०६६ राजशरीरस्य तैलकटाहे निक्षेपः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Kausalya reproaches Kaikeyi for her wrong deeds, while weeping profusely for her husband’s death. The chamberlains reverently remove Kausalya from the place of the king’s body, which they later keep in a trough filled with oil. The ministers and other functionaries return to their abodes, when the night fell in darkness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

66. राजाके लिये कौसल्याका विलाप और कैकेयीकी भर्त्सना, मन्त्रियोंका राजाके शवको तेलसे भरे हुए कड़ाहमें सुलाना, रानियोंका विलाप, पुरीकी श्रीहीनता और पुरवासियोंका शोक

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
गतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ १ ॥
कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ २ ॥

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
नतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥

तम् अग्निम् इव संशान्तम् अम्बु हीनम् इव अर्णवम् । हतप्रभम् इव आदित्यम् स्वर्गथम् प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ २-६६-१ कौसल्या बाष्प पूर्ण अक्षी विविधम् शोक कर्शिता । उपगृह्य शिरः राज्ञः कैकेयीम् प्रत्यभाषत ॥ २-६६-२

बुझी हुई आग, जलहीन समुद्र तथा प्रभाहीन सूर्यकी भाँति शोभाहीन हुए दिवङ्गत राजाका शव देखकर कौसल्याके नेत्रोंमें आँसू भर आये । वे अनेक प्रकारसे शोकाकुल होकर राजाके मस्तकको गोदमें ले कैकेयीसे इस प्रकार बोलीं— ॥ १-२ ॥

आरिहोद बॆङ्कियन्तॆ, नीरिल्लद समुद्रदन्तॆ, कान्तिहीन सूर्यनन्तॆ इद्द स्वर्गस्थनाद राजन शववन्नु नोडि कौसल्यॆय कण्णुगळल्लि कम्बनि तुम्बिदवु. अवळु अनेक प्रकारदिन्द शोकाकुलळागि राजन तलॆयन्नु तन्न तॊडॆयल्लिट्टुकॊण्डु कैकेयिगॆ हेळिदळ.॥1-2॥

पदच्छेदः

1;2. prekshhya = Seeing; tam paarthivam = that king; svargastham = who was dead; agnimiva = like fire; samshaantam = which is fully extinguished; aarNavamiva = like an ocean; ambuhiinam = bereft of water; aadityamiva = like the sun; hataprabham = dimmed in luster; kausalya = Kausalya; upagR^ihya = holding; raaG^YaH = the king’s; shiraH = head; baashhpapuurNaakshhii = having her eyes filled with tears; shokakarshhitaa = who was stricken with grief; vividham = of various sorts; abhaashhata = spoke; kaikeyiim prati = to Kausalya (as follows:

अनुवादः

Seeing the aforesaid deceased king, who looked like a fully extinguished fire, a waterless ocean and a lusterless sun, Kausalya holding the king’s head on her lap with her eyes full of tears and who was stricken with grief of various sorts, spoke to Kausalya as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकामा भव कैकेयी भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ ३ ॥

सकामा भव कैकेयी भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वाराजानमेकाग्र नृशंसे दुष्टचारिणि ॥

सकामा भव कैकेयि भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् । त्यक्त्वा राजानम् एक अग्रा नृशंसे दुष्ट चारिणि ॥ २-६६-३

‘दुराचारिणी क्रूर कैकेयी! ले, तेरी कामना सफल हुई । अब राजाको भी त्यागकर एकाग्रचित्त हो अपना अकण्टक राज्य भोग ॥ ३ ॥;

दुराचारिणी क्रूर कैकेयिये! निन्न कामनॆ सफलवायितु. ईग महाराजरन्नु त्यजिसि एकाग्रचित्तळागि तन्न निष्कण्टक राज्यवन्नु अनुभविसु.॥3॥

पदच्छेदः

3. Kaikeyi = " O Kaikeyi; nR^ishanse = the cruel one; dushhTachaariNi = and the evil doer! Bhava = you be there; sakaama = having fulfilled your desires; tyaktvaa = deserting; raajaanam = the king; bhuN^jvaa = you can enjoy;raajyam = the kingdom;ekaagraa = undisturbed; akaNtakam = and with out any hindrance."

अनुवादः

“O Kaikeyi the cruel one and the doer of evils! You be there, having fulfilled your desires. Deserting the king, you can enjoy the kingdom undisturbed and without any hindrance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४ ॥

विहाय माम् गतः रामः भर्ता च स्वर् गतः मम । विपथे सार्थ हीना इव न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥ २-६६-४

‘राम मुझे छोड़कर वनमें चले गये और मेरे स्वामी स्वर्ग सिधारे । अब मैं दुर्गम मार्गमें साथियोंसे बिछुड़कर असहाय हुई अबलाकी भाँति जीवित नहीं रह सकती ॥

रामनु नन्नन्नु बिट्टु काडिगॆ होदनु मत्तु नन्न स्वामि स्वर्गस्थरादरु. इन्नु नानु दुर्गम दारियल्लि सङ्गडिगरिन्द अगलिद असहाय अबलॆयन्तॆ बदुकिरलारॆनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raamaH = Rama; vihaaya = has left; maam = me; gataH = and gone (to the forest); mama = My; bharataacha = husband also; svargataH = has gone to heaven; aham = I; na utsahe = do not wish; jiivitum = to live; saartha hiinena = as left behind by a caravan; vipathe = in a wrong road”

अनुवादः

“Rama has left me and gone to the forest. My husband too has left for heaven. I do not wish to live, as one left behind by a caravan in a wrong road.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्तारं तु परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ ५ ॥

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥

भर्तारम् तम् परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः । इच्चेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्याः त्यक्त धर्मणः ॥ २-६६-५

‘नारीधर्मको त्याग देनेवाली कैकेयीके सिवा संसारमें दूसरी कौन ऐसी स्त्री होगी जो अपने लिये आराध्य देवस्वरूप पतिका परित्याग करके जीना चाहेगी? ॥ ५ ॥

नारीधर्मवन्नु त्यजिसिद कैकॆयियल्लदॆ, जगत्तिनल्लि तन्न आराध्य देवरन्तिरुव पतियन्नु त्यजिसि बदुकलु बयसुव स्त्रीयरु यारु ताने इरबल्लळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kaastrii = which woman; ichchhet = would wish; jiivitum = to survive; parityajya = leaving; aatmanaH tam bhartaaram = her that husband; daivatam = who was divine?; kaikeyyaaH anyatra = except Kaikeyi; tyakda dharmaNaH = who was kicked off righteousness."

अनुवादः

“Which woman would wish to survive, leaving her husband who was divine, except Kaikeyi who kicked off righteousness?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥ ६ ॥

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम् पाकम् इव भक्षयन् । कुब्जा निमित्तम् कैकेय्या राघवाणान् कुलम् हतम् ॥ २-६६-६

‘जैसे कोई धनका लोभी दूसरोंको विष खिला देता है और उससे होनेवाले हत्याके दोषोंपर ध्यान नहीं देता, उसी प्रकार इस कैकेयीने कुब्जाके कारण रघुवंशियोंके इस कुलका नाश कर डाला ॥ ६ ॥

यावनादरू धनद लोभियु बेरॆयवरिगॆ विषवुणिसि, अदरिन्द आगुव हत्यॆय दोषगळ कडॆगॆ गमनकॊडुवुदिल्ल, हागॆये ई कैकेयियु कुब्जॆय कारणदिन्द रघुवंशियर ई कुलवन्नु नाशमाडिबिट्टळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. lubdaH = a greedy person; na buddhyate = cannot understand; doshhaan = one’s faults. Bhakshhayanniva = like one who eats; kimpaakam = a forbidden dish; kubjaanimiHan = Due to that hump-backed woman; kulam = the race; raaghavaaNaam = of Raghu dynasty; hitam = has been destroyed; kaikeyyaa = by Kaikeyi."

अनुवादः

“A greedy person cannot understand one’s faults, like one who eats a forbidden dish. Due to that hump- backed woman, Kaikeyi has ruined the race of Raghu dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ ७ ॥

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामम् विवासितम् । सभार्यम् जनकः श्रुत्वा पतितप्स्यति अहम् यथा ॥ २-६६-७

‘कैकेयीने महाराजको अयोग्य कार्यमें लगाकर उनके द्वारा पत्नीसहित श्रीरामको वनवास दिलवा दिया । यह समाचार जब राजा जनक सुनेंगे, तब मेरे ही समान उनको भी बड़ा कष्ट होगा ॥ ७ ॥

कैकेयियु महाराजरन्नु अयोग्य कार्यदल्लि तॊडगिसि, अवरिन्द पत्नीसहित श्रीरामनिगॆ वनवास कॊडिसिदळु. ई समाचार जनक महाराजरु केळिदरॆ नन्नन्तॆ अवरिगॆ बहळ कष्टवागबहुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaa = hearing; raamam = that Rama; sabhaaryam = along with his wife; vivaasitam = have been sent to exile; raaG^yaa = by the king; myuktena = coerced; aniyoge = to do an unworthy act; janakaH = Janaka; paritapsyati = will profusely lament; aham yathaa = as I do."

अनुवादः

“Hearing Rama along with his wife have been sent to exile by the king as he was coerced as he was (Kaikeyi) to do an unworthy act, Janaka will profusely lament as I do.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमलपत्राक्षो जीवन्नाशमितो गतः ॥ ८ ॥

स मामनाथाम् विधवाम् नाद्य जानाति धार्मिकः । रामः कमल पत्र अक्षो जीव नाशम् इतः गतः ॥ २-६६-८

‘मैं अनाथ और विधवा हो गयी—यह बात मेरे धर्मात्मा पुत्र कमलनयन श्रीरामको नहीं मालूम है । वे तो यहाँसे जीते-जी अदृश्य हो गये हैं ॥ ८ ॥

नानु अनाथॆ मत्तु विधवॆ आगिबिट्टॆ-ई मातु नन्न धर्मात्मा पुत्र कमलनयन श्रीरामनिगॆ तिळियदु. अवनादरो इल्लिन्द महाराजरु जीविसि इरुवागले अदृश्यनादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH raamaH = that Rama; dharmikaH = the pious man; kamala patraakshhaH = having eyes like lotus leaves; gataH = having got; naasham = disappeared; itaH = from here; jiivam = even though; surviving; adya = now; na jaanaati = does not know; maam = me; anaadham = to have become support-less; vidhavaam = widow."

अनुवादः

“Rama the pious man who is possessed of like lotus leaves, and who has disappeared from here even though living, now does not know me to have because a support -less widow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदेहराजस्य सुता तथा चारुतपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ ९ ॥

विदेह राजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी । दुह्खस्य अनुचिता दुह्खम् वने पर्युद्विजिष्यति ॥ २-६६-९

‘पति-सेवारूप मनोहर तप करनेवाली विदेहराजकुमारी सीता दुःख भोगनेके योग्य नहीं है । वह वनमें दुःखका अनुभव करके उद्विग्न हो उठेगी ॥ ९ ॥

पतिसेवा रूपी मनोहर तपस्सन्नु माडुव विदेह राजकुमारि सीतॆयु दुःख अनुभविसलु योग्यळल्ल. अवळु मनदल्लि दुःखवन्नु अनुभविसुत्ता उद्विग्नळागुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tathaa = even so; siitaa = Sita; sutaa = the daughter; videha raajasya = of king of Videha; tapasvinii = the pitiable lady; anuchitaa = and who is unworthy; duHkhasya = of lamentation; parudvijishhyati = will get frightened; duHkham = with grief; vane = in the forest.”

अनुवादः

“Even so, Sita, the daughter of king of Videha, the pitiable lady and who is unworthy of lamentation, will get frightened with grief in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्यमाना सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ १० ॥

नदताम् भीम घोषाणाम् निशासु मृग पक्षिणाम् । निशम्य नूनम् संस्त्रस्ता राघवम् संश्रयिष्यति ॥ २-६६-१०

‘रातके समय भयानक शब्द करनेवाले पशु-पक्षियोंकी बोली सुनकर भयभीत हो सीता श्रीरामकी ही शरण लेगी— उन्हींकी गोदमें जाकर छिपेगी ॥ १० ॥

रात्रियल्लि भयानक शब्द माडुव पशुपक्षिगळ ध्वनि केळि भयगॊण्ड सीतॆयु श्रीरामनल्लि शरणागि अवन मडिलल्लि अडगिकॊळ्ळुवळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. santraptaa = greatly alarmed; nishamya = to hear; bhimaghoshhaNaam = fearfully crying; mR^igapakshhiNaam = wild animals and birds; nadataam = making their noises; nishaasu = in nights; samshrayishhyaH = she will take refuge; nuunam = surely; raaghavam = with Rama.”

अनुवादः

“Greatly alarmed to hear the fearful cries of wild animals and birds making their noises in nights, surely she will cling herself to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो नूनं त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ११ ॥

वृद्धः चैव अल्प पुत्रः च वैदेहीम् अनिचिन्तयन् । सो अपि शोक समाविष्टः ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २-६६-११

‘जो बूढ़े हो गये हैं, कन्याएँ मात्र ही जिनकी संतति हैं, वे राजा जनक भी सीताकी ही बारम्बार चिन्ता करते हुए शोकमें डूबकर अवश्य ही अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ ११ ॥

कन्यॆयरे मात्र इरुव, मुदुकराद राजा जनकनू कूड सीतॆयन्नु पदे-पदे चिन्तिसुत्ता शोकदल्लि मुळुगि अवश्यवागि प्राणत्याग माडुवरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saHapi = Janaka too; vR^iddhashchaiva = who is aged; alpa putrashcha = and who was not having sons; anuchintayan = will be thinking; vaidehiim = of Sita; shokamaavishhTaH = over whelmed with grief; tyakshhyatinanu = and will surely abandon; jiivitum = his life.”

अनुवादः

“Janaka too who is aged, and who is not having sons, will be thinking of Sita, over whelmed with grief and will surely abandon his life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

साहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदं शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ १२ ॥

‘मैं भी आज ही मृत्युका वरण करूँगी । एक पतिव्रताकी भाँति पतिके शरीरका आलिङ्गन करके चिताकी आगमें प्रवेश कर जाऊँगी’ ॥ १२ ॥

नानू इन्दे मृत्युवन्नु वरिसुवॆनु. ओर्व पतिव्रतॆयन्तॆ पतिय शरीरवन्नु आलिङ्गिसि चितॆय बॆङ्कियल्लि प्रवेशिसुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. adyaiva = today itself; saa aham = I too; pativrataa = in devotion to my husband; gamishhyaami = will get; dishhTaantam = my appointed end; pravakshhyaami = I shall enter; hutaasham = the fire; aaliN^gya = duly embracing; idam = this; shariiram = body of my husband”

अनुवादः

“Today itself, I too in devotion to my husband, will meet my appointed end. I shall enter the fire, duly embracing this body of my husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ १३ ॥

ताम् ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीम् तपस्विनीम् । व्यपनिन्युः सुदुह्ख आर्ताम् कौसल्याम् व्यावहारिकाः ॥ २-६६-१३

पतिके शरीरको हृदयसे लगाकर अत्यन्त दुःखसे आर्त हो करुण विलाप करती हुई तपस्विनी कौसल्याको राजकाज देखनेवाले मन्त्रियोंने दूसरी स्त्रियोंद्वारा वहाँसे हटवा दिया ॥ १३ ॥

पतिय शरीरवन्नु अप्पिकॊण्डु अत्यन्त दुःखदिन्द आर्तळागि विलापिसुत्तिरुव तपस्विनी कौसल्यॆयन्नु मन्त्रिगळु इतर स्त्रीयर मूलक अल्लिन्द दूर सरिसिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vyaavakaari kaaH = chamberlains; vyapanyuH = reverently removed; tataH = from that place; taam kausalyaa = that Kausalya; tapasviniim = who was unfortunate; suduHkhaartaam = who was in the excessof her grief; samparishhvajya = and closely embracing her dead husband.

अनुवादः

The chamberlains reverently removed from that place that unfortunate Kausalya, who was in excess of her grief and was closely embracing her dead husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैलद्रोण्यां तदामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञः सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ १४ ॥

तैल द्रोण्याम् अथ अमात्याः सम्वेश्य जगती पतिम् । राज्ञः सर्वाणि अथ आदिष्टाः चक्रुः कर्माणि अनन्तरम् ॥ २-६६-१४

फिर उन्होंने महाराजके शरीरको तेलसे भरी हुई नावमें रखकर वसिष्ठ आदिकी आज्ञाके अनुसार शवकी रक्षा आदि अन्य सब राजकीय कार्योंकी सँभाल आरम्भ कर दी ॥ १४ ॥

मत्तॆ अवरु महाराजर शरीरवन्नु ऎण्णॆ तुम्बिद कॊप्परिगॆयल्लि इरिसि, वसिष्ठादिगळ आज्ञॆयन्तॆ शवद रक्षणॆ मुन्ताद इतर राजकार्यद कडॆगॆ गमन हरिसिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atha = thereafter; amaatyaaH = the ministers; aadishhTaaH = assigned; samveshya = kept; jagatiipatim = the king; tailadroNyaam = in an oil through; chakruH = and did; sarvaaNi = all karmaaNi = the acts; anantaram = that were to be done thereafter; raaN^gaH = for the king.

अनुवादः

The ministers assigned for the job kept the king in an oil trough and did all the acts that were to be done therafter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तु सङ्कालनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ १५ ॥

न तु सम्कलनम् राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः । सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततः रक्षन्ति भूमिपम् ॥ २-६६-१५

वे सर्वज्ञ मन्त्री पुत्रके बिना राजाका दाह-संस्कार न कर सके, इसलिये उनके शवकी रक्षा करने लगे ॥

आ सर्वज्ञराद मन्त्रिगळु पुत्रनिल्लदे राजन दहनसंस्कार माडुवन्तिल्ल, आद्दरिन्द अवन शवद रक्षणॆयन्नु माडतॊडगिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. mantriNaH = the ministers; sarvaG^yaaH = who were knowing all such matters; na iishhuH = were not willing; kartum = to do; samkalanam = cremation; raaG^yaH = for the king; vinaa putreNa = in the absence of his sons; tataH = and that is why; rakshhantu = preserved; bhuumipam = the king.

अनुवादः

The ministers who were knowing all such matters were not willing to do cremation for the king in the absence of his sons and that is why preserved the king’s body .(in an oil through).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैलद्रोण्यां शायितं तं सचिवैस्तु नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ १६ ॥

तैल द्रोण्याम् तु सचिवैः शायितम् तम् नर अधिपम् । हा मृतः अयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियः ताः पर्यदेवयन् ॥ २-६६-१६

जब मन्त्रियोंने राजाके शवको तैलकी नावमें सुलाया, तब यह जानकर सारी रानियाँ ‘हाय! ये महाराज परलोकवासी हो गये’ ऐसा कहती हुई पुनः विलाप करने लगीं ॥ १६ ॥

मन्त्रिगळु राजन शववन्नु ऎण्णॆय कॊप्परिगॆयल्लि मलगिसिदाग इदन्नु तिळिद ऎल्ल राणियरु ‘अय्यो! विधिये! ई महाराजरु परलोकवासिगळादरल्ल!’ ऎन्दु पुनः विलापिसतॊडगिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. jJNaatraa = knowing; tam naraadhipam = that the king; shaayitam = also laid down; taila droNyaam = in an oil through; taaH = those ; striyaH = women; puryadevayan = cried; iti = thus: “haa = Alas! Ayam = He; mR^itaH = is dead!”

अनुवादः

Seeing that the king was laid down in an oil through by the ministers those women in the gynaacium cried “Alas! He is dead!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहूनुच्छ्रित्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदत्यः शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ १७ ॥

बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्र प्रस्रवणैः मुखैः । रुदन्त्यः शोक सम्तप्ताः कृपणम् पर्यदेवयन् ॥ २-६६-१७

उनके मुखपर नेत्रोंसे आँसुओंके झरने झर रहे थे । वे अपनी भुजाओंको ऊपर उठाकर दीनभावसे रोने और शोकसंतप्त हो दयनीय विलाप करने लगीं ॥ १७ ॥

अवर कण्णुगळिन्द कम्बनिय कोडिये हरियुत्तित्तु. अवरु भुजगळन्नॆत्ति दीन भावदिन्द अळुत्ता शोकसन्तप्तरागि दयनीयवागि विलाप माडतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mukhaiH = with their faces; netra prasravaNaiH = with eyes flowing with tears; kR^ipaNaaH = the miserable women; udyamya = lifted up; baahuun = their arms; rudantyaH = and while weeping; shokasantaptaaH = stricken with grief; kR^ipaNaa = pitiably; paryadevayaa = lamented as follows:-

अनुवादः

Crying their faces with eyes flowing with tears, the miserable women through up their arms, stricken with grief as they were and pitiably lamented as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।
विहीनाः सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥ १८ ॥

वे बोलीं—‘हा महाराज! हम सत्यप्रतिज्ञ एवं सदा प्रिय बोलनेवाले अपने पुत्र श्रीरामसे तो बिछुड़ी ही थीं, अब आप भी क्यों हमारा परित्याग कर रहे हैं? ॥ १८ ॥

अवरु हेळुत्तारॆ - हा महाराज! नावु सत्यप्रतिज्ञ, सदाप्रियवागि मातनाडुव नम्म पुत्र श्रीरामनिन्द मॊदले अगलिद्दॆवु, ईग नीवू एकॆ नम्मन्नु परित्यजिसुत्तिद्दीरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. “haa mahaaraaja = Alas! Great king! ViviinaaH = when we are deprived; raameNa = of Rama; priya vaadinaa = who speaks lovingly; satatam = always; satya sandhena = and keeps up his promise; kimartham = why; vijahaasi = have you left; naH = us?”

अनुवादः

“Alas! Great king! When we are already deprived of Rama who speaks lovingly and who always keeps up his promise, why have you left us?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण विवर्जिताः ।
कथं सपत्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥ १९ ॥

कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण विवर्जिताः ।
कथं सपप्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥

कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण वियोजिताः । कथम् पतिघ्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥ २-६६-१९

‘श्रीरामसे बिछुड़कर हम सब विधवाएँ इस दुष्ट विचारवाली सौत कैकेयीके समीप कैसे रहेंगी? ॥ १९ ॥

श्रीरामनिन्द अगलिद विधवॆयराद नावु ई दुष्ट विचारवुळ्ळ सवति कैकेयिय अधीनदल्लि हेगॆ इरबल्लॆवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. viyojitaa = far in distance; raaghaveNa = Rama; katham = how; vayam = shall we; vidhaavaH = without our husband; vatyaayaH = = live; samiipe = in proximity; kaikeyyaaH = to Kaikeyi; dushhTabhaavayaaH = of perverse nature; patighnaaH = and who killed her husband?”

अनुवादः

“Far in distance from Rama, how shall we without our husband, live in proximity to Kaikeyi of wretched nature, who killed her husband?

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि नाथः स चास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनं रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम् ॥ २० ॥

स हि नाथः सदास्माकम् तव च प्रभुरात्मवान् । वनम् रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम् ॥ २-६६-२०

‘जो हमारे और आपके भी रक्षक और प्रभु थे,वे मनस्वी श्रीरामचन्द्र राजलक्ष्मीको छोड़कर वन चले गये ॥

नम्म मत्तु निम्म रक्षक मत्तु स्वामियागिद्द आ मनस्वी श्रीरामचन्द्रनु राजलक्ष्मियन्नु बिट्टु वनक्कॆ हॊरटुहोगिरुवनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH = that; raamaH = Rama; naathaH = who was a protector; sadaa = always; asmaakam = to us; tava cha = and to you; prabhuH = a capable person; aatmavaan = a prudent man; shriimaan = an eminent man; gataH hi = has indeed gone; vanam = to the forest; vihaaya = living; nR^ipatishriyam = the loving kingdom.”

अनुवादः

“Rama, a protector to you and all of us as well as a capable, prudent and an eminent man, has indeed gone on exile to the forest, leaving this lovely kingdom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ २१ ॥

‘वीरवर श्रीराम और आपके भी न रहनेसे हमारे ऊपर बड़ा भारी संकट आ गया, जिससे हम मोहित हो रही हैं । अब सौत कैकेयीके द्वारा तिरस्कृत हो हम यहाँ कैसे रह सकेंगी? ॥ २१ ॥

वीरवर श्रीराम मत्तु नीवू इरदिद्दाग नम्म मेलॆ भारी सङ्कट बन्दॆरगितु, इदरिन्द नावु मोहितरागुत्तिद्देवॆ. ईग सवति कैकेयियिन्द तिरस्कृतरागि नावु इल्लि हेगॆ इरबल्लॆवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. katham = how; vayam = can we; viduushhitaaH = by Kaikeyi; vyasana mohihataa = who is stupefied; by evil passion; nivatsyaamaH = live; tvayaa vinaa = and without that heroic Rama.”

अनुवादः

“How can we, being disgraced by Kaikeyi, and stupefied by evil passion, live without you and the heroic Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यया च राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सन्त्यक्ताः सा कमन्यं न हास्यति ॥ २२ ॥

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः । सीतया सह सम्त्य्क्ताः सा कमन्यम् न हास्यति ॥ २-६६-२२

‘जिसने राजाका तथा सीतासहित श्रीराम और महाबली लक्ष्मणका भी परित्याग कर दिया, वह दूसरे किसका त्याग नहीं करेगी? ॥ २२ ॥

यारु राजनन्नु, सीता सहित श्रीरामनन्नु, महाबलि लक्ष्मणनन्नु परित्याग माडिरुवरो अवरु बेरॆ एनन्नु ताने त्याग माडलाररु.॥22॥

पदच्छेदः

22. yayaa = by which Kaikeyi; raajaa = the king; raamashcha = Rama; lakshmaNashcha = Lakshmana; mahaabalah = of great strength; along with Sita; samtyaktaaH = were abandoned; saa = by her; kam = whom; anyam = else; na haasyati = cannot be abandoned?"

अनुवादः

“Whom else will Kaikeyi by whom have been abandoned the king as well as Rama along with Lakshmana great strength and Sita- not abandon?

स्रोतः: valmikiramayan.net

ता बाष्पेण च संवीताः शोकेन विपुलेन च ।
व्यचेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥ २३ ॥

ता बाष्पेण च सम्वीताः शोकेन विपुलेन च । व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रीयः ॥ २-६६-२३

रघुकुलनरेश दशरथकी वे सुन्दरी रानियाँ महान् शोकसे ग्रस्त हो आँसू बहाती हुई नाना प्रकारकी चेष्टाएँ और विलाप कर रही थीं । उनका आनन्द लुट गया था ॥

रघुकुलनरेश दशरथन आ सुन्दर राणियरु महाशोकदिन्द ग्रस्तरागि कम्बनि सुरिसुत्ता, नाना प्रकारद चेष्टॆगळन्नु माडुत्ता विलापिसुत्तिद्दरु. अवर आनन्दवु सूरॆ होगित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

23. baashhpeNa = with tears; vipulena = with excessive; shokenacha = agony; raaghavasya = Dasaratha’s; taaH varastriyaH = those excellent wives; sam vii taah = together in arrow; vyaveshhTanta = rolled on the ground; niraanandaaH = sorrowful as they were.”

अनुवादः

“With tears and excessive agony, those excellent Dasaratha’s wives together in a row, rolled on the ground, sorrowful as they were.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशा नक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २४ ॥

निशा नक्षत्र हीना इव स्त्री इव भर्तृ विवर्जिता । पुरी न अराजत अयोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २-६६-२४

महामना राजा दशरथसे हीन हुई वह अयोध्यापुरी नक्षत्रहीन रात्रि और पतिविहीना नारीकी भाँति श्रीहीन हो गयी थी ॥ २४ ॥

महात्मनाद दशरथनिन्द विहीनवाद आ अयोध्यापुरियु नक्षत्रहीन रात्रियन्तॆ, पतिविहीनॆ नारियन्तॆ श्रीहीनवायितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. ayodhayaa purii = the city of Ayodhya; hiinaa = bereft; raaG^yaa = of the king Dasaratha; mahaatmanaa = the high soled; naaraaJata = was splendour less; nisheva = as a night; chandra vihiinaa = without moon; striiva = and as a woman; bhartR^ivihiinaa = without husband."

अनुवादः

The city of Ayodhya, bereft of the high-soled king Dasaratha, was splendour-less, as a night without moon and as awoman without husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ २५ ॥

बाष्प पर्याकुल जना हाहा भूत कुल अन्गना । शून्य चत्वर वेश्म अन्ता न बभ्राज यथा पुरम् ॥ २-६६-२५

नगरके सभी मनुष्य आँसू बहा रहे थे । कुलवती स्त्रियाँ हाहाकार कर रही थीं । चौराहे तथा घरोंके द्वार सूने दिखायी देते थे । (वहाँ झाड़-बुहार, लीपने-पोतने तथा बलि अर्पण करने आदिकी क्रियाएँ नहीं होती थीं ।) इस प्रकार वह पुरी पहलेकी भाँति शोभा नहीं पाती थी ॥

नगरद जनरॆल्लरू कण्णीरु हरिसुत्तिद्दरु. कुलवति स्त्रीयरु हाहाकार माडुत्तिद्दरु. राजबीदिगळु, चौकगळु, मनॆगळु शून्यवागि काणुत्तिद्दवु. (गुडिसि-सारिसि, रङ्गवल्लि इडुवुदु, बलि अर्पण मुन्ताद कार्यगळु नडॆयुत्तिरलिल्ल.) हीगॆ आ पुरियु मॊदलिनन्तॆ शोभिसुत्तिरलिल्ल.॥25॥

पदच्छेदः

25. baashhpa paryaakula janaa = people disturbed with tears; haahaabhuuta kulaaN^ganaa = with virtuous women raising cries of distress; shuunyachatvara veshmantaa = its cross roads and entrances of horses looking desolate ; (the city of Ayodhya); na babhraaja = did not shine; yathaapuram = as before.

अनुवादः

With people disturbed with tears, with virtuous women raising cries of distress and with its cross -roads and entrances of houses looking desolate, the city of Ayodhya did not shine as before.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे
महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।
निवृत्तचारः सहसा गतो रविः
प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥ २६ ॥

गत प्रभा द्यौर् इव भास्करम् विना । व्यपेत नक्षत्र गणा इव शर्वरी । निवृत्तचारः सहसा गतो रविः । प्रवृत्तचारा राजनी ह्युपस्थिता ॥ २-६६-२६

राजा दशरथ शोकवश स्वर्ग सिधारे और उनकी रानियाँ शोकसे ही भूतलपर लोटती रहीं । इस शोकमें ही सहसा सूर्यकी किरणोंका प्रचार बंद हो गया और सूर्यदेव अस्त हो गये । तत्पश्चात् अन्धकारका प्रचार करती हुई रात्रि उपस्थित हुई ॥ २६ ॥

दशरथनु शोकवश दिवङ्गतनादनु, अवन पत्नियरु शोकदिन्द भूमियल्लि हॊरळाडुत्तिद्दरु. ई शोकदिन्दले सूर्यकिरणगळु मरॆयादवो ऎम्बन्तॆ सूर्यास्तवायितु. मत्तॆ अन्धकारवन्नु पसरिसुत्ता रात्रियु उपस्थितवायितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. naraadhipe = (while)the king; gate tu = has gone; tridivam = to heaven; shokaat = due to misery; nR^ipaaNga naasu = the king’s wives; mahiitalasthaasucha = were lying on the ground; raviH = the sun; sahasaa = quickly; gataH = went away; nivR^iHachaayaaH = retreating its movement. rajanii = The night; upaasthitaa hii- = approaches; pravR^iHachaaraa = darkness having proceeded to spread.

अनुवादः

While the king has gone to heaven due to grief and while the king’s wives were lying on the ground , the sun suddenly went away retreating its movement. The night approached, with its darkness having proceeded to spread throughout.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋते तु पुत्राद् दहनं महीपते-
र्नारोचयंस्ते सुहृदः समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन्
विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् ॥ २७ ॥

ऋते तु पुत्राद्दहनं महीपते-
र्नारोचयस्ते सुहृदः समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन्
विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् ॥

ऋते तु पुत्राद्दहनम् महीपते । र्नरोचयन्ते सुहृदः समागताः । इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशय । न्विचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ २-६६-२७

वहाँ पधारे हुए सुहृदोंने किसी भी पुत्रके बिना राजाका दाह-संस्कार होना नहीं पसंद किया । अब राजाका दर्शन अचिन्त्य हो गया, यह सोचते हुए उन सबने उस तैलपूर्ण कड़ाहमें उनके शवको सुरक्षित रख दिया ॥ २७ ॥

अल्लिगॆ आगमिसिद सुहृदरु यावुदे पुत्रनिल्लदॆ राजन दहनसंस्कार नडॆसलु ऒप्पलिल्ल. इन्नु राजन दर्शन अचिन्त्यवायितॆन्दु योचिसि अवरॆल्लरू आ शववन्नु ऎण्णॆय कॊप्परिगॆयल्लि सुरक्षितवागि इरिसिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. suR^idaH = the friends and relatives; samaagataaH = who came there; na rochayante = did not like; mahiipateH = the king’s; dahanam = cremation; putraatR^ite = in the absence of his sons; itivaa = Thus; vichintya = thinking; nyaveshayan = kept; raajaanam = the king; achintya darshanam = of inconceivable sight; tasmin shayane = in that resting place.

अनुवादः

The friends and relatives who came there, did not like the king’s cremation in the absence of his sons. Thus thinking, they kept the king of inconceivable sight in that resting place(oil- trough)

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना
व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना
कण्ठास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा ॥ २८ ॥

गतप्रभा द्यौरिव भास्करम् विना । व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी । पुरी बभासे रहिता मह आत्मना । न च अस्र कण्ठ आकुल मार्ग चत्वरा ॥ २-६६-२८

सूर्यके बिना प्रभाहीन आकाश तथा नक्षत्रोंके बिना शोभाहीन रात्रिकी भाँति अयोध्यापुरी महात्मा राजा दशरथसे रहित हो श्रीहीन प्रतीत होती थी । उसकी सड़कों और चौराहोंपर आँसुओंसे अवरुद्ध कण्ठवाले मनुष्योंकी भीड़ एकत्र हो गयी थी ॥ २८ ॥

सूर्यनिल्लद प्रभाहीन आकाश, नक्षत्रगळिल्लद शोभाहीन रात्रियन्तॆ अयोध्यापुरियु महात्मा दशरथनिन्द रहितवागि श्रीहीनवागि कण्डु बरुत्तित्तु. राज बीदिगळल्लि-चौकगळल्लि कम्बनि सुरिसुत्ता, गण्टलु कट्टि मातनाडलू आगद जनरु तुम्बिहोगिद्दरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. rahitaa = deserted by; mahaatmanaa = the high-soled Dasaratha; asrakaNThaakula maargachatvaara = with its roads and cross-roads filled with people choked with tears in their throats; purii = the city of Ayodhya; dyouriva = looking like sky; bhaaskaram vinaa = without sun; sharvariiva = and like night; vyapeta nakshhaatragaNaa = with its multitude of stars disappeared ; nababhaase = did not shine; gata prabhaa = with its light having gone away.

अनुवादः

Deserted by the high-soled Dasaratha, with its roads and cross roads filled with people choked with tears in their throats, the city of Ayodhya, looking like sky without sun and night with its multitude of stars disappeared, did not shine with its light having gone away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशो
विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये
बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २९ ॥

नराः च नार्यः च समेत्य सम्घशो । विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् । तदा नगर्याम् नर देव सम्क्षये । बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २-६६-२९

झुंड-के-झुंड स्त्री और पुरुष एक साथ खड़े होकर भरत-माता कैकेयीकी निन्दा करने लगे । उस समय महाराजकी मृत्युसे अयोध्यापुरीमें रहनेवाले सभी लोग शोकाकुल हो रहे थे । कोई भी शान्ति नहीं पाता था ॥ २९ ॥

गुम्पु-गुम्पागि स्त्री-पुरुषरु अल्लल्लि निन्तु भरत मातॆ कैकेयियन्नु निन्दिसतॊडगिदरु. आग महाराजन मृत्युविनिन्द अयोध्यॆयल्लिरुव ऎल्ल जनरु शोकाकुलवागिद्दरु. यारिगू शान्ति इरलिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. tadaa = then; naradeva samkshhaye = while the king was dead; naraashcha = men; naaryashcha = and women; nagaryaam = in the city; samatya = converged; samghashah = in groups; vigarhamaaNaaH = abusing; bharatasya = Bharata’s;maataram = mother; babhuuvaH = become; aartaaH = disturbed; nachalebhiva = and did not obtain; sharma = happiness.

अनुवादः

After the king’s death, men and women in the city converged in groups, abusing Bharata’s mother, became disturbed and did not obtain happiness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥ ६६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छाछठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि अरवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥66॥