०८५ गुहकृतं मार्गदर्शनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Bharata thanks Guha for having come forward to offer hospitality to him and his army. He enquires about the proper route to proceed to the hermitage of Bharadvaja. Guha assures Bharata that he along with some of his ferrymen will follow him as guides. When Guha enquires Bharata whether he has an evil intention towards Rama, Bharata clarifies him that he is proceeding to Rama?s place to bring him back to Ayodhya. When night falls Bharata along with Shatrughna and his army take rest. However Guha consoles Bharata, who has been constantly bewailing, till the nightfall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

85. गुह और भरतकी बातचीत तथा भरतका शोक

एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ १ ॥

निषादराज गुहके ऐसा कहनेपर महाबुद्धिमान् भरतने युक्ति और प्रयोजनयुक्त वचनोंमें उसे इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ १ ॥

निषदाधिपति गुहनु हीगॆ हेळिदाग महा प्राज्ञनाद भरतनु युक्ति मत्तु प्रयोजनगळिन्द कूडिद मातुगळिन्द अवनिगॆ हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bharataH = bharata; mahaapraj^NaH = the highly intelligent; evam = thus; uktaH = spoken; pratyuvaacha = replied; vaakyam = in words; hetvartha samhitam = composed of reason and meaning;guham = to Guha; nishhadaadhipatim = the lord of Nishadas.

अनुवादः

Hearing those words, the highly intelligent Bharata replied toGuha, the lord of Nishadas, in words that were full of reason and meaning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामभ्यर्चयितुमिच्छसि ॥ २ ॥

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतःमम गुरोह् सखे। यो मे त्वम् ईदृशीम् सेनाम् एको अभ्यर्चितुम् इच्चसि॥ २-८५-२

‘भैया! तुम मेरे बड़े भाई श्रीरामके सखा हो । मेरी इतनी बड़ी सेनाका सत्कार करना चाहते हो, यह तुम्हारा मनोरथ बहुत ही ऊँचा है । तुम उसे पूर्ण ही समझो—तुम्हारी श्रद्धासे ही हम सब लोगोंका सत्कार हो गया’ ॥ २ ॥

अय्या! नीनु ननगॆ अण्णनागिद्दु श्रीरामन सखनागिरुवॆ. नम्म इष्टु दॊड्ड सैन्यद सत्कार माडलु बयसिदुदु, इदु निन्न मनोरथवु बहळ उच्च मट्टदागिदॆ. नीनु अदु पूर्णवादन्तॆ तिळि. निन्न श्रद्धॆयिन्दले नम्मॆल्लर सत्कारवायितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. sakhe = O friend; mama = my; guroH = elder brother; yaH tvam = you - that very person who; ekaH = alone; ichchhasi = wants; abhyarchitum = to offer hospitality; iidR^isham = to such (a huge); senaam = army; te kaamaH = such a wish of yours; kR^itaH = formed; uurjitaHkhalu = is indeed mighty.

अनुवादः

?O, friend of my elder brother! Indeed, your desire to offerhospitality to my army of such a magnitude, is great.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा स महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद् भरतः श्रीमान् पन्थानं दर्शयन् पुनः ॥ ३ ॥

इति उक्त्वा तु महा तेजा गुहम्वचनम् उत्तमम्। अब्रवीद् भरतः श्रीमान् निषाद अधिपतिम् पुनः॥ २-८५-३

यह कहकर महातेजस्वी श्रीमान् भरतने गन्तव्य मार्गको हाथके संकेतसे दिखाते हुए पुनः गुहसे उत्तम वाणीमें पूछा— ॥ ३ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी श्रीमान् भरतनु होगुव दारियन्नु कैसन्नॆयिन्दले तिळिसि, पुनः गुहनल्लि उत्तम मातिनिन्द केळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. uktvaatu = having spoken;uttamam = these excellent; vachanam = words; guham = to Guha; shriimaan = thegreatly illustrious; bharataH = bharata; mahaatejaH = possessed of greatsplendor; abraviit = said; punah = again; nishhaadaadhipatim = to Guha; king ofNishadas as follows:

अनुवादः

Having spoken these excellent words to Guha; the greatlyillustrious Bharata, possessed of great splendor, said again to Guha the kingof Nishadas (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं यथा ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥ ४ ॥

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमम् गुह। गहनो अयम् भृशम् देशो गङ्गा अनूपो दुरत्ययः॥ २-८५-४

‘निषादराज! इन दो मार्गोंमेंसे किसके द्वारा मुझे भरद्वाज मुनिके आश्रमपर जाना होगा? गङ्गाके किनारेका यह प्रदेश तो बड़ा गहन मालूम होता है । इसे लाँघकर आगे बढ़ना कठिन है’ ॥ ४ ॥

निषादराजने! भरद्वाजर आश्रमक्कॆ होगुव दारियु यावुदु? कष्टविल्लदॆ बेगनॆ होगबहुदाद दारि यावुदु? गङ्गातीरद ई प्रदेशवु बहळ गहनवागिदॆ. इदन्नु दाटि होगुवुदु कठिणवागिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. guha = O Guha!; katareNa = by which of the two routes; gamishhyaami = can I go; bharadvaajaashramam = to the hermitage of Bharadvaja? Ayam = this; deshaH = region; ga~NgaanuupaH = engulfed inwaters of Ganga river; bhR^isham gahanaH = isnot very much easy to cross.

अनुवादः

?O, Guha! By which of these two routes can I go to the hermitageof Bharadvaja? This region engulfed in waters of Ganga River is not very much easy to negotiate and is difficult to cross.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो गहनगोचरः ॥ ५ ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् गुहो गहन गोचरः॥ २-८५-५

बुद्धिमान् राजकुमार भरतका यह वचन सुनकर वनमें विचरनेवाले गुहने हाथ जोड़कर कहा— ॥ ५ ॥

धीमन्तनाद राजकुमार भरतन मातन्नु केळि दट्ट अडवियल्लि सञ्चरिसुव गुहनु कैमुगिदु हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. shrutvaa = hearing; tatvachanam = those words; tasya = of that; dhiimatah = wise; raajaputrasya = prince;guhaH = Guha; gahanagocharaH = who roams about in woods; praaN^jaliH = with joinedpalms; abraviit = spoke; * vaakyam* = (these)words:

अनुवादः

Hearing the words of the wise prince; Guha, who roams about inwoods, with joined palms answered as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

दाशास्त्वनुगमिष्यन्ति देशज्ञाः सुसमाहिताः ।
अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महाबल ॥ ६ ॥

दाशास्त्वानुगमिष्यन्ति देशज्ञाः सुसमाहिताः ।
अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महाबल ॥

दाशाः तु अनुगमिष्यन्तिधन्विनः सुसमाहिताः। अहम् च अनुगमिष्यामि राज पुत्र महा यशः॥ २-८५-६

‘महाबली राजकुमार! आपके साथ बहुत-से मल्लाह जायँगे, जो इस प्रदेशसे पूर्ण परिचित तथा भलीभाँति सावधान रहनेवाले हैं । इनके सिवा मैं भी आपके साथ चलूँगा ॥ ६ ॥

महाबली राजकुमारने! ई प्रदेशद पूर्ण परिचयवुळ्ळ हागू राजनिष्ठॆयिन्द इरुव अनेक बॆस्तरु निन्नॊडनॆ बरुवरु. अल्लदॆ नानू निम्मॊन्दिगॆ बरुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaayashaH = O highly illustrious; raajaputra = prince!; daashaaH = My ferrymen; dhanvinaH = wielding their bows; anugamishhyanti = will accompany; tvam = you; susamaahitaaH = with great attention; aham = I too; anugamishhyanti = will follow; tvaa = you(in person).

अनुवादः

?O highly illustrious prince! My ferrymen wielding their bows,and very attentive, will certainly accompany you. I too will follow you (inperson).?

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ ७ ॥

कच्चिन् न दुष्टः व्रजसि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः। इयम् ते महती सेना शन्काम् जनयति इव मे॥ २-८५-७

‘परन्तु एक बात बताइये, अनायास ही महान् पराक्रम करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीके प्रति आप कोई दुर्भावना लेकर तो नहीं जा रहे हैं? आपकी यह विशाल सेना मेरे मनमें शङ्का-सी उत्पन्न कर रही है’ ॥ ७ ॥

यावुदे प्रयासविल्लदॆ महापराक्रम तोरुव श्रीरामन कुरितु निम्मल्लि यावुदे दुर्भावनॆ इल्लवल्ल? इदन्नु तिळिसु. निम्म ई विशाल सैन्यवन्नु नोडि नन्न मनस्सिनल्लि शङ्कॆ उण्टागिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. na vrajati kachchit = I hopeyou are not going; dushhTaH = in offensive; raamasya = of Rama; aklishhTakarmaNaH = who is unwearied in action; iyam = this; mahati = great; te senaa = of yours; janayaatiiva = is begetting; shaN^kaam = a doubt; me = in me.

अनुवादः

?I hope you are not going to attack Rama, who is unwearied inaction. This great army of yours is begetting an apprehension in my mind.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥

तम् एवम् अभिभाषन्तमाकाशैव निर्मलः। भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहम् वचनम् अब्रवीत्॥ २-८५-८

ऐसी बात कहते हुए गुहसे आकाशके समान निर्मल भरतने मधुर वाणीमें कहा— ॥ ८ ॥

हीगॆ नुडिद गुहनल्लि आकाशदन्तॆ निर्मलवाद भरतनु मधुरवागि हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. bharataH = bharata; nirmalahiva = whose heart resembled a taintless; aakashaH = sky; abraviit = spoke;vachanam = these words; shlakshhayaa = in smooth; vaachaa = voice; tam guham = to that Guha; evam = who thus; abhibhaashhantam = talked(confessing his doubt).

अनुवादः

Bharata, whose heart resembled a taintless sky, spoke thefollowing words in smooth voice, to that Guha, who confessed his doubt asaforesaid.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा भूत् स कालो यत् कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मतः ॥ ९ ॥

मा भूत् स कालो यत् कष्टम् नमाम् शन्कितुम् अर्हसि। राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम॥ २-८५-९

‘निषादराज! ऐसा समय कभी न आये । तुम्हारी बात सुनकर मुझे बड़ा कष्ट हुआ । तुम्हें मुझपर संदेह नहीं करना चाहिये । श्रीरघुनाथजी मेरे बड़े भाई हैं । मैं उन्हें पिताके समान मानता हूँ ॥ ९ ॥

निषाद राजने! इन्तह समय ऎन्दू बारदिरलि. निन्न मातन्नु केळि ननगॆ बहळ दुःखवायितु. नीनु नन्न मेलॆ सन्देहपडबारदु. श्री रघुनाथनु ननगॆ अण्णनागिद्दानॆ. नानु अवनन्नु तन्दॆयन्तॆ तिळियुत्तेनॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. maa shuutam = let there not be;saH kaalam = such a time; kashhTam = of wretchedness; yat = what so ever;naarhasi = you ought not; shaN^kitum = to suspect; maam = me; saH raagh avaH = thatRama; me = my; jyeshhThaH = elder; bhraataa = brother; mataH hi = is indeedregarded; pitrusamaH = as my father.

अनुवादः

?Let not such an occasion of wretchedness come! You should neverhave suspected me. That Rama my elder brother is indeed regarded as my father.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न मे कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १० ॥

तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम्वन वासिनम्। बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते॥ २-८५-१०

‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम वनमें निवास करते हैं, अतः उन्हें लौटा लानेके लिये जा रहा हूँ । गुह! मैं तुमसे सच कहता हूँ । तुम्हें मेरे विषयमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये’ ॥ १० ॥

काकुत्स्थ श्रीरामनु वनदल्लि वासिसुत्तिद्दानॆ, आद्दरिन्द अवनन्नु मरळि करॆदुकॊण्डु बरलु होगुत्तिद्देनॆ. गुहने! नानु निन्नल्लि निजवन्ने हेळुत्तिद्देनॆ. नीनु नन्न कुरितु अन्यथा विचारमाडबारदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. yaami = I am proceeding;nivartaitum = to get back; tam = that; kaakutthsam = Rama; vanavaasinam = who isliving in the forest; guha = O; Guha! na anyaa = No other; buddhiH = apprehension;kaaryaa = should be made; te = by you; braviim = I am telling; satyam = the truth;te = to you.

अनुवादः

?I am going to get back Rama who is now living in the forest. O,Guha! No other apprehension should be made by you. I am telling you the truth.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद् वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ ११ ॥

स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वाभरत भाषितम्। पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः॥ २-८५-११

भरतकी बात सुनकर निषादराजका मुँह प्रसन्नतासे खिल उठा । वह हर्षसे भरकर पुनः भरतसे बोला— ॥ ११ ॥

भरतन मातन्नु केळि निषादराजन मुखवु प्रसन्नतॆयिन्द अरळितु. अवनु हर्षगॊण्डु पुनः भरतनल्लि ई रीति हेळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. shrutvaa = hearing;bharatabhaashhitam = the words of Bharata; * saH tu* = that Guha on his part;samhR^ishTa vadanah = with his face radiated; harshhitaH = with joy; abraviit = spoke; punareva = again; bharatam prati = to Bharata(as follows):

अनुवादः

Hearing the words of Bharata, Guha on his part, with his faceradiated with joy spoke again to Bharata as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ १२ ॥

धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यंपश्यामि जगती तले। अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि॥ २-८५-१२

‘आप धन्य हैं, जो बिना प्रयत्नके हाथमें आये हुए राज्यको त्याग देना चाहते हैं । आपके समान धर्मात्मा मुझे इस भूमण्डलमें कोई नहीं दिखायी देता ॥ १२ ॥

नीवु धन्यरागिरुविरि. प्रयत्नविल्लदॆ कैगॆ बन्द राज्यवन्नु त्यजिसलु बयसुत्तिरुविरि. निम्मन्तह धर्मात्मरु ननगॆ भूमण्डलदल्लि यारु काणुवुदिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. tvam = you; dhanyah = be blessed;na pashyaami = I do not see; tvayaa = your; tulyam = equal; jagatiitale = on theearth; tvam = you; yaH = who; ichchasi = wish; tyaktum = to renounce; raajyam = theempire; aagatam = you acquired; iha = now; ayatnaat = without effort.

अनुवादः

?You be blessed! I do not see your equal on this earth - you, whowish to renounce the empire you acquired now, even without effort.?

स्रोतः: valmikiramayan.net

शाश्वती खलु ते र्कीतिर्लोकाननु चरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ १३ ॥

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकान् अनुचरिष्यति। यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि॥ २-८५-१३

‘कष्टप्रद वनमें निवास करनेवाले श्रीरामको जो आप लौटा लाना चाहते हैं, इससे समस्त लोकोंमें आपकी अक्षय कीर्तिका प्रसार होगा’ ॥ १३ ॥

कष्टकर काडिनल्लि वासिसुव श्रीरामनन्नु नीवु करॆदुकॊण्डु बरलु बयसुत्तिरुविरि. इदरिन्द समस्त लोकगळल्लि निम्म अक्षय कीर्तियु हरडुवुदु.॥13॥

पदच्छेदः

13. te = you; kiiritiH = fame;khalu = assuredly; anucharishhyati = will traverse; shaashvatii = permanently;lokam = in all provinces. YaH tvam = as you the very person who; ichchhasi = wishes; pratyaanayitum = to bring back; raamam = Rama; kR^ichchhagatam = from hisfearful plight.

अनुवादः

Assuredly your fame will traverse permanently in all provinces,as you are the very person who wishes to bring back Rama from his terribleplight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १४ ॥

एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्यभरतम् तदा। बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत॥ २-८५-१४

जब गुह भरतसे इस प्रकारकी बातें कह रहा था, उसी समय सूर्यदेवकी प्रभा अदृश्य हो गयी और रातका अन्धकार सब ओर फैल गया ॥ १४ ॥

गुहनु भरतनल्लि हीगॆ सम्भाषणॆ माडुत्तिद्दाग सूर्यन प्रकाश अदृश्यवागि रात्रिय अन्धकार ऎल्लॆडॆ हरडिकॊण्डितु.॥14॥

पदच्छेदः

14. guhasya = Guha(while); evam = was thus; sambhaashhaNasya = talking; bharatam = to Bharata; suuryaaH = the sun;tadaa = then; babhou = glittered; nashhTaprabhaH = with less light; rajaniicha = and the night; abhyavartata = returned.

अनुवादः

While Guha was talking thus to Bharata, the sun diffused lesslight and the night fell.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन समं श्रीमाञ्छयनं पुनरागमत् ॥ १५ ॥

सन्निवेश्य स तां सेनाङ्गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन समं श्रीमान् शयनं पुनरागतम् ॥

सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेनपरितोषितः। शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत्॥ २-८५-१५

गुहके बर्तावसे श्रीमान् भरतको बड़ा संतोष हुआ और वे सेनाको विश्राम करनेकी आज्ञा दे शत्रुघ्नके साथ शयन करनेके लिये गये ॥ १५ ॥

गुहन वर्तनॆयिन्द श्रीमान् भरतनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु सैन्यक्कॆ विश्रमिसिकॊळ्ळलु आज्ञॆयित्तु शत्रुघ्ननॊन्दिगॆ मलगलु होदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shriimaan = the illustrious;saH = Bharata; sanniveshya taam senaam = lodging that army in camps;paritoshhitaH = and felt delighted; guhena = by Guha?s service; samupaagamat = returned to his camp; shayanam = and took rest; shatrughnena saha = withShatrughna.

अनुवादः

The illustrious Bharata, lodging that army in camps, feltdelighted by Guha?s hospitality, returned to his camp and took rest along withShatrughna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ १६ ॥

राम चिन्तामयः शोको भरतस्यमहात्मनः। उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः॥ २-८५-१६

धर्मपर दृष्टि रखनेवाले महात्मा भरत शोकके योग्य नहीं थे तथापि उनके मनमें श्रीरामचन्द्रजीके लिये चिन्ताके कारण ऐसा शोक उत्पन्न हुआ, जिसका वर्णन नहीं हो सकता ॥ १६ ॥

धर्मदल्लि दृष्टियिरिसिरुव महात्मा भरतनु शोकिसलु योग्यनल्लदिद्दरू अवन मनस्सिनल्लि श्रीरामन कुरिताद चिन्तॆयिन्दागि वर्णिसलारदष्टु शोक उण्टायितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. bharatasya = to Bharata;mahaatmanaH = the high soled; dharmaprekshhasya = whose only aim is to fulfillhis duty; anarhasya = and who is undeserving of sorrow; taadR^ishaH hi = indeedfelt; shokaH = grief; raama chintaamayah = born of anguish for Rama.

अनुवादः

The high soled Bharata, whose only aim is to fulfill his duty andwho is undeserving of sorrow, indeed felt grief, born of anguish for Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तर्दाहेन दहनः सन्तापयति राघवम् ।
वनदाहाग्निसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ १७ ॥

अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयतिराघवम्। वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम्॥ २-८५-१७

जैसे वनमें फैले हुए दावानलसे संतप्त हुए वृक्षको उसके खोखलेमें छिपी हुई आग और भी अधिक जलाती है, उसी प्रकार दशरथ-मरणजन्य चिन्ताकी आगसे संतप्त हुए रघुकुलनन्दन भरतको वह राम-वियोगसे उत्पन्न हुई शोकाग्नि और भी जलाने लगी ॥ १७ ॥

काडुगिच्चिनिन्द बॆन्द मरद पॊटरॆयल्लिद्द किडियिन्दागि इन्नु हॆच्चागि उरियुण्टुमाडुव हागॆ दशरथन मरणजन्य चिन्तॆयिन्द बेयुत्तिद्द रघुकुलनन्दन भरतनन्नु राम वियोगवॆम्ब शोकाग्नियु इन्नू सुडलु तॊडगितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. agniriva = as a fire; guuDhah = hidden; paadapam = in a hollow tree; vana daahaabhi samtaptaH = while a forest onfire is burnt up; (so did)raaghavam = Bharata?s; dahanaH = fire; santaapayati = ofanguish; antardaahena = burn within his heart.

अनुवादः

As a fire is hidden in a hollow tree while a forest is on fire, sodid Bharata?s fire of anguish burn with in his heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसृतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् ।
यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतो हिमम् ॥ १८ ॥

प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदःशोक अग्नि सम्भवः। यथा सूर्य अंशु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम्॥ २-८५-१८

जैसे सूर्यकी किरणोंसे तपा हुआ हिमालय अपनी पिघली हुई बर्फको बहाने लगता है, उसी प्रकार भरत शोकाग्निसे संतप्त होनेके कारण अपने सम्पूर्ण अङ्गोंसे पसीना बहाने लगे ॥ १८ ॥

सूर्यन किरणगळ बिसियिन्द हिमालयवु करगिद मञ्जुगड्डॆगळन्नु हरिसि बिडुवन्तॆये भरतनु शोकाग्नियिन्द सन्तप्तनाद्दरिन्द तन्न समस्त शरीरदिन्द बॆवरु सुरिसतॊडगिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. svedam = perspiration;shokaagnisambhavam = born of fieriness of grief; prasR^itaH = poured off;sarvagaatrebhyaH = from all his limbs; yathaa = as; himam = the snow; prasR^itaH = melts and flows; suuryaamshu samtaptaH = heated by solar rays; himavaan = fromHimavat mountain.

अनुवादः

Perspiration born of fieriness of grief poured off from all hislimbs, as the snow heated by solar rays melts and flows from Himavat mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्याननिर्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसङ्घेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ १९ ॥
प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ २० ॥

ध्यान निर्दर शैलेनविनिह्श्वसित धातुना। दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृंगिणा॥ २-८५-१९ प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना। आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः॥ २-८५-२०

उस समय कैकेयीकुमार भरत दुःखके विशाल पर्वतसे आक्रान्त हो गये थे । श्रीरामचन्द्रजीका ध्यान ही उसमें छिद्ररहित शिलाओंका समूह था । दुःखपूर्ण उच्छ्वास ही गैरिक आदि धातुका स्थान ले रहा था । दीनता(इन्द्रियोंकी अपने विषयोंसे विमुखता) ही वृक्षसमूहोंके रूपमें प्रतीत होती थी । शोकजनित आयास ही उस दुःखरूपी पर्वतके ऊँचे शिखर थे । अतिशय मोह ही उसमें अनन्त प्राणी थे । बाहर-भीतरकी इन्द्रियोंमें होनेवाले संताप ही उस पर्वतकी ओषधियाँ तथा बाँसके वृक्ष थे ॥ १९-२० ॥

आग कैकेयिय मग भरतनु दुःखद विशाल पर्वतदिन्द आक्रान्तनागिद्दनु. श्रीरामन ध्यानवे अदरल्लिन छिद्ररहित बण्डॆगळ समूहवागित्तु. दुःखपूर्ण निट्टुसिरे गैरिक मॊदलाद धातुगळ स्थानवागिद्दवु. दीनतॆ (इन्द्रियगळु तम्म विषयगळिन्द विमुखतॆ)ये वृक्ष समूहवागि कण्डु बरुत्तित्तु. शोकजनित आयासवे आ दुःखरूपी पर्वतद ऎत्तरवाद शिखरगळागिद्दवु. अतिशय मोहवे अदरल्लिन अनन्त प्राणिगळु. ऒळ-हॊरगॆ इन्द्रियगळल्लि आगुव सन्तापवे आ पर्वतद वनस्पतिगळु मत्तु बॆत्त-बिदिरुगळागिद्दवु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19-20. kaikeyiisutaH = Bharata the son of Kaikeyi; aakraantaH = was pressed; mahata duHkha sailena = by the weight of that colossal mountain of agony; dhyaana nirdhara shailena = consisting of rocky caverns in the shape of settled contemplations on Rama; viniHshvasitadhaatunaa = minerals in the shape of groans and sighs; dainyapaadapa samghena = acluster of trees in the shape of depressive thoughts ; shokaayaasaadhishR^iN^giNaa = summits in the form of sufferings and fatigue; pramohaananta sattvena = countless wild beasts in the shape of swoons; samtaapoushhadhi veNunaa = herbsand bamboos in the form of his exertions.

अनुवादः

Bharata, the son of Kaikeyi was pressed by the weight of thatcolossal mountain of agony consisting of rocky caverns in the shape of settledcontemplations on Rama, minerals in the shape of groans and sighs, a cluster oftrees in the shape of depressive thoughts, summits in the form of sufferingsand fatigue, countless wild beasts in the shape of swoons, herbs and bamboos inthe form of his exertions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनिःश्वसन् वै भृशदुर्मनास्ततः
प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो
नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ २१ ॥

विनिःश्वसन् वै भृशदुर्मनास्ततः
प्रमूढसञ्ज्ञः परमापदं गतः ।
शमं न लेभे हृदयज्ञरार्दितो
नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥

विनिश्श्वसन्वैभृशदुर्मनास्ततः। प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः। शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो। नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः॥ २-८५-२१

उनका मन बहुत दुःखी था । वे लंबी साँस खींचते हुए सहसा अपनी सुध-बुध खोकर बड़ी भारी आपत्तिमें पड़ गये । मानसिक चिन्तासे पीड़ित होनेके कारण नरश्रेष्ठ भरतको शान्ति नहीं मिलती थी । उनकी दशा अपने झुंडसे बिछुड़े हुए वृषभकी-सी हो रही थी ॥ २१ ॥

अवन मनस्सु बहळ दुःखितवागित्तु. अवनु दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्तिद्दनु. अवन हृदय कलुषित गॊण्डु प्रतिक्षण मूर्छितनागुत्तिद्दनु. भारी आपत्तिगॆ सिलुकि, मानसिक चिन्तॆयिन्द नरश्रेष्ठ भरतनिगॆ शान्ति इरलिल्ल. अवन स्थितियु गुम्पिनिन्द अगलिद गूळियन्तागित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter;nararshhabhah = Bharata the excellent among men; vinishhvasan = sighing; bhR^ishaduramanaa = very much in melancholy; pramuuDha samjN^aH = his mind utterlyconfused in consequence.; gataH = having obtained; parama aapadam = an exrtremedistress; hR^idaya jvaraarditaH = afflicted with burning fever in his breast;R^ishhabhaH yathaa = like a bull; yuutha hataH = strayed from its herd; lekhe = found; na shamam = no peace.

अनुवादः

Thereafter, Bharata the excellent among men sighing much inmelancholy, his mind utterly confused in consequence, having obtained anextreme distress, afflicted as he was with burning fever in his breast and likea bull strayed from its herd, found no peace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुहेन सार्धं भरतः समागतो
महानुभावः सजनः समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुन-
र्गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ २२ ॥

गुहेन सार्धम् भरतःसमागतः। महा अनुभावः सजनः समाहितः। सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर्। गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति॥ २-८५-२२

परिवारसहित एकाग्रचित्त महानुभाव भरत जब गुहसे मिले, उस समय उनके मनमें बड़ा दुःख था । वे अपने बड़े भाईके लिये चिन्तित थे, अतः गुहने उन्हें पुनः आश्वासन दिया ॥ २२ ॥

एकाग्रचित्त महानुभाव भरतनु परिवारदॊन्दिगॆ गुहनन्नु भॆट्टियादाग अवन मनस्सिगॆ दुःखवागित्तु. अवनु तन्नण्णनिगागि चिन्तितनागिद्दनु. आद्दरिन्द गुहनु अवनिगॆ पुनः आश्वासनॆयन्नु नीडिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. bharataH = bharata;mahaanubhaavaH = the noble minded; sajanaH = with his escort; samaagataH = met;guhesaartham = Guha too; samaahitaH = in a composed mind; tadaa = then; guhah = Guha; sudurmanaaH = in very low spirits; * aashvaasayaT* = reassured; tam bharatam = that Bharata; punaH = again; agrajam prati = regarding his elder brother.

अनुवादः

The noble soled Bharata, with his escort, met Guha too in acomposed mind. Then Guha slowly reassured Bharata again as regards his elderbrother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः ॥ ८५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पचासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऎम्भत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥85॥