०८४ गुह-भरतसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Guha the king of Nishada tribe asks his relative to guard the river bank and get ready for a battle, if necessary, with Bharata. Then, Guha approaches Bharata with a welcome-drink of honey, meat and fish. He asks Bharata with his army to accept his hospitality.

स्रोतः: valmikiramayan.net

84. निषादराज गुहका अपने बन्धुओंको नदीकी रक्षा करते हुए युद्धके लिये तैयार रहनेका आदेश दे भेंटकी सामग्री ले भरतके पास जाना और उनसे आतिथ्य स्वीकार करनेके लिये अनुरोध करना

ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् ।
निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन् स परितोऽब्रवीत् ॥ १ ॥

ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् ।
निषादराजो दृष्टैव ज्ञातीन् स परितोऽब्रवीत् ॥

ततः निविष्टाम् ध्वजिनीम् गन्गाम् अन्वाश्रिताम् नदीम् । निषाद राजो दृष्ट्वा एव ज्ञातीन् सम्त्वरितः अब्रवीत् ॥ २-८४-१

उधर निषादराज गुहने गङ्गा नदीके तटपर ठहरी हुई भरतकी सेनाको देखकर सब ओर बैठे हुए अपने भाई-बन्धुओंसे कहा— ॥ १ ॥

अत्त निषादराज गुहनु गङ्गानदिय तीरदल्लि तङ्गिद भरतन सैन्यवन्नु नोडि, अल्लल्लि कुळितिरुव तन्न बन्धु-बान्धवरल्लि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; dR^iSTvaiva = just on seeing; dhvajiniim = an army; niviSTaam = encamped; anvaashritaam = and situated along; gaN^gaam nadiim = the River Ganga; niSaadaraajaH = Guha; the king of Nishadas; samtvasitaH = hastily; abraviit = spoke; jJNaatiin = to his relatives (as follows):

अनुवादः

Just on seeing an army encamped and positioned along the River Ganga, Guha the king of Nishadas hastily spoke to his relatives as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

महतीयमितः सेना सागराभा प्रदृश्यते ।
नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ॥ २ ॥

महती इयम् अतः सेना सागर आभा प्रदृश्यते । न अस्य अन्तम् अवगच्चामि मनसा अपि विचिन्तयन् ॥ २-८४-२

‘भाइयो! इस ओर जो यह विशाल सेना ठहरी हुई है समुद्रके समान अपार दिखायी देती है; मैं मनसे बहुत सोचनेपर भी इसका पार नहीं पाता हूँ ॥ २ ॥

बन्धुगळे! इल्लि तङ्गिद ई विशाल सैन्यवु समुद्रदन्तॆ अपारवागि काणुत्तिदॆ. नानु मनस्सिनल्लि बहळ योचिसियू इदर कॊनॆये काणुवुदिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. itaH = on this side; iyam = this; mahatii = huge; senaa = army; pradR^ishyati = is seen; saagaraabhaa = as an ocean; naadhigachchhami = I am not able to find; antam = the extent; asyaaH = of this army; vidintayannapi = even by my discerning; manasaa = with the mind.

अनुवादः

“On this side, a huge army is seen like an ocean. I am not able to comprehend the extent of this army even by my discerning mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा नु खलु दुर्बुद्धिर्भरतः स्वयमागतः ।
स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे ॥ ३ ॥

यथा न खलुदुर्बुद्धिर्भरतः स्वयमागतः ।
स एष हि महाकायः कोविदारध्वजोरथे ॥

यथा तु खलु दुर्भद्धिर्भरतः स्वयमागतः । स एष हि महा कायः कोविदार ध्वजो रथे ॥ २-८४-३

‘निश्चय ही इसमें स्वयं दुर्बुद्धि भरत भी आया हुआ है; यह कोविदारके चिह्नवाली विशाल ध्वजा उसीके रथपर फहरा रही है ॥ ३ ॥

निश्चयवागि इदरॊन्दिगॆ दुर्बुद्धि भरतनू बन्दिरुवनु; ई कोविदार चिह्नॆय विशाल ध्वजवु अवन रथद मेलॆ हाराडुत्ता इदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. eSaH = here ( is seen); rathe hi = on the chariot; saH = that; mahaakaayaH = towering; kovidaara*; dhvajaH = banner bearing Kovidara tree; bharataH = (and hence) Bharata; durbuddhiH = with an evil intent; svayam = himself; yathaatu aagataH = seems to have come.

अनुवादः

“Here is seen on that chariot, a towering banner bearing Kovidara tree and hence Bharata himself with an evil intent seems to have come.”

टिप्पनी

Kovidara tree: pomegranate tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बन्धयिष्यति वा पाशैरथ वास्मान् वधिष्यति ।
अनु दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद् विवासितम् ॥ ४ ॥

‘मैं समझता हूँ कि यह अपने मन्त्रियोंद्वारा पहले हमलोगोंको पाशोंसे बँधवायेगा अथवा हमारा वध कर डालेगा; तत्पश्चात् जिन्हें पिताने राज्यसे निकाल दिया है, उन दशरथनन्दन श्रीरामको भी मार डालेगा ॥ ४ ॥

इवनु तन्न मन्त्रिगळिन्द मॊदलु नम्मॆल्लरन्नु पाशगळिन्द बन्धिसियानु, अथवा कॊल्लिसलूबहुदु; अनन्तर यारन्नु तन्दॆयु राज्यदिन्द हॊरहाकिद आ दशरथनन्दन श्रीरामनन्नू कूड कॊन्दुहाकुवनॆन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ.॥4॥

सम्पन्नां श्रियमन्विच्छंस्तस्य राज्ञः सुदुर्लभाम् ।
भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥ ५ ॥

सम्पन्नां श्रियमन्विच्छंस्तस्य राज्ञः सुदुर्लभाम् ।
भरतः केकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥

‘कैकेयीका पुत्र भरत राजा दशरथकी सम्पन्न एवं सुदुर्लभ राजलक्ष्मीको अकेला ही हड़प लेना चाहता है, इसीलिये वह श्रीरामचन्द्रजीको वनमें मार डालनेके लिये जा रहा है ॥ ५ ॥

कैकेयिय पुत्र भरतनु दशरथन सम्पन्न हागू सुदुर्लभ राज्यलक्ष्मियन्नु ऒब्बने ऎत्तिहाकबेकॆन्दु बयसुत्तिरुवनु. अदक्कागि अवनु श्रीरामनन्नु वनदल्लि कॊन्दुहाकलु होगुत्तिद्दानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

4; 5. bharataH = (Will) Bharata; kaikeyiiputraH = the son of Kaikeyi; badhayiSyati = bind with chains; daashaan = our fishermen; athavaa = or; vadhiSyati = kill; asmaan = us?; atha = or; samadhigachchhati = is he coming; hantum = to kill; raamam = Rama; daasharthiim = the son of Dasaratha; vivaasitam = who was exiled; raajyaat = from the kingdom; pitraa = by his father; anvichchhan = and desiring; shriyam = the prosperous kingdom; sampannaam = a luxury; sudurlabham = and that which is inaccessible to another.

अनुवादः

“Will Bharata the son of Kaikeyi bind us with chains or slay us? Or is he coming to kill Rama, the son of Dasaratha, who was exiled from the kingdom by his father, desirous as Bharata is to get the prosperous Ayodhya kingdom, a luxury and that which is inaccessible to another?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम ।
तस्यार्थकामाः सन्नद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत ॥ ६ ॥

भर्ता चैव सखा चैव रामः दाशरथिर् मम । तस्य अर्थ कामाः सम्नद्धा गन्गा अनूपे अत्र तिष्ठत ॥ २-८४-६

‘परंतु दशरथकुमार श्रीराम मेरे स्वामी और सखा हैं, इसलिये उनके हितकी कामना रखकर तुमलोग अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित हो यहाँ गङ्गाके तटपर मौजूद रहो ॥

आदरॆ दशरथकुमार श्रीरामनु नन्न स्वामि मत्तु सखनागिद्दानॆ, अदक्कागि अवन हितवन्नु बयसि नीवॆल्लरू अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सुसज्जितरागि इल्लि गङ्गातीरदल्लि सिद्धरागिरि.॥6॥

पदच्छेदः

6. raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; mama = is my; bhartaachaiva = Lord; sakhaa chaiva = and my friend too; (Hence); pratiSThata = be stationed; sannaddhaa = covered with armor; gaN^gaanuupe = one this bank of Ganga River; artha kaamaaH = desiring to advance the interest; tasya = of that Rama.

अनुवादः

“Rama the son of Dasaratha is my Lord and my companion too. Hence you, covered with armor, be stationed on this bank of Ganga River, desiring to advance the interest of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम् ।
बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः ॥ ७ ॥

तिष्ठन्तु सर्व दाशाः च गन्गाम् अन्वाश्रिता नदीम् । बल युक्ता नदी रक्षा मांस मूल फल अशनाः ॥ २-८४-७

‘सभी मल्लाह सेनाके साथ नदीकी रक्षा करते हुए गङ्गाके तटपर ही खड़े रहें और नावपर रखे हुए फल-मूल आदिका आहार करके ही आजकी रात बितावें ॥ ७ ॥

ऎल्ल अम्बिगरु सैन्यदॊन्दिगॆ नदियन्नु रक्षिसुत्ता गङ्गातीरदल्ले इरि मत्तु नावॆगळल्लि इट्टिरुव फल-मूलगळन्नु तिन्दुकॊण्डु इन्दिन रात्रियन्नु कळॆयिरि.॥7॥

पदच्छेदः

7. sarve = (Let) all; daashaashcha = our ferrymen; nadiirakSaaH = guarding the river; balayuktaaH = along with troops; maamsa muula phalaashanaaH = eating; meet; roota and fruits ( in the boats); tiSThantu = stay; anvaashritaaH = positioned along; gaN^gaam nadiim = the River Ganga.

अनुवादः

“Let all our ferrymen guarding the river, along with the troops, eating meat roots and fruits ( in their boats), stay positioned along the River Ganga.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् ।
सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वत्यभ्यचोदयत् ॥ ८ ॥

नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् ।
सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ्यचोदयत् ॥

नावाम् शतानाम् पन्चानाम् कैवर्तानाम् शतम् शतम् । सम्नद्धानाम् तथा यूनाम् तिष्ठन्तु अत्यभ्यचोदयत् ॥ २-८४-८

‘हमारे पास पाँच सौ नावें हैं, उनमेंसे एक-एक नावपर मल्लाहोंके सौ-सौ जवान युद्ध-सामग्रीसे लैस होकर बैठे रहें ।’ इस प्रकार गुहने उन सबको आदेश दिया ॥ ८ ॥

नम्म बळि ऐदुनूरु दोणिगळु इवॆ, अदरल्लि प्रतियॊन्दर मेलॆयू बॆस्तर नूरु-नूरु युवकरु युद्ध सामग्रिगळन्नु अणिगॊळिसि कूतिरलि. ई प्रकार गुहनु अवरॆल्लरिगॆ आदेशिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. paN^chaanam = (Let) five; shataanaam = hundred; naavaam = boats; shatam shatam = each; manned by a hundred; yuunaam = youthful; kaivartanaam = ferrymen; tiSThantu = be stationed; tathaa = and sannddhaam = made ready; iti = (Guha) thus; abhyachodayat = announced.

अनुवादः

“Let five hundred boats, each manner by a hundred youthful ferrymen, be stationed and made ready” -thus announced Guha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति ।
इयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति ॥ ९ ॥

यदा तुष्टः तु भरतः रामस्य इह भविष्यति । सा इयम् स्वस्तिमयी सेना गन्गाम् अद्य तरिष्यति ॥ २-८४-९

उसने फिर कहा कि ‘यदि यहाँ भरतका भाव श्रीरामके प्रति संतोषजनक होगा, तभी उनकी यह सेना आज कुशलपूर्वक गङ्गाके पार जा सकेगी’ ॥ ९ ॥

अवनु पुनः हेळिदनु - भरतन भाववु श्रीरामन कुरितु सन्तोषजनकवागिद्दरॆ आग अवन ई सैन्य इन्दु क्षेमवागि गङ्गॆयन्नु दाटबहुदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yadaatu = when; bharataH = Bharata; bhaviSyati = be; aduSTaH = well-disposed; iha = here; raamasya = towards Rama; saa iyam = such of this; senaa = army; tariSyati = may cross; gaN^gaam = the River Ganga; adya = today; svastimatii = in safety.

अनुवादः

“If Bharata is favourably disposed now towards Rama, then only his army may (be allowed to) cross the River Ganga in safety.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च ।
अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः ॥ १० ॥

इति उक्त्वा उपायनम् गृह्य मत्स्य मांस मधूनि च । अभिचक्राम भरतम् निषाद अधिपतिर् गुहः ॥ २-८४-१०

यों कहकर निषादराज गुह मत्स्यण्डी* (मिश्री), फलके गूदे और मधु आदि भेंटकी सामग्री लेकर भरतके पास गया ॥ १० ॥

\* यहाँ मूलमें ‘मत्स्य’ शब्द ‘मत्स्यण्डी’ अर्थात् मिश्रीका वाचक है । ‘मत्स्यण्डी’ इस नामका एक अंश ‘मत्स्य’ है, अतः नामके एक अंशके ग्रहणसे सम्पूर्ण नामका ग्रहण किया गया है ।

हीगॆ हेळि निषादराज गुहनु मत्स्यण्डी (कल्लु सक्करॆ) हण्णिन तिरुळु, जेनु मॊदलाद सामग्रिगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु भरतनन्नु सन्दर्शिसलु हॊरटनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. iti = thus; uktvaa = spoken; guhaH = Guha; niSaadaadhipatiH = the Lord of Nishadas; gR^ihya = took; matsya maamsa madhuuni = fish meat and honey; upaayanam = as an offering; abhichakraama = and approached; bharatam = Bharata.

अनुवादः

After uttering thus, Guha the king of Nishadas took fish, meat and honey as an offering and approached Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
भरतायाचचक्षेऽथ समयज्ञो विनीतवत् ॥ ११ ॥

तम् आयान्तम् तु सम्प्रेक्ष्य सूत पुत्रः प्रतापवान् । भरताय आचचक्षे अथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-८४-११

उसे आते देख समयोचित कर्तव्यको समझनेवाले प्रतापी सूतपुत्र सुमन्त्रने विनीतकी भाँति भरतसे कहा— ॥ ११ ॥

अवनु बरुवुदन्नु नोडि समयोचित कर्तव्यवन्नु तिळिद प्रतापि सूतपुत्र सुमन्त्रनु विनीत भावदिन्द भरतनल्लि हेळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. atha = thereafter; suutaputraH = Sumantra the charioteer; prataapavaan = a majestic man; vinayajJNaH = who knows the rules of discipline; samprekshya = seeing; tam = him aayaantam = approach; aachachaksha = told; bharataaya = Bharata; viniitavat = humbly (as follows):

अनुवादः

Seeing him approach, Sumantra the charioteer, a majestic man who knows the rules of discipline, humbly told Bharata as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः ।
कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा ॥ १२ ॥
तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थं त्वां निषादाधिपो गुहः ।
असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ १३ ॥

एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः ।
कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा ॥ तस्मात्पुश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः ।
असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥

एष ज्ञाति सहस्रेण स्थपतिः परिवारितः । कुशलो दण्डक अरण्ये वृद्धो भ्रातुः च ते सखा ॥ २-८४-१२ तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वाम् निषाद अधिपो गुहः । असंशयम् विजानीते यत्र तौ राम लक्ष्मणौ ॥ २-८४-१३

‘ककुत्स्थकुलभूषण! यह बूढ़ा निषादराज गुह अपने सहस्रों भाई-बन्धुओंके साथ यहाँ निवास करता है । यह तुम्हारे बड़े भाई श्रीरामका सखा है । इसे दण्डकारण्यके मार्गकी विशेष जानकारी है । निश्चय ही इसे पता होगा कि दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण कहाँ हैं, अतः निषादराज गुह यहाँ आकर तुमसे मिलें, इसके लिये अवसर दो’ ॥ १२-१३ ॥

ककुत्स्थकुलभूषण! ई मुदुक निषादराज गुहनु तन्न साविरारु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ इल्लि वासिसुत्तिद्दानॆ. इवनु निन्नण्ण श्रीरामन मित्रनागिद्दानॆ. इवनिगॆ दण्डकारण्यद विशेष परिचयविदॆ. खण्डितवागि श्रीराम-लक्ष्मणरु ऎल्लिरुवरॆन्दु इवनिगॆ तिळिदिरबहुदु; आद्दरिन्द निषादराज गुहनु निन्नॊन्दिगॆ भॆट्टियागलु अवकाशमाडिकॊडु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. eSaH = this; sthapatiH = Lord; parivaaritaH = who is surrounded; jJNaati sahasresha = by a thousand of his own people; kushalaH = is fully acquainted; daN^kaaraaN^ye = with the forest of Dandaka; vR^iddhaH = and an old; sakhaacha = friend; te = of your; bhraatuH = elder brother.

अनुवादः

“This Lord who is surrounded by a thousand of his own people, is fully acquainted with the forest of Dandaka and also an old friend of your elder brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. kaakutthsa = O; Bharata! Tasmaat = for that reason; guhaH = (let) Guha; niSaadaadhiphaH = the king of Nishadas; pashyatu = see; tvaam = you; vijaaniite = (He) knows; asamshayam = surely; yatra = where; tau = those; raamalakshmaNau = Rama and Lakshmana (are there).

अनुवादः

“O, Bharata! For that reason, let Guha the king of Nishadas see you. He knows surely where those two Rama and Lakshmana - are stationed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद् भरतः शुभम् ।
उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति ॥ १४ ॥

एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुमन्त्रात् भरतः शुभम् । उवाच वचनम् शीघ्रम् गुहः पश्यतु माम् इति ॥ २-८४-१४

सुमन्त्रके मुखसे यह शुभ वचन सुनकर भरतने कहा—‘निषादराज गुह मुझसे शीघ्र मिलें—इसकी व्यवस्था की जाय’ ॥ १४ ॥

सुमन्त्रनिन्द ई शुभ समाचार केळि भरतनु हेळिदनु - निषादराज गुहनु ननगॆ शीघ्रवागि भॆट्टियागुवन्तॆ व्यवस्थॆयागलि.॥14॥

पदच्छेदः

14. shrutvaa = hearing; etat = these; shubham = auspicious; vachanam = words; sumantreaat = of Sumantra; bharataH = Bharata; uvaacha = spoke; iti = these; vachanam = words; guhaH = (let) Guha; pashyati = see; maam = me; shiighram = immediately.

अनुवादः

Hearing the auspicious words of Sumantra, Bharata answered, “Introduce Guha to me without delay.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लब्ध्वानुज्ञां सम्प्रहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः ।
आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥

लब्ध्वा अभ्यनुज्ञाम् सम्हृष्टः ज्ञातिभिः परिवारितः । आगम्य भरतम् प्रह्वो गुहो वचनम् अब्रवीइत् ॥ २-८४-१५

मिलनेकी अनुमति पाकर गुह अपने भाई-बन्धुओंके साथ वहाँ प्रसन्नतापूर्वक आया और भरतसे मिलकर बड़ी नम्रताके साथ बोला— ॥ १५ ॥

भेटिय अनुमति पडॆदु गुहनु तन्न बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ अल्लिगॆ सन्तोषवागि बन्दु, भरतनन्नु भॆट्टियागि बहळ नम्रतॆयिन्द हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. labdhvaa = having obtained; abhyamjJNaam = the permission; guhaH = Guha; parivaaritaH = surrouned; jJNaatibhiH = by his own people; samhR^iSTaH = joyfully; prahvaH = and humbly; aagamya = approached; baratam = Bharata; abraviit = and spoke; vachanam = these words.

अनुवादः

Having obtained permission, Guha along with his own people, joyfully and humbly approached Bharata and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम् ।
निवेदयाम ते सर्वं स्वके दाशगृहे वस ॥ १६ ॥

निष्कुटः चैव देशो अयम् वन्चिताः च अपि ते वयम् । निवेदयामः ते सर्वे स्वके दाश कुले वस ॥ २-८४-१६

‘यह वन-प्रदेश आपके लिये घरमें लगे हुए बगीचेके समान है । आपने अपने आगमनकी सूचना न देकर हमें धोखेमें रख दिया—हम आपके स्वागतकी कोई तैयारी न कर सके । हमारे पास जो कुछ है, वह सब आपकी सेवामें अर्पित है । यह निषादोंका घर आपका ही है, आप यहाँ सुखपूर्वक निवास करें ॥ १६ ॥

ई वनप्रदेशवु निमगागि मनॆय हूदोटदन्तॆ इदॆ. नीवु निम्म आगमनद सूचनॆयन्नु कॊडदॆ नम्मन्नु वञ्चिसिदरि. नावु निम्म स्वागतद यावुदे सिद्धतॆ माडदेहोदॆवु. नम्म बळि इरुवुदॆल्लवू निम्म सेवॆगागि अर्पितवागिदॆ. ई निषादर मनॆ निम्मदे आगिदॆ. नीवु सुखवागि इल्लि वासिसिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. ayam = this; deshaH = place; niSkuTaH = is like a pleasure-grove near your house; vayam = we; vaN^chitaashchaapi = are your subjects; sarve = all of us; nivedayaavaH = are reporting to you; te = as such; vasa = stay; daasakule = in this servant’s house.

अनुवादः

“This place is like a pleasure-grove near your house. We are your subjects and are reporting to you as such. Stay in this servant’s house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्ति मूलफलं चैतन्निषादैः स्वयमर्जितम् ।
आर्द्रं शुष्कं तथा मांसं वन्यं चोच्चावचं तथा ॥ १७ ॥

अस्ति मूल फलं चैतन्निषादैः स्वयमर्जितम् ।
आर्द्रं शुष्कं यथा मांसं वन्यं चोच्चावचं तथा ॥

अस्ति मूलम् फलम् चैव निषादैः समुपाहृतम् । आर्द्रम् च मांसम् शुष्कम् च वन्यम् च उच्च अवचम् महत् ॥ २-८४-१७

‘यह फल-मूल आपकी सेवामें प्रस्तुत है । इसे निषाद लोग स्वयं तोड़कर लाये हैं । इनमेंसे कुछ फल तो अभी हरे ताजे हैं और कुछ सूख गये हैं । इनके साथ तैयार किया हुआ फलका गूदा भी है । इन सबके सिवा नाना प्रकारके दूसरे-दूसरे वन्य पदार्थ भी हैं । इन सबको ग्रहण करें ॥ १७ ॥

ई फल-मूलगळु निम्म सेवॆगागि इवॆ. इवन्नु निषादरु स्वतः कित्तुतन्दिरुवरु. इवुगळल्लि कॆलवु फल हण्णागिवॆ, कॆलवु ऒणगिवॆ. इवुगळ जॊतॆगॆ हण्णुगळ तिरुळन्नु इरिसिदॆ. इवुगळल्लदॆ इतर वन्य पदार्थगळू इवॆ. इवॆल्लवन्नु स्वीकरिसिरि.॥17॥

पदच्छेदः

17. asti = here are; muulam = the root; phalam chaiva = fruit; samudaahR^itam = gathered; niSaadaiH = by my tribe; maamsamcha = and the meat; mahat = of great quality; ucchaavacham = and of various kinds; aardram = fresh; shuSkamcha = and dried; vanyam = and all a produce of the forest.

अनुवादः

“Here are the roots and fruits gathered by my tribe as well as fresh and dried meat of great quality and of various kinds, and all a produce of the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यत्येनां विभावरीम् ।
अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥ १८ ॥

आशंसे स्वशिता सेना वत्स्यत्येनां विभावरीम् ।
अर्चितो विविधैः कामैःश्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥

आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यति इमाम् विभावरीम् । अर्चितः विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥ २-८४-१८

‘हम आशा करते हैं कि यह सेना आजकी रात यहीं ठहरेगी और हमारा दिया हुआ भोजन स्वीकार करेगी । नाना प्रकारकी मनोवाञ्छित वस्तुओंसे आज हम सेनासहित आपका सत्कार करेंगे, फिर कल सबेरे आप अपने सैनिकोंके साथ यहाँसे अन्यत्र जाइयेगा’ ॥ १८ ॥

ई सैन्यवु इन्दिन रात्रि इल्ले तङ्गिद्दु नावु कॊट्ट भोजनवन्नु स्वीकरिसबेकॆन्दु नावु आशिसुत्तेवॆ. नाना प्रकार मनोवाञ्छित वस्तुगळिन्द इन्दु नावु सैन्यसहित निम्मन्नु सत्करिसुवॆवु मत्तु नाळॆ बॆळिग्गॆ नीवु निम्म सैन्यदॊन्दिगॆ बेरॆडॆगॆ होगिरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. aasham se = I hope; senaa = the army; svaashitaa = after eating well; vatsyat = can halt; imam = in this night; architaH = offered reverently; vividhaiH = various kinds; kaamaiH = of all that you could desire; gamiSyasi = you can go; shvaH = tomorrow; sasainyaH = along with your army.

अनुवादः

“I hope the army, after eating well, can halt for the night here. Furnished with all you could desire, you can continue your journey tomorrow along with your troops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः ॥ ८४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौरासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऎम्भत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥84॥