवुदु अथवा इतर सुखगळन्नु अनुभविसुवुदु हेगॆ सम्भविसबल्लदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. katham = how; shakyaa = is it possible; labdhum = to obtain; nidraa = sleep; jiivitamvaa = or even life ; sukhaanivaa = or comforts; mayaa = by me; while) daasharatha = Rama; siitayaasaha = along with Seetha; shayane = is reposing; bhuumou = on the floor?

अनुवादः

“How is it possible for me to get a sleep, or even life or comforts when Rama is reposing on the floor along with Seetha?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ ११ ॥

यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि । तम् पश्य गुह सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥ २-८६-११

‘गुह! देखो, सम्पूर्ण देवता और असुर मिलकर भी युद्धमें जिनके वेगको नहीं सह सकते, वे ही श्रीराम इस समय सीताके साथ तिनकोंपर सो रहे हैं ॥ ११ ॥

गुहने! नोडु, समस्त देवतॆगळु मत्तु असुररु सेरियू युद्धदल्लि यार पराक्रमवन्नु सहिसलाररो, अन्तह श्रीरामनु ईग सीतॆयॊन्दिगॆ हुल्लिन मेलॆ मलगिरुवनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. guha = O; Guha!; yaH = which Rama; na shakyaH = cannot be; prasahitum = conquered; yudhi = in battle; sarvaiH = by all; devaasuraiH = the celestials and demons; pashya = see; tam = that Rama; siitaayaa saha = along with Seetha; samvishhTam = who has reposed; tR^iNeshhu = on blades of grass.

अनुवादः

“O, Guha! Behold that Rama, who cannot be conquered in a battle even by all the celestials and demons, sleeping on the blades of grass along with Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ १२ ॥
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ १३ ॥

महता तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः । एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥ २-८६-१२ अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरम् वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ २-८६-१३

‘महान् तप और नाना प्रकारके परिश्रमसाध्य उपायोंद्वारा जो यह महाराज दशरथको अपने समान उत्तम लक्षणोंसे युक्त ज्येष्ठ पुत्रके रूपमें प्राप्त हुए हैं, उन्हीं इन श्रीरामके वनमें आ जानेसे राजा दशरथ अधिक कालतक जीवित नहीं रह सकेंगे । जान पड़ता है निश्चय ही यह पृथ्वी अब शीघ्र विधवा हो जायगी ॥ १२-१३ ॥

महान् तपस्सु, नाना प्रकारद परिश्रमसाध्य उपायगळिन्द यारु दशरथ महाराजरिगॆ तन्नन्तॆये उत्तम लक्षणगळिन्द कूडिद ज्येष्ठपुत्रनागि दॊरकिरुवनो, आ श्रीरामनु काडिगॆ बन्दिरुवुदरिन्द दशरथ महाराजरु हॆच्चुकाल बदुकिरलाररु. निश्चयवागिये ई पृथिवियु बेगनॆ विधवॆयागुवन्तॆ काणुत्तदॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. eshhaH = this Rama; ekaH = is an excellent; putraH = son; sadR^isha lakshhaNaH = having attributes equal to those; dasarathasya = of Dasaratha; labdhaH = who obtained him; mahataa = by a great; tapasaa = penance; vividhiH = and by facing various; parishramaishcha = troubles.

अनुवादः

“This Rama is an excellent son, having qualities equal to those of Dasaratha. The king obtained Rama by performing a great penance and after facing various troubles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. asmin = when he; pravrajite = having been to exiled; raajaa = the king Dasaratha; navaratryishhyati = will not survive; chiram = for long; medinii = this earth; bhavishhyati = will be; nuunam = surely; vidhavaa = without a husband; kshhiprameva = soon.

अनुवादः

“When Rama having seen exiled, the king Dasaratha will not survive for long.This earth will surely be without a husband soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषो विरतो नूनमद्य राजनिवेशने ॥ १४ ॥

विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः । निर्घोष उपरतम् नूनम् अद्य राज निवेशनम् ॥ २-८६-१४

‘अवश्य ही अब रनिवासकी स्त्रियाँ बड़े जोरसे आर्तनाद करके अधिक श्रमके कारण अब चुप हो गयी होंगी और राजमहलका वह हाहाकार इस समय शान्त हो गया होगा ॥ १४ ॥

खण्डितवागि ईग राणीवासद स्त्रीयरु जोरागि आर्तनाद माडुत्ता, हॆच्चिन आयासदिन्द ईग सुम्मनागिरबहुदु मत्तु अरमनॆय आ हाहाकार ईग शान्तवागिरबहुदु.॥14॥

पदच्छेदः

14. striyaH = the women; (in the gynoecium’s; vinadya = having cried; sumahaanaadam = with agreat noise; uparataaH = would have ceased crying; shramena = out of fatigue; adya = now; nirghoshhaH = the noise; nuunam = surely; virtaH = would have stopped; raajanivashane = in the royal palace.

अनुवादः

“The women in the gynoecium’s, having cried with a great noise, would have ceased their crying out of fatigue. Now, the great noise would have stopped in the royal palace by now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीमिमाम् ॥ १५ ॥

कौसल्या चैव राजा च तथा एव जननी मम । न आशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम् ॥ २-८६-१५

‘महारानी कौसल्या, राजा दशरथ तथा मेरी माता सुमित्रा—ये सब लोग आजकी इस राततक जीवित रह सकेंगे या नहीं; यह मैं नहीं कह सकता ॥ १५ ॥

महाराणी कौसल्यॆ, दशरथ महाराजरु, नन्न तायि सुमित्रॆ इवरॆल्लरू इन्दिन रात्रियवरॆगॆ जीवन्तरागिरुवरो अथवा इल्लवो, नानु हेळलारॆनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. naashamse = I do not think; kausalyachaiva = that Kausalya; raajaacha = king Dasaratha; tathaiva = and; mamajananii = my mother Sumitra; yadi = whether; tesarve = all of them; jiiveyuH = will survive; imaam = in this; rajaniim = night.

अनुवादः

“I do not expect whether all of them, like Kausalya Dasaratha and even my mother Sumitra will survive at all till this night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
दुःखिता या हि कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ १६ ॥

जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया । दुह्खिता या तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥ २-८६-१६

‘शत्रुघ्नकी बाट देखनेके कारण सम्भव है, मेरी माता सुमित्रा जीवित रह जायँ; परंतु पुत्रके विरहसे दुःखमें डूबी हुई वीर-जननी कौसल्या अवश्य नष्ट हो जायँगी ॥ १६ ॥

शत्रुघ्नन दारि नोडुवुदरिन्द नन्न तायि सुमित्रॆयु बदुकिरलूबहुदु, आदरॆ पुत्रन विरहदिन्द दुःखदल्लि मुळुगिद वीर जननी कौसल्यॆयु खण्डितवागि जीविसलारळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. anvavekshhyaa = by beholding; shatrughnasya = of Satrughna; me maataa = my mother; jiivedapicha = may even survive; ; saatu = but she; yaa = that; kausalya = Kausalya; viirasuuH = who gave birth to the eminent Rama; vinashishhyati = will die; duHkhitaa = of sorrow.

अनुवादः

“By beholding Shatrughna, my mother perhaps may even survive. However, the afflicted Kausalya who gave birth to the eminent Rama will surely die.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ १७ ॥

अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनो रथम् । राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-८६-१७

‘(महाराजकी इच्छा थी कि श्रीरामको राज्यपर अभिषिक्त करूँ) अपने उस मनोरथको न पाकर श्रीरामको राज्यपर स्थापित किये बिना ही ‘हाय! मेरा सब कुछ नष्ट हो गया! नष्ट हो गया!!’ ऐसा कहते हुए मेरे पिताजी अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ १७ ॥

(श्रीरामनिगॆ पट्टाभिषेक माडबेकॆन्दु महाराजरु इच्छिसुत्तिद्दरु) अवरु आ मनोरथवन्नु पडॆयदॆ श्रीरामनन्नु राजनन्नागिसुव मॊदले ‘अय्यो! नन्नदॆल्लवू नाशवायितु! नाशवायितु!!’ ऎन्दु हेळुत्ता नम्म तन्दॆयवरु प्राणगळन्नु बिडुवरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. me pitaa = My father; dasaratha; anavaapya = having not obtained; manoratham = his wish; atikraantam atikraantan = over steppingly and over stappingly; anikSipya = and having not been able to install; raamam = Rama; raajye = in the kingdom; vinashiSyati = will die.

अनुवादः

Without realising his long-cherished wish and failing to install Rama in the kingdom of Aodhya, my father Dasaratha will expire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ १८ ॥

सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । प्रेत कार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-८६-१८

‘उनकी उस मृत्युका समय उपस्थित होनेपर जो लोग वहाँ रहेंगे और मेरे मरे हुए पिता महाराज दशरथका सभी प्रेतकार्योंमें संस्कार करेंगे, वे ही सफलमनोरथ और भाग्यशाली हैं ॥ १८ ॥

अवर आ मृत्यु समयदल्लि यारु उपस्थितरागि इरुवरो, सत्तिरुव नन्न तन्दॆ दशरथ महाराजरऎल्ल प्रेत संस्कार माडुवरो, अवरे सल मनोरथरु मत्तु भाग्यशालिगळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tasminkaale = (when) that time; upasthite = comes; samskariSyanti = (those) who will perform; sarveSu = all; preta kaaryeSu = theobsequial rites; pitaram; of my father; bhuumipam = the king Dasaratha; vR^ittam = who expired; siddhaarthaaH = are indeed they who accomplished their purpose.

अनुवादः

“Those who have accomplished their purpose (Shatrughna and others) will perform all the funeal honours to king Dasaratha, my father when the time comes for it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ १९ ॥
गजाश्वरथसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २० ॥
आरामोद्यानसम्पूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २१ ॥

रम्य चत्वर संस्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् । हर्म्य प्रासाद सम्पन्नाम् सर्व रत्न विभूषिताम् ॥ २-८६-१९ गज अश्व रथ सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् । सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम् ॥ २-८६-२० आराम उद्यान सम्पूर्णाम् समाज उत्सव शालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम ॥ २-८६-२१

‘(यदि पिताजी जीवित रहे तो) रमणीय चबूतरों और चौराहोंके सुन्दर स्थानोंसे युक्त, पृथक्-पृथक् बने हुए विशाल राजमार्गोंसे अलंकृत, धनिकोंकी अट्टालिकाओं और देवमन्दिरों एवं राजभवनोंसे सम्पन्न, सब प्रकारके रत्नोंसे विभूषित, हाथियों, घोड़ों और रथोंके आवागमनसे भरी हुई, विविध वाद्योंकी ध्वनियोंसे निनादित, समस्त कल्याणकारी वस्तुओंसे भरपूर, हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे व्याप्त, पुष्पवाटिकाओं और उद्यानोंसे परिपूर्ण तथा सामाजिक उत्सवोंसे सुशोभित हुई मेरे पिताकी राजधानी अयोध्यापुरीमें जो लोग विचरेंगे, वास्तवमें वे ही सुखी हैं ॥ १९—२१ ॥

(तन्दॆयवरु जीवन्तरागिद्दरॆ) नाल्कु बीदिगळु सेरिरुव सुन्दरवाद चौकगळिन्द कूडिरुव, चॆन्नागि विभागिसिद हॆद्दारिगळुळ्ळ, भव्यवाद सौधगळिन्दलू, प्रासादगळिन्दलू कूडि सुशोभितवाद, आनॆ, कुदुरॆ मत्तु रथगळिन्द तुम्बिरुव, मङ्गळवाद्यगळिन्द निनादितवाद, समस्त कल्याणकारी वस्तुगळिन्द ऒडगॊण्ड, हृष्ट-पुष्टराद प्रजॆगळिन्द व्याप्तवाद, उपवनगळिन्दलू, उद्यान वनगळिन्दलू परिपूर्णवाद, सामाजिक उत्सवगळिन्द सुशोभितवाद, नन्न तन्दॆयवर राजधानी अयोध्यॆयल्लि विचरिसुव जनरे वास्तववागि सुखिगळागिद्दारॆ.॥19-21॥

पदच्छेदः

19; 20; 21. vichariSyanti = (They) will inhabi;t sukhitaaH = joyfully; mama pituH = my father; raajadhaaniim = capital city; ramyachatvara samsthaanaam = with its pleasant cross roads and meeting places; suvibhakta mahaapathaam = with its main roads well laid-out; harmya praasaada sampannaam = sumptous with large houses and lofty mansions; sarva ratna vibhuushhitaam = and all the gems with which they are encrusted; gajaashva ratha sambaadhaam = with the elephants horses and chariots that abound there; tuuryanaada vinaaditaam = the sound of trumpets with which it resonates; sarva kalyaana sampuurNaam = the many diversions it contains; hR^iSTa janaakulaam = its prosperous and well-fed people; aaraamodyaana sampuurNaam = its luxurious gardens and parks;samaajotsava shaliniim = the assemblies and festivals that continuously take place in it.

अनुवादः

“They will joyfully inhabit my father capital City, with its pleasant cross roads and meeting places, with its main roads well laid out, sumptuous with large houses and lofty mansions, with all the gems they are encrusted, with elephants horses and chariots that abound there, the sound of trumpets with which the city resonates, the many diversions it contains, its properous and well-fed people, its luxurious gardens and parks as well as the assmeblies and festivals that continuously take place inti.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥ २२ ॥

अपि सत्य प्रतिज्नेन सार्धम् कुशलिना वयम् । निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥ २-८६-२२

‘क्या वनवासकी इस अवधिके समाप्त होनेपर सकुशल लौटे हुए सत्यप्रतिज्ञ श्रीरामके साथ हमलोग अयोध्यापुरीमें प्रवेश कर सकेंगे’ ॥ २२ ॥

वनवासद अवधियु मुगिदाग क्षेमवागि सत्यप्रतिज्ञ श्रीरामनॊन्दिगॆ नावु अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसबल्लॆवेनु?॥22॥

पदच्छेदः

22. vayam api pravishamahi = shall we indeed entere Ayodhya; sukhitaaH = happily; kushalinaa saartham = along with that virtuous Rama; satya pratijJNena = who is true to his promise; nivR^itte = when he completes; asmin = this; samaye = term ( of exile)?

अनुवादः

Shall we enter Ayodhya happily along with that virtuous Rama, who has truly redeemed his promise, when he completed his term of exile?

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिदेवयमानस्य तस्यैवं हि महात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २३ ॥

परिदेवयमानस्य तस्य एवम् सुमहात्मनः । तिष्ठतो राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत ॥ २-८६-२३

‘इस प्रकार विलाप करते हुए महामनस्वी राजकुमार लक्ष्मणकी वह सारी रात जागते ही बीती ॥ २३ ॥

हीगॆ विलपिसुत्ता महात्मा राजकुमार लक्ष्मणनु जागरणॆयल्ले आ रात्रि कळॆदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tasya sumahaatmanaH = (While) that magnanimous; raajaputrasya = Prince; paridevayamaanasya = was lamenting; evam = thus; tiSTataH = stnading guard; saa shaarvarii = that night; atyavartata = passed.

अनुवादः

While that magnamimous prince was lamenting thus, standing guard, the night passed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।
अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया ॥ २४ ॥

‘प्रातःकाल निर्मल सूर्योदय होनेपर मैंने भागीरथीके तटपर (वटके दूधसे) उन दोनोंके केशोंको जटाका रूप दिलवाया और उन्हें सुखपूर्वक पार उतारा ॥ २४ ॥

प्रातःकाल निर्मल सूर्योदयवादाग नानु भागीरथिय तीरदल्लि आलद हालन्नु तन्दुकॊट्टॆ. इब्बरू जटॆयन्नु कट्टिकॊण्ड मेलॆ नानु अवरन्नु नदि दाटिसिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. suurye = (When) the sun; prabhaate = rose; vimale = brightly; ubhau = the two of them; got kaarayitvaa jaTaaH = got their locks of hair matted; asmin = at the banks of River Ganga; samtaaritau = and were ferried; sukham = safely; mayaa = by me.

अनुवादः

“When the sun rose brightly in the next morning Rama and Lakshmana got their locks of hair matted into a thick mass at the banks of River Ganga and they were safely ferried by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ
महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।
वरेषुधीचापधरौ परन्तपौ
व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ २५ ॥

जटा धरौ तौ द्रुम चीर वाससौ । महा बलौ कुन्जर यूथप उपमौ । वर इषु चाप असि धरौ परम् तपौ । व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥२-८६-२५

‘सिरपर जटा धारण करके वल्कल एवं चीर-वस्त्र पहने हुए, महाबली, शत्रुसंतापी श्रीराम और लक्ष्मण दो गजयूथपतियोंके समान शोभा पाते थे । वे सुन्दर तरकस और धनुष धारण किये इधर-उधर देखते हुए सीताके साथ चले गये’ ॥ २५ ॥

तलॆयल्लि जटॆयन्नु धरिसि वल्कल हागू नारु बट्टॆयन्नुट्टु महाबली, शत्रुसन्तापि श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु ऎरडु यूथपति गजगळन्तॆ शोभिसुत्तिद्दरु. अवरु सुन्दर बत्तळिकॆ मत्तु धनुस्सुगळन्नु धरिसिकॊण्डु आ कडॆ-ई कडॆ नोडुत्ता सीतॆयॊन्दिगॆ हॊरटुहोदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tau = those; paramtapau = Rama and Lakshamana; mahaabalau = possessing great strength; jaTaadharau = wearing matted locks of hair; drumachiiravaasasau = and clothes made of bark; kuN^jara yuutha popamau = like unto the leaders of a herd of elephants; vareSu chaapaasidharau = wielding excellent bow; arrows and sword; vyapekSamaaNau = looking back at me; gatam = went away; siitaayaa saha = with Seetha.

अनुवादः

“Rama and Lakshmana, who were capable of tormenting their enemies, possessing great strength, wearing matted locks of hari and clothes made of bark, like unto the leaders of herd of elephants, wielding excellent bow, arrows and sword, looking back at me, went away with Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रारामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥ ८६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छियासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऎम्भत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥86॥