०६३ दशरथेन पूर्वकृतबालवधकथनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Dasaratha woke up with anxious thoughts. Recalling his earlier sin, he starts recounting the story of a young ascetic to Kausalya. He says that while he was Prince Regent of Ayodhya, he went out for hunting in a forest one day and heard the sound of a hermit-boy filling his pitcher with water by suberging it into Sarayu River. Mistaking the gurgling sound for trumpeting of an elephant the prince hit the boy with an arrow, which went deep into the body and mortally wounded him. On approaching the victim, he discovered the fatal blunder and tendered his heart felt apologies to the hermit boy, who asked him to extract the arrow from his body and inform his parents. The boy died soon after the arrow was drawn out from the body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

63. राजा दशरथका शोक और उनका कौसल्यासे अपने द्वारा मुनिकुमारके मारे जानेका प्रसङ्ग सुनाना

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत ॥ १ ॥

प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २-६३-१

राजा दशरथ दो ही घड़ीके बाद फिर जाग उठे । उस समय उनका हृदय शोकसे व्याकुल हो रहा था । वे मन-ही-मन चिन्ता करने लगे ॥ १ ॥

दशरथनु मुहूर्तकालदल्लि ऎच्चरगॊण्डनु. आग अवन हृदय शोकदिन्द व्याकुलवागित्तु. अवनु मनस्सिनल्ले चिन्तिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; saH raajaa = that king; pratibuddhaH = awakened; muhuurtena = after some time; shokopahata chetanaH = with mind affiliated with grief; abhyapadyata = got into; chintaam = anxious thought.

अनुवादः

The king, awakened after some time, with his mind afflicted with grief, got into an anxious thinking.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद् वासवोपमम् ।
आपेदे उपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् ॥ २ ॥

राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् । आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २-६३-२

श्रीराम और लक्ष्मणके वनमें चले जानेसे इन इन्द्रतुल्य तेजस्वी महाराज दशरथको शोकने उसी प्रकार धर दबाया था, जैसे राहुका अन्धकार सूर्यको ढक देता है ॥ २ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरु वनक्कॆ हॊरटु होगुवुदरिन्द ई इन्द्र तुल्य तेजस्वी दशरथनन्नु शोकवु राहुग्रस्त सूर्यनन्तॆ अदुमिबिट्टित्तु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vivaasaat = due to the exile; raama lakSmaNayoH = of Rama and Lakshmana; upasargaH = a great calamity; aavivesha = befell; tam = on that Dasaratha; vaasavopamam = who is equal to Indra; suuryamiva = like sun (seized); tamaH = by obscurity; asuram = which is attributed to the demon Rahu.

अनुवादः

Due to banishing of Rama and Lakshmana, a great calamity befell on Dasaratha who was equal in strength to Indra like sun seized by obscurity, which is attributed to the demon Rahu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सभार्ये हि गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गीं स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥ ३ ॥

सभार्ये ही गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गीं स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः । विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २-६३-३

पत्नीसहित श्रीरामके वनमें चले जानेपर कोसलनरेश दशरथने अपने पुरातन पापका स्मरण करके कजरारे नेत्रोंवाली कौसल्यासे कहनेका विचार किया ॥ ३ ॥

पत्नीसहित श्रीरामनु काडिगॆ होदमेलॆ कोसलेश नरेश दशरथनु तन्न पुरातन पापवन्नु स्मरिसुत्ता काडिगॆयिन्द कप्पाद कण्णुगळुळ्ळ कौसल्यॆय बळि हेळलु मनमाडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raame = after Rama; nirgate sati = having departed (to the forest); sabhaarye = along with his wife; kosaleshvaraH = Dasaratha the king of Kosala; smR^itvaa = recalling aatmanaH = his; duSkR^itam = sin; vivakSuH = wanted to speak; kausalyaam = to Kausalya; astaapaaNgaam = whose eye-corners were dark in colour.

अनुवादः

After Rama along with his wife departed to the forest, Dasaratha the king of Kosala recalling his earlier sin, wanted to tell Kausalya, whose eye-corners were dark in colour all about it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।
अर्धरात्रे दशरथः सोऽस्मरद् दुष्कृतं कृतम् ॥ ४ ॥

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।
अर्धरात्रे दशरथः सोऽस्मरद् दुष्कतं कृतम् ॥

स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् । अर्ध रात्रे दशरथः संस्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २-६३-४

उस समय श्रीरामचन्द्रजीको वनमें गये छठी रात बीत रही थी । जब आधी रात हुई, तब राजा दशरथको उस पहलेके किये हुए दुष्कर्मका स्मरण हुआ ॥ ४ ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु वनक्कॆ होगि आरनॆय रात्रि नडॆयुत्तित्तु. अर्धरात्रियादाग दशरथनिगॆ हिन्दॆ माडिद दुष्कर्मद स्मरणॆ उण्टायितु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raame = after Rama; pravraajite = was sent into exile; vanam = to the forest; raajaa = king; dasharathaH = Dasaratha; SaSThiim = on the sixth; rajaniim = night; arthavaatra = at mid-night; samsmavan = was recalling; duSkR^itam = his sin; kR^itam = done (long ago).

अनुवादः

After Rama was sent into exile to the forest, King Dasaratha, on the sixth night at mid-night, was recalling his sin done (long ago).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः । कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-६३-५

पुत्रशोकसे पीड़ित हुए महाराजने अपने उस दुष्कर्मको याद करके पुत्रशोकसे व्याकुल हुई कौसल्यासे इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ ५ ॥

पुत्रशोकदिन्द पीडितनाद महाराजनु तन्न दुष्कर्मवन्नु नॆनॆदु, पुत्रशोकदिन्द व्याकुलळाद कौसल्यॆय बळि ई प्रकार हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saH raajaa = that king; putrashokaartaH = afflicted by grief for his son; smaram = recalling; aatmanaH = his; duSkR^itam = sin; abraviit = spoke; idam = these; vachanam = words; kausalyaam = to Kausalya; putrashokaartaam = who was suffering from sorrow for her son.

अनुवादः

King Dasaratha, afflicted by grief for his son, recalling his sin, spoke the following words to Kausalya who was suffering from sorrow for her son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् ।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ ६ ॥

यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् । तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २-६३-६

‘कल्याणि! मनुष्य शुभ या अशुभ जो भी कर्म करता है, भद्रे! अपने उसी कर्मके फलस्वरूप सुख या दुःख कर्ताको प्राप्त होते हैं ॥ ६ ॥

कल्याणि! भद्रॆ! मनुष्यनु माडुव शुभ अथवा अशुभ कर्मद फलस्वरूपवे सुख इल्लवे दुःखगळु कर्तृविगॆ प्राप्तवागुत्तवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. kalyaaNi = O; blessed lady!; bhadre = O; gracious one!; yat = whatever; kartaa = a doer of an act; shubham vaa = either good; yadi vaa = or; ashubham = bad; kurute = does; labhate = (he) obtains; tadeva = it surely; aatmanaH = his own; karmajam = result.

अनुवादः

“O, blessed lady! O gracious one! A doer reaps surely the fruit of his own deeds corresponding to the nature of work either good or bad, of that which he does!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥ ७ ॥

गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् । दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २-६३-७

‘जो कर्मोंका आरम्भ करते समय उनके फलोंकी गुरुता या लघुताको नहीं जानता, उनसे होनेवाले लाभरूपी गुण अथवा हानिरूपी दोषको नहीं समझता, वह मनुष्य बालक (मूर्ख) कहा जाता है ॥ ७ ॥

कर्मगळन्नु प्रारम्भिसुवाग अदर फलगळ लघुत्व अथवा गुरुत्व तिळियदवनन्नु, मुन्दॆ आगुव लाभरूपीगुण अथवा हानिरूपी दोषवन्नु तिळियद मनुष्यनन्नु बालक (मूर्ख) ऎन्दु हेळुत्तारॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. yaH = who; aarambhe = while undertaking; karmaNaam = actions; najaanaati = does not know; gurulaaghavam = the relative value; arthaanaam = of their utilities phalam = (or) their fruit; doSam vaa = (or) their defect; saH = he; uchoyate ha = is surely called; baalaH iti = as a boy (fool).

अनुवादः

“He who does not consider, while undertaking actions, the relative value of their fruits as well as the utilities or defects accruing from them, is surely called a fool.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥ ८ ॥

कश्चिदाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च निषिञ्चति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचतिलागमे ॥

कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति । पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २-६३-८

‘कोई मनुष्य पलाशका सुन्दर फूल देखकर मन-ही-मन यह अनुमान करके कि इसका फल और भी मनोहर तथा सुस्वादु होगा, फलकी अभिलाषासे आमके बगीचेको काटकर वहाँ पलाशके पौधे लगाता और सींचता है, वह फल लगनेके समय पश्चात्ताप करता है (क्योंकि उससे अपनी आशाके अनुरूप फल वह नहीं पाता है) ॥ ८ ॥

यावनादरू मुत्तुगद हूवन्नु नोडि मनस्सिनल्ले इदर फलवु इन्नू रुचिकरवागिरबहुदु ऎन्दु अनुमानिसि, फलद अभिलाषॆयिन्द माविन तोपन्नु कडिदु, मुत्तुगद गिडवन्नु नॆट्टु, नीरु हाकि, फल बरुवाग पश्चात्ताप पडुत्तानॆ. (एकॆन्दरॆ तन्न निरीक्षॆयन्तॆ फल पडॆयुवुदिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. kashchit = anyone; dR^iSTvaa = seeing; puSpam = their flowers; gR^idhnuH = and greedily desirous of; phale = their; fruits; niSiNchati = nourishes; palaashran = Palasa trees; chhittvaa = by cutting off; aamravanam = mango groves; saH = he; shochati = will come to grief; phalaagame = after arrival of fruit."

अनुवादः

“Anyone, who after seeing their (charming and big) flowers, greedily desires their (large and luscious) fruits and nourishes Palasa trees, by cutting off a mongo grove, he will come to grief after bearing of their fruit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत् फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥ ९ ॥

अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति । स शोचेत्फलवेळायाम् यथा किंशुकसेचकः ॥ २-६३-९

‘जो क्रियमाण कर्मके फलका ज्ञान या विचार न करके केवल कर्मकी ओर ही दौड़ता है, उसे उसका फल मिलनेके समय उसी तरह शोक होता है, जैसा कि आम काटकर पलाश सींचनेवालेको हुआ करता है ॥ ९ ॥

यारु क्रियमाण कर्मद फलद ज्ञान अथवा विचार माडदॆ केवल कर्मद हिन्दॆ ओडुवनो अवनिगॆ अदर फल सिगुवाग माविनमरवन्नु कत्तरिसि मुत्तुगवन्नु साकिदन्तॆ शोक उण्टागुत्तदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. yaH = who; avijJNaaya = without knowing; phalam = the fuit; anudhaavati = follows running; karmatu eva = towards action; saH = he kimshukaschakaH iva = as a nourisher of Kimsuka trees; phalavelaayaam = at the time of fruit-bearing; shochet = will come to grief.

अनुवादः

“He who without knowing the result goes running towards action, will come to grief as a nourisher of Kimsuka trees coming to grief at the time of their fruit-bearing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥ १० ॥

सोहमाम्रवणं छित्वा फालाशांश्च न्यषेचयम् ।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥

सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् । रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २-६३-१०

‘मैंने भी आमका वन काटकर पलाशोंको ही सींचा है, इस कर्मके फलकी प्राप्तिके समय अब श्रीरामको खोकर मैं पश्चात्ताप कर रहा हूँ । मेरी बुद्धि कैसी खोटी है? ॥

नानू कूड माविन तोटवन्नु कडिदु मुत्तुगवन्ने बॆळॆसिदॆ, ई कर्मद फलवु प्राप्तवागि ईग श्रीरामनन्नु कळॆदुकॊण्डु दुर्मतियाद नानु पश्चात्ताप पडुत्ता इद्देनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. saH aham = I as such; nyaSachayam = nourished; palashaan cha = Palasa trees; chhitvaa = by cutting off; aamravaNam = mango grove. durmatiH = being wicked-minded; tyaktvaa = leaving; raamam = Rama; phalaagame = at the time of arrival of fruit; shochaami = I am lamenting; pashchaat = afterwards.

अनुवादः

“I nourished Palasa trees, by cutting off mango grove. Being wicked-minded in abandoning Rama at the time of arrival of fruit, I am lamenting thereafter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥ ११ ॥

लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता । कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २-६३-११

‘कौसल्ये! पिताके जीवनकालमें जब मैं केवल राजकुमार था, एक अच्छे धनुर्धरके रूपमें मेरी ख्याति फैल गयी थी । सब लोग यही कहते थे कि ‘राजकुमार दशरथ शब्द-वेधी बाण चलाना जानते हैं ।’ इसी ख्यातिमें पड़कर मैंने यह एक पाप कर डाला था (जिसे अभी बताऊँगा) ॥ ११ ॥

कौसल्यॆ! नन्न तन्दॆयवरु बदुकिद्दाग नानु केवल राजकुमारनागिद्दॆ, ऒब्ब ऒळ्ळॆय धनुर्धरनॆम्ब ख्याति नन्नदागित्तु. ‘राजकुमारनु शब्दवेधि बाणबिडलु तिळिदिद्दानॆ’ ऎन्दु ऎल्लरू हेळुत्तिद्दरु. इदे ख्यातियल्लि बिद्दु नानु इदॊन्दु पाप माडिबिट्टॆ. (अदन्नु ईग हेळुत्तेनॆ, केळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kausalye = O Kausalya!; mayaa = by me; labdhashabdena = who has obtained a name; kumaaraH iti = as a youth; shabdavedhii = shooting a heard; but unseen object; dhanuSmataa = (and) wielding a bow; idam = this; paapam = sin; kR^itam = was done; kumaareNa = while I was young."

अनुवादः

“This sin was done by me while I was young and wielding a bow. At that time, I was famous as a young man, who can shoot heard (but unseen) object by an arrow, O Kausalya!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिदं मेऽनुसम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयङ्कृतम् ।
सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद् भक्षितं विषम् ॥ १२ ॥

तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् । सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २-६३-१२

‘देवि! उस अपने ही किये हुए कुकर्मका फल मुझे इस महान् दुःखके रूपमें प्राप्त हुआ है । जैसे कोई बालक अज्ञानवश विष खा ले तो उसे भी वह विष मार ही डालता है, उसी प्रकार मोह या अज्ञानवश किये हुए दुष्कर्मका फल भी यहाँ मुझे भोगना पड़ रहा है ॥

देवि! नाने माडिद आ कुकर्मद फलवे ननगे ई महादुःखरूपवागि प्राप्तवागिदॆ. यावनादरू हुडुग अज्ञानदिन्द विषवन्नु सेविसिदरू आ विषवु अवनन्नु कॊन्दुबिडुवन्तॆये मोह अथवा अज्ञानदिन्द माडिद दुष्कर्मद फलवन्नु इल्लि ननगॆ अनुभविसबेकायितु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tatidam = such of this; duHkham = grief; svayam kR^itam = obtained by my own accord; samanupraaptam = has befallen; me = to me; yathaa syaat = perhaps as; viSam = a poison; bhakSitam = eaten; baalena = by a boy; sammohaat = in ignorance; iha = in this world; devi = O; Kausalya!"

अनुवादः

“This grief, obtained by my own accord, has befallen me, as by a boy in ignorance eating poison in the world; O, Kausalya!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथान्यः पुरुषः कश्चित् पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम् ॥ १३ ॥

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोओहितो भवेत् । एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २-६३-१३

‘जैसे दूसरा कोई गँवार मनुष्य पलाशके फूलोंपर ही मोहित हो उसके कड़वे फलको नहीं जानता, उसी प्रकार मैं भी ‘शब्दवेधी बाण-विद्या’ की प्रशंसा सुनकर उसपर लट्टू हो गया । उसके द्वारा ऐसा क्रूरतापूर्ण पापकर्म बन सकता है और ऐसा भयंकर फल प्राप्त हो सकता है, इसका ज्ञान मुझे नहीं हुआ ॥ १३ ॥

यावनादरू हळ्ळिय मनुष्यनु मुत्तुगद हूवुगळिगॆ मोहितनागि अदर कही फलवन्नु तिळियुवुदिल्ल, हागॆये नानू ‘शब्दवेधी बाणविद्यॆ’य प्रशंसॆयन्नु केळि अदरल्लि आकर्षितनादॆ. अदरिन्दले इन्तह क्रूरवाद पापकर्म नन्निन्द नडॆदु, इन्तह भयङ्कर फल प्राप्तवागबहुदॆम्ब ज्ञान ननगिरलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. yathaa = How; kashchit = some; anyaH = other; puruSaH = man; bhavet = became; mohitaH = disillusioned; phalaashaiH = by Palasa trees; evam = in the same manner; phalam = the (correct) result; shabdavedhyamayam = of hitting a target by sound only; apravijJnatam = was not known accurately; mayaapi = by me also."

अनुवादः

“How the other man became disillusioned by Palasa trees, I also became disillusioned in the same manner, without knowing accurately the correct result of hitting a target by means of sound only.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।
ततः प्रावृडनुप्राप्ता मम कामविवर्धिनी ॥ १४ ॥

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् । ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २-६३-१४

‘देवि! तुम्हारा विवाह नहीं हुआ था और मैं अभी युवराज ही था, उन्हीं दिनोंकी बात है । मेरी कामभावनाको बढ़ानेवाली वर्षा ऋतु आयी ॥ १४ ॥

देवि! इन्नू नानु युवराजनागिद्दॆ, निन्नॊन्दिगॆ मदुवॆ आगिरलिल्ल, आगले नडॆदुदु ई सङ्गति. नन्न कामभाववन्नु हॆच्चिसुव वर्षऋतु बन्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. devi = O; Kausalya!; tvam = you; abhavaH = were; anuuDhaa = unmarried (till then); aham = I; bhavaami = was; yuvaraajaH = a prince Regent; tataH = then; anupraaptaa = came; praavR^iT = the rainy season; madakaama vivardhinii = which enhanced excitement and desire (for hunting).

अनुवादः

“O, Kausalya! You were unmarried till then and I was the Prince Regent. Then came the rainy season which enhanced excitement and desire (for hunting).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपास्य हि रसान् भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।
परेताचरितां भीमां रविराचरते दिशम् ॥ १५ ॥

उपास्यहि रसान् भौमांस् तप्त्वा च जगद् अंशुभिः । परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २-६३-१५

‘सूर्यदेव पृथ्वीके रसोंको सुखाकर और जगत् को अपनी किरणोंसे भलीभाँति संतप्त करके जिसमें यमलोकवर्ती प्रेत विचरा करते हैं, उस भयंकर दक्षिण दिशामें संचरण करते थे ॥ १५ ॥

सूर्यनु किरणगळिन्द भूमियल्लिरुव सस्यगळन्नु बाडिसुत्ता प्रपञ्चद प्राणिगळन्नु सन्तप्तगॊळिसुत्ता दक्षिण दिक्किनॆडॆगॆ वालिदनु. (दक्षिणायनवु प्रारम्भवायितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raviH = the Sun; upaasya = partaking; rasaan = the fluid; bhaumaan = relating to earth; taptvaacha = and warming; jagat = the world; amshubhiH = with its rays; aavishat = entered; bhiimaam = the terrible; disham = (southern) quarter; paretaacharitaam = haunted by spirits.

अनुवादः

“The sun, partaking fluids from earth and warming the world with its rays, entered the terrible southern quarter haunted by spirits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥ १६ ॥

उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २-६३-१६

‘सब ओर सजल मेघ दृष्टिगोचर होने लगे और गरमी तत्काल शान्त हो गयी; इससे समस्त मेढकों, चातकों और मयूरोंमें हर्ष छा गया ॥ १६ ॥

नीरिनिन्द कूडिद मेघगळु आकाशदल्लि काणिसिकॊण्डवु. बिसिलिन बेगॆयु कडिमॆयायितु. कप्पॆगळु, सारङ्गगळु, जातकगळु, नविलुगळु सन्तसदिन्द नलिदाडिदवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. uSNam = heat; antardadhe = disappeared; sadyaH = suddenly; snigdhaaH = resplendent; ghanaaH = clouds; daadR^ishire = were seen; tataH = thereafter; sarve = all; bhekasaaraNga barihiNaH = frogs; cuckoos and peacocks; kajR^iSire = were full of joy."

अनुवादः

“Heat disappeared suddenly. Resplendent clouds appeared in the sky. All frogs, cuckoos and peacocks were full of joy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्त्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ १७ ॥

क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः । वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २-६३-१७

‘पक्षियोंकी पाँखें ऊपरसे भींग गयी थीं । वे नहा उठे थे और बड़ी कठिनाईसे उन वृक्षोंतक पहुँच पाते थे, जिनकी डालियोंके अग्रभाग वर्षा और वायुके झोकोंसे झूम रहे थे ॥ १७ ॥

मळॆयिन्दागि तॊय्दुहोगिद्द रॆक्कॆगळिन्द कूडिद पक्षिगळु प्रायश्चित्तार्थवागि स्नान माडिरुववो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दवु. तॊय्दुहोद रॆक्कॆगळिन्द पक्षिगळु मळॆ-गाळिगळिन्द रॆम्बॆयॆल्ला अल्लाडुत्तिद्द वृक्षगळल्लि सेरिकॊण्डवु.॥17॥

पदच्छेदः

17. patatriNaH = birds; klinnapakSottaraaH = with moistened top of their wings; snaataaH = af if bathed; kR^ichchraat iva = with great difficulty; abhipadire = reached; paadapaan = the trees; vR^iSTivaataavadhuutaagraan = the tops of which were being shaken off by rain and wind."

अनुवादः

“Birds with moistened top of their wings as if they bathed, reached with great difficulty the trees, the tops of which were shaken off by rain and wind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतितेनाम्भसाऽऽच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।
आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥ १८ ॥

पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् । आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २-६३-१८

‘गिरे हुए और बारंबार गिरते हुए जलसे आच्छादित हुआ मतवाला हाथी तरङ्गरहित प्रशान्त समुद्र तथा भीगे पर्वतके समान प्रतीत होता था ॥ १८ ॥

बीळुत्तिरुव नीरिनिन्द आच्छादितनाद मदिसिद आनॆयु अलॆगळिल्लद समुद्रदन्तॆ हागू नॆनॆदुहोद पर्वतदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. chhannaH = enveloped; ambhasaa = by water; patamaanena = falling; asakR^it = again and again; patitena = (on the water already) fallen; achalaH = the mountain; mattasaarNgaH = with antelopes in rut; ababhau = glowed; toyaraashiriva = like an ocean.

अनुवादः

“Enveloped by water falling again and again on the water already fallen, the mountain with its antelopes in rut, glowed like an ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ १९ ॥

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोओतांसि विमलान्यपि । सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २-६३-१९

‘पर्वतोंसे गिरनेवाले स्रोत या झरने निर्मल होनेपर भी पर्वतीय धातुओंके सम्पर्कसे श्वेत, लाल और भस्मयुक्त होकर सर्पोंकी भाँति कुटिल गतिसे बह रहे थे ॥ १९ ॥

पर्वतगळिन्द इळियुत्तिद्द नीरु अथवा तॊरॆगळु निर्मलवागिद्दरू बॆट्टद धातुगळ सम्पर्कदिन्द बिळिय, कॆम्पु, बूदि बण्णद हावुगळन्तॆ अङ्कु-डॊङ्कागि हरियुत्तिद्दवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. srotaamsi = the water-streams; vimalaanyapi = thought crystal clear; susrusuH = flowed; bhujaN^gavat = like serpents; paaNDuraaruNa varNaani = with white and red colours; sabhasmaani = along with ashes; giridhaatubhyaH = or mountain-minerals

अनुवादः

“Although the water-streams were crystal clear, they flowed in serpentine courses, with white and red colours because of their admixture with ashes and mountain-minerals on the way.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान् रथी ।
व्यायामकृतसङ्कल्पः सरयूमन्वगां नदीम् ॥ २० ॥

आकुलारुणतोयानि स्रोओतांसि विमलान्यपि । उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २-६३-२०

‘वर्षा ऋतुके उस अत्यन्त सुखद सुहावने समयमें मैं धनुष-बाण लेकर रथपर सवार हो शिकार खेलनेके लिये सरयू नदीके तटपर गया ॥ २० ॥

वर्षाऋतुविन आ अत्यन्त सुखमय समयदल्लि नानु धनुर्बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु रथवन्नु हत्ति बेटॆगागि सरयू नदिय तीरक्कॆ बन्दॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. srotaamsi = the water-streams; vimalaanyapi = even though crystal-clear; babhuuvuH = became; jalagaamini aadulaaruNa toyaami = churned with reddish water; unmaargajalogaamini = carrying water by a wrong way; jaladaagame = after the onset of rain.

अनुवादः

“The water-streams, which were crystal-clear till then, became churned with reddish waters, carrying water by a wrong way, after the onset of rain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं मृगम् ।
अन्यद् वा श्वापदं किञ्चिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः ॥ २१ ॥

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी । व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २-६३-२१

‘मेरी इन्द्रियाँ मेरे वशमें नहीं थीं । मैंने सोचा था कि पानी पीनेके घाटपर रातके समय जब कोई उपद्रवकारी भैंसा, मतवाला हाथी अथवा सिंह-व्याघ्र आदि दूसरा कोई हिंसक जन्तु आवेगा तो उसे मारूँगा ॥ २१ ॥

नन्न इन्द्रियगळु नन्न वशदल्लि इरलिल्ल. नीरु कुडियलु नदिगॆ रात्रि यावुदादरू उपद्रवकारि काडुकोण, मत्तगज, सिंह-हुलि मुन्ताद हिंसक प्राणि बन्दरॆ अदन्नु कॊन्दुबिडुवॆ ऎन्दु योचिसिद्दॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. vyaayaama kR^ita samkalpaH = with a wish to do (Hunting as) an exercise; tasmin kaale = in that season; atisukhe = which was most comfortable; anvagaam = I went along; sarayuunadiim = Sarayu River; rathii = going in a chariot; dhanuSmaan; wearing a bow; ishhumaan = and arrows.

अनुवादः

“With a wish to do hunting as an exercise in that most comfortable season, I went along Sarayu River, in a chariot, wearing bow and arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥ २२ ॥

निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् । अन्यम् वा श्वा पदम् कंचिज् जिघांसुर् अजित इन्द्रियः ॥ २-६३-२२ तस्मिंस्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।

‘उस समय वहाँ सब ओर अन्धकार छा रहा था । मुझे अकस्मात् पानीमें घड़ा भरनेकी आवाज सुनायी पड़ी । मेरी दृष्टि तो वहाँतक पहुँचती नहीं थी, किंतु वह आवाज मुझे हाथीके पानी पीते समय होनेवाले शब्दके समान जान पड़ी ॥ २२ ॥

आग अल्लि ऎल्लॆडॆ कत्तलॆ आवरिसित्तु. ननगॆ अकस्मात्तागि नीरिनल्लि बिन्दिगॆयन्नु तुम्बुत्तिरुवन्तॆ शब्दवु केळि बन्तु. आदरॆ अदु कण्णिगॆ काणिसुत्तिरलिल्ल. आ शब्दवु ननगॆ आनॆ नीरु कुडियुत्तिरुवन्तॆ केळिसितु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tatra = there; aham = I; ajitendriyaH = without my senses subdued; jihaamsuH = with an intent to kill; mahiSam = a (wild) buffalo; gajamvaa = or an elephant; anyam shvaapadam vaa = or any other wild animal; abhyaagatam = coming; nadiim = the river; raatrau = in the night; tasmin = at that place; nipaame = for drinking water; vivR^ita kaarmukaH = I was ready with my bow; ekaante = at a solitary place.

अनुवादः

“Without my senses under control and with an intent to kill there a (wild) buffalo or an elephant or any other wild animal coming in the night at that place for the purpose of drinking water, I was ready with my bow at a solitary place.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं शरमुद‍्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।
शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्यमपातयम् ॥ २३ ॥

तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवांस्तीरमागतम् ॥ २-६३-२३ अन्यम् चापि मृगम् हिंस्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।

‘तब मैंने यह समझकर कि हाथी ही अपनी सूँड़में पानी खींच रहा होगा; अतः वही मेरे बाणका निशाना बनेगा । तरकससे एक तीर निकाला और उस शब्दको लक्ष्य करके चला दिया । वह दीप्तिमान् बाण विषधर सर्पके समान भयंकर था ॥ २३ ॥

आनॆयु सॊण्डिलिनल्लि नीरु तुम्बुत्तिदॆ ऎन्दु नानु तिळिदॆ, आद्दरिन्द अदे नन्न बाणद गुरियागुवुदु ऎन्दु तिळिदु बत्तळिकॆयिन्द बाण तॆगॆदु आ शब्दवन्नु लक्षवागिसि प्रयोगिसिदॆनु. आ प्रकाशमान बाणवु विषधर सर्पदन्तॆ भयङ्करवागित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shrutvaa = hearing; shabdam = the sound; aham = I; hatavaan = killed; samvR^itam = turning towards (it); vanyam = a wild animal; to; tiiram aagata = which came to bank (of Sarayu River); anyam = (and) another; hrimsram = violent; mR^igam cha = animal too; abhyupaagatam = which arrived; tatra = there.

अनुवादः

“Hearing the sound, I killed turning towards it, a wild animal, which came to the bank of Sarayu River and another violent beast too which came there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।
तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः ॥ २४ ॥
हा हेति पततस्तोये बाणाद् व्यथितमर्मणः ।
तस्मिन्निपतिते भूमौ वागभूत् तत्र मानुषी ॥ २५ ॥

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।
तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः ॥ हा हेति पततस्तोये बाणाद् व्यथिमर्मणः ।
तस्मिन्निपतिते भूमौ वागभूत्तत्र मानुषी ॥

अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २-६३-२४ अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः । ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २-६३-२५ शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।

‘वह उषःकालकी वेला थी । विषैले सर्पके सदृश उस तीखे बाणको मैंने ज्यों ही छोड़ा, त्यों ही वहाँ पानीमें गिरते हुए किसी वनवासीका हाहाकार मुझे स्पष्टरूपसे सुनायी दिया । मेरे बाणसे उसके मर्ममें बड़ी पीड़ा हो रही थी । उस पुरुषके धराशायी हो जानेपर वहाँ यह मानव-वाणी प्रकट हुई—सुनायी देने लगी— ॥ २४-२५ ॥

अदु उषःकालद समयवागित्तु. विषसर्पदन्तह आ हरितवाद बाणवन्नु नानु बिडुत्तले अल्लि नीरिनल्लि बीळुवाग यारो वनवासिय हाहाकार ननगॆ स्पष्टवागि केळिसितु. नन्न बाणदिन्द अवन मर्मस्थानक्कॆ बहळ नोवागुत्तित्तु. आ पुरुषनु नॆलक्कॊरगिदाग अल्लि मानव वाणि केळिबन्तु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. atha = thereafter; andha kaare = in darkness; achakSur viSaye = and not within the reach of the eyes; ashrauSam = I heard; ghoSham = the sound; kumbhasya = of a pitcher; puuryataH = being filled up; jale = in water; nardataH vaaraNasyeva = like that of an elephant."

अनुवादः

“Meanwhile, in that darkness and not within the react of the eye, I heard the sound of a pitcher being filled up, the sound of which appeared like that of an elephant.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. tataH = then; gajaprepsuH = with an intent to obtain the elephant; aham = I; uddhR^itya = drew out; abhilakSya = targeted; shabdam prati = towards that sound; apaatayam = and released; sharam = an arrow; diiptam = shining; ashiiviSopamam = and equal to a serpent.

अनुवादः

“With an intent to hit that elephant, I drew out a shining arrow resembling a serpent, targeted towards the direction sound and discharged it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेच्च तपस्विनि ।
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहारोऽहमागतः ॥ २६ ॥

‘‘आह! मेरे-जैसे तपस्वीपर शस्त्रका प्रहार कैसे सम्भव हुआ? मैं तो नदीके इस एकान्त तटपर रातमें पानी लेनेके लिये आया था ॥ २६ ॥

अय्यो! नन्नन्तह तपस्विय मेलॆ शस्त्रद प्रहार हेगॆ सम्भविसितु? नानादरो नदिय ई एकान्त तीरदल्लि रात्रियल्लि नीरु तरलु बन्दिद्दॆ.॥26॥

इषुणाभिहतः केन कस्य वापकृतं मया ।
ऋषेर्हि न्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः ॥ २७ ॥
कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ।
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ॥ २८ ॥
को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया ।
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ॥ २९ ॥

‘‘किसने मुझे बाण मारा है? मैंने किसका क्या बिगाड़ा था? मैं तो सभी जीवोंको पीड़ा देनेकी वृत्तिका त्याग करके ऋषि-जीवन बिताता था, वनमें रहकर जंगली फल-मूलोंसे ही जीविका चलाता था । मुझ-जैसे निरपराध मनुष्यका शस्त्रसे वध क्यों किया जा रहा है? मैं वल्कल और मृगचर्म पहननेवाला जटाधारी तपस्वी हूँ । मेरा वध करनेमें किसने अपना क्या लाभ सोचा होगा? मैंने मारनेवालेका क्या अपराध किया था? मेरी हत्याका प्रयत्न व्यर्थ ही किया गया! इससे किसीको कुछ लाभ नहीं होगा, केवल अनर्थ ही हाथ लगेगा ॥ २७—२९ ॥

पदच्छेदः

26; 27. aham = I; anuNeham = discharged nishitam = a sharp; baaNam = arrow; ashiiviSopamam = resembling a serpent; tatra = there; uSasi = at dawn; praaduraasiit = arose; vyaktaa = a distinct; vaak = voice; haa haa iti = uttering ‘Ah! Ah!’ vanaukasaH = of an inhabitant of forest; patataH = dropping down; toye = in water; baaNaabhiihatamarmaNaH = his vital part hit by the arrow.

अनुवादः

“I released a sharp arrow, resembling a serpent. There, at dawn, arose a distinct voice uttering ‘Ah! Ah!’ of a forest-inhabitant, dropping down in water after his vital part was hit by an arrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यारु ननगॆ बाण हॊडॆदरु? नानु यारदु एनु कॆडिसिदॆ? नानादरो सर्व जीविगळिगॆ पीडॆ कॊडुव वृत्तियन्नु त्यजिसि ऋषि-जीवन नडॆसुत्तिद्दॆ. काडिनल्लिद्दु वनद फल-मूलगळिन्दले जीवन निर्वहिसुत्तिद्दॆ. नन्नन्तह निरपराधी मनुष्यनन्नु शस्त्रदिन्द एकॆ वधिसलागिदॆ? नानु वल्कल, मृग चर्मवन्नु उडुव जटाधारी तपस्वियागिद्देनॆ. नन्नन्नु वधिसि यारु तन्न लाभवन्नु योचिसिदनु? नानु कॊल्लुववन याव अपराध माडिरुवॆनु? नन्न हत्यॆय व्यर्थप्रयत्न माडिदुदागिदॆ. इदरिन्द यारिगू यावुदे लाभवागलारदु, केवल अनर्थवे पालिगॆ बन्दीतु.॥27-29॥

पदच्छेदः

28. tasmin = (while) that; baaNe = arrow; nipatite = was attacking; maanushhu = a human; vaak = voice; abhuut = was manifest; tatra = there; katham = how; shastram = a weapon; nipatettu = did rush upon; tapasvini = an ascetic; asmadvidhe = like me?

अनुवादः

“While that arrow was attacking a human voice there was heard, saying, ‘Oh, how a weapon did rush upon an ascetic like me?’ "

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. aham = I; aagataH = came; nadiim = to the river; pravivektaam = which is away from habitation; udaakaaraH = to carry water; raatrau = in the night; kena = by whom; abhihataH = I was hit; iShuNaa = by an arrow? vaa = on the other hand; kim = what; iR^itam = was done; mayaa = by me; karya = to any one?

अनुवादः

‘I came to the river, which is away from habitation, in the night to fetch water. By whom I was hit by an arrow? On the other hand what wrong have I done to anyone?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न क्वचित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ।
नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः ॥ ३० ॥
मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ।
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ॥ ३१ ॥
मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ।
वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः ॥ ३२ ॥
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ।

न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ।
नेमं तथानुशोचामि जीवतक्षयमात्मनः ॥ मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ।
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ॥ मयि पञ्चत्वमापन्ने कांवृत्तिं वर्तयिष्यति ।
वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः ॥
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥

‘‘इस हत्यारेको संसारमें कहीं भी कोई उसी तरह अच्छा नहीं समझेगा, जैसे गुरुपत्नीगामीको । मुझे अपने इस जीवनके नष्ट होनेकी उतनी चिन्ता नहीं है; मेरे मारे जानेसे मेरे माता-पिताको जो कष्ट होगा, उसीके लिये मुझे बारंबार शोक हो रहा है । मैंने इन दोनों वृद्धोंका बहुत समयसे पालन-पोषण किया है; अब मेरे शरीरके न रहनेपर ये किस प्रकार जीवन-निर्वाह करेंगे? घातकने एक ही बाणसे मुझे और मेरे बूढ़े माता-पिताको भी मौतके मुखमें डाल दिया । किस विवेकहीन और अजितेन्द्रिय पुरुषने हम सब लोगोंका एक साथ ही वध कर डाला?’ ॥ ३०—३२ १/२ ॥

पदच्छेदः

30. R^ishhe = to a sage; madvidhasya = like me; nyastadaNdasya = of having laid down the road; jiivataH = and living; vanyena = on fruits and roots of wild plants; vane = in the forest; katham na = how; vadhaH = a killing; shastreNa = by an arrow;vidhiiyate = is enjoined?

अनुवादः

“To a seer like me, of having laid down violence and living a fruits and roots of wild plants in the forest, how a killing by an arrow is enjoined?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई हत्यॆ माडिदवनन्नु जगत्तिनल्लि ऎल्लियू, यारू ऒळ्ळॆयवनॆन्दु तिळियलारनु. गुरुपत्नी गामियन्नु निन्दिसिदन्तॆ निन्दिसुवरु. नानु सायुवुदर चिन्तॆ ननगिल्ल, आदरॆ नानु सायुवुदरिन्द नन्न तन्दॆ-तायन्दिरिगॆ आगुव कष्टद बग्गॆ पदे-पदे चिन्तिसुत्तिद्देनॆ. नानु ई वृद्धरिब्बरन्नु बहळ कालदिन्द पालनॆ-पोषणॆ माडिरुवॆनु. ईग नानिल्लदॆ इवरु हेगॆ बदुकिरबल्लरु? घातकियु ऒन्दे बाणदिन्द नन्नन्नु मत्तु नन्न वृद्ध माता-पितरन्नू मृत्युमुखवागिसिदनु. याव विवेकहीन, अजितेन्द्रिय पुरुषनु नम्मॆल्लरन्नु ऒट्टिगॆ वधिसिबिट्टनु.॥30-32½॥

पदच्छेदः

31. kaH = who; syaat = is desirous of; vadhena = in killing; mama = of me; jaTaabhaarudharasyaam = wearing a mass of locks of hair; valka laajina vaasasaH = with bark of trees and deer-skin as my clothing? kim vaa = what; apakR^itam = harm; was done; asya = to him; mayaa = by me?"

अनुवादः

“Who is desirous of killing me, wearing a mass of locks of hair and clad with bark of trees and deer-skin? What harm was done to him by me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. kevaalaanarthasamhitam = concerning only with a useless objective; niSphalam = a vain act; aarabdham = is undertaken; evam = in this way; na kashchit = no one; manyate = will admire him; as for instance who violates his teacher’s bed; saadhu = as good.

अनुवादः

“A vain act concerning only with a useless objective is undertaken in this manner. No one will admire him, as for instance like any man seeking the bed of his preceptor’s wife, as good.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां गिरं करुणं श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ॥ ३३ ॥
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद् भुवि ।

नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः । मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २-६३-३३

‘ये करुणाभरे वचन सुनकर मेरे मनमें बड़ी व्यथा हुई । कहाँ तो मैं धर्मकी अभिलाषा रखनेवाला था और कहाँ यह अधर्मका कार्य बन गया । उस समय मेरे हाथोंसे धनुष और बाण छूटकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥

ई करुणापूर्ण मातन्नु केळि नन्न मनस्सिगॆ तुम्बा नोवायितु. ऎल्लि धर्मद अभिलाषॆ इडुव नानु, ऎल्लि ई अधर्मद कार्य नडॆयितु! आग नन्न कैयिन्द धनुर्बाणगळु बिद्दुहोदुवु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. aham = I; naanushochaami = do not worry; tathaa = that much; aatmanaH = of my; jiivitakSayam = destroyed of life; madvadhe = In the case of my death;; anushochaami = I worry; ubhau = both; maataram = for my mother; pitaaramcha = and father.

अनुवादः

“I do not worry that much of my death. I worry both for my mother and father, in the case of my death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याहं करुणं श्रुत्वा ऋषेर्विलपतो निशि ॥ ३४ ॥
सम्भ्रान्तः शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ।

तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया । मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २-६३-३४

‘रातमें विलाप करते हुए ऋषिका वह करुण वचन सुनकर मैं शोकके वेगसे घबरा उठा । मेरी चेतना अत्यन्त विलुप्त-सी होने लगी ॥ ३४ १/२ ॥

रात्रियल्लि विलपिसुत्तिरुव ऋषिय करुण वचनवन्नु केळि नानु शोकवेगदिन्द गाबरिगॊण्डॆनु. नन्न चैतन्य उडुगिदन्तायितु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. mayi apanne = while I obtain my death; kaami = which; vR^ittim = livelihood; etat = this; vR^iddham = elderly; mithunam = couple; chirakaalabhR^itam = maintained since a long time; mayaa = by me; vartayiSyati = will follow?"

अनुवादः

‘By what means of livelihood this elderly couple, maintained since a long time by me, support themselves when I obtain my death?’

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः ॥ ३५ ॥
अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ।
अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ॥ ३६ ॥
पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यवेधितम् ।
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतनम् ॥ ३७ ॥
इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ।

वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २-६३-३५ तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः । कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २-६३-३६ तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु । सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २-६३-३७

‘मेरे हृदयमें दीनता छा गयी, मन बहुत दुःखी हो गया । सरयूके किनारे उस स्थानपर जाकर मैंने देखा—एक तपस्वी बाणसे घायल होकर पड़े हैं । उनकी जटाएँ बिखरी हुई हैं, घड़ेका जल गिर गया है तथा सारा शरीर धूल और खूनमें सना हुआ है । वे बाणसे बिंधे हुए पड़े थे । उनकी अवस्था देखकर मैं डर गया, मेरा चित्त ठिकाने नहीं था । उन्होंने दोनों नेत्रोंसे मेरी ओर इस प्रकार देखा, मानो अपने तेजसे मुझे भस्म कर देना चाहते हों । वे कठोर वाणीमें यों बोले— ॥ ३५—३७ १/२ ॥

पदच्छेदः

35. vR^ddhau = the aged; maataapitaa = mother and father; ahamca = me too; hataH = are killed; ekeSaNaa = by a single arrow; kena = By whom; akR^itaatmanaa = a man without self-control; subaalena = and very much a fool; sarve = all of us; nihataaH sma = are killed?

अनुवादः

“I and my aged parents are killed by a single arrow. By a man without self control and being very much a fool, all of as are virtually killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्न हृदयदल्लि दीनतॆ आवरिसितु, मनस्सु बहळ दुःखगॊण्डितु. सरयू तीरद आ स्थळक्कॆ होगि नोडिदॆ-ओर्व तपस्वी बाणदिन्द घासिगॊण्डु नॆलदल्लि बिद्दिरुवनु. तलॆय जटॆ कॆदरिदॆ, बिन्दिगॆय नीरु चॆल्लिहोगिदॆ, इडी शरीरवु धूळु मत्तु रक्तदिन्द तॊय्दुहोगिदॆ. अवनु बाण तगुलि बिद्दिद्दनु. अवन स्थितियन्नु नोडि नानु भयगॊण्डॆ, नन्न चित्तस्वास्थ्य कॆट्टुहोयितु. अवनु ऎरडु कण्णुगळिन्द तन्न तेजदिन्द नन्नन्नु सुट्टुबिडुवनो ऎम्बन्तॆ नोडुत्तिद्दनु. अवनु कठोरवाणियिन्द हीगॆ नुडिदनु.॥35-37½॥

पदच्छेदः

36. shrutvaa = Hearing; taamgiram = those words; karaNaam = which were pitiable; karaabhyaam = from the hands; mama = of me; dharmaanukaaNkSiNaH = who is intent on righteousness; vyathitasya = and having anguish; anpatat = fell; chaapam = the bow; sasharam = with arrows."

अनुवादः

“Hearing those pitiable words and since I was always intent on righteousness, I felt distressed. The bow and arrow fell down from my hands to the ground.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. shrutvaa = hearing; tasya = his; karuNam = pathetic cry; laalavataH = weeping; bahu = very much; nishi = during the night; asa = I became; vichetasaH = unconscious; bhR^isham = frequently; sambhraantaH = utterly bewildered ( as I was); shokavegena = due to flare-up of grief."

अनुवादः

“Hearing his pathetic cry, weeping profusely during the night, I became unconscious frequently, utterly bewildered as I was, due to flare-up of my grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया ॥ ३८ ॥
जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ।

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ॥
जिर्हीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ।

‘‘राजन्! वनमें रहते हुए मैंने तुम्हारा कौन-सा अपराध किया था, जिससे तुमने मुझे बाण मारा? मैं तो माता-पिताके लिये पानी लेनेकी इच्छासे यहाँ आया था ॥ ३८ १/२ ॥

राजने! वनदल्लि इरुत्ता नानु निनगॆ याव अपराध माडिद्दॆ? अदरिन्द नीनु बाणदिन्द नन्नन्नु हॊडॆदॆयल्ल? नानादरो तायि-तन्दॆयवरिगॆ नीरु तरलु बन्दिद्दॆ.॥38½॥

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ॥ ३९ ॥
द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ।

‘‘तुमने एक ही बाणसे मेरा मर्म विदीर्ण करके मेरे दोनों अन्धे और बूढ़े माता-पिताको भी मार डाला ॥ ३९ १/२ ॥

नीनु ऒन्दे बाणदिन्द नन्न मर्म विदीर्णगॊळिसि नन्न इब्बरु कुरुडराद, वृद्धराद तायि-तन्दॆयरन्नू कॊन्दु बिट्टॆ.॥39½॥

पदच्छेदः

38; 39. diinasattvaH = Distressed in mind; sudurshaanaaH = and with much sorrowful feeling; aham = I; aagamya = reached; tam desham = that place; apashya = and saw; taapasam = the ascetic; hatam = hit; iSuNaa = by arrow; tiire = at the bank; sarayvaaH = of Sarayu River; avukiirNajaTaabhaaram = with his tresses of hair scattered; praviddhakalashodakam = his pitcher of water thrown asunder; paamskushoNitadigdhaaN^gam = having his limbs anointed with sand and blood; shayaanam = lying down; shalyapiiDitam = hurt by the arrow.

अनुवादः

“Distressed in mind and with much sorrowful feeling, I reached that place and saw the ascetic, hit by the arrow at the bank of Sarayu River, with his tresses of hair scattered, his pitcher of water thrown asunder, having his limbs anointed with sand and blood lying down as he was, hurt by the arrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ नूनं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ॥ ४० ॥
चिरमाशां कृतां कष्टां तृष्णां सन्धारयिष्यतः ।

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् । इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥ ॥ २-६३-४०

‘‘वे दोनों बहुत दुबले और अन्धे हैं । निश्चय ही प्याससे पीड़ित होकर वे मेरी प्रतीक्षामें बैठे होंगे । वे देरतक मेरे आगमनकी आशा लगाये दुःखदायिनी प्यास लिये बाट जोहते रहेंगे ॥ ४० १/२ ॥

अवरिब्बरू बहळ दुर्बलरु मत्तु कुरुडरागिद्दारॆ. निश्चयवागि बायारिकॆयिन्द पीडितरागि अवरु नन्न प्रतीक्षॆयल्लि कुळितिरबहुदु. ऎष्टो हॊत्तिनिन्द नन्न आगमनद आसॆयिट्टु दुःखकर बायारिकॆयिन्दागि दारि नोडुत्ता इरबहुदु.॥40½॥

पदच्छेदः

40. udviikSya = looking up; netraabhyaam = with his eyes; didhakSinnivatejasaa = as if going to scorch with his glory; maam = at me; trastam = who stood terrified; asvathachetasam = and sick in mind; saH = he; uvaacha = spoke; iti = thse; kruuram = harsh(words); tataH = then.

अनुवादः

Looking up with his eyes, as if going to scorch with his glory, at me who stood terrified and sick in mind, he spoke those harsh words then:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा ॥ ४१ ॥
पिता यन्मां न जानीते शयानं पतितं भुवि ।

किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २-६३-४१

‘‘अवश्य ही मेरी तपस्या अथवा शास्त्रज्ञानका कोई फल यहाँ प्रकट नहीं हो रहा है; क्योंकि पिताजीको यह नहीं मालूम है कि मैं पृथ्वीपर गिरकर मृत्युशय्यापर पड़ा हुआ हूँ ॥ ४१ १/२ ॥

नन्न तपस्सु अथवा शास्त्रद यावुदे फल निश्चयवागि इल्लि प्रकटवागिल्ल; एकॆन्दरॆ नानु भूमिगॆ बिद्दु मृत्युशय्यॆयल्लि बिद्दिरुवुदु तन्दॆयवरिगॆ तिळिदिल्ल.॥41½॥

पदच्छेदः

41. jihiirSuH = who was carrying; ambhaH = water; raajan = O; king!; aham = I; gurvartham = for my parents; taaDitaH = was hit; tvayaa = by you; kim = what; apakR^itam = harm was done; tava = to you; mayaa = by me; nivasataa = who is residing; vane = in a forest?"

अनुवादः

“O, king! I, who was carrying water for my parents, was hit by you. What was the harm done to you by me who is residing in a forest?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तश्चापरिक्रमः ॥ ४२ ॥
भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम् ।

एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २-६३-४२

‘‘यदि जान भी लें तो क्या कर सकते हैं; क्योंकि असमर्थ हैं और चल-फिर भी नहीं सकते हैं । जैसे वायु आदिके द्वारा तोड़े जाते हुए वृक्षको कोई दूसरा वृक्ष नहीं बचा सकता, उसी प्रकार मेरे पिता भी मेरी रक्षा नहीं कर सकते ॥ ४२ १/२ ॥

तिळिदुकॊण्डरू एनु ताने माडबल्लनु? एकॆन्दरॆ असमर्थनागि ऎद्दु नडॆदाडलू आगुवुदिल्ल. वायुविनिन्द उरुळि बीळुव मरवन्नु इतर मरगळु रक्षिसलारवो हागॆये नन्न पितनू नन्नन्नु रक्षिसलारनु.॥42½॥

पदच्छेदः

42. abhihate = being hit; marmaNi = on my secret part; ekena baaNena = by a single arrow; nihataa khalu = you; virtually killed; dvau = both; me = my; maataa = mother; janayitaacha = and father; andhau = who are blind; vR^iddhau = and aged.

अनुवादः

‘Being hit on my secret part by a single arrow, you virtually killed both my mother and father, who are blind and aged.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव ॥ ४३ ॥
न त्वामनुदहेत् क्रुद्धो वनमग्निरिवैधितः ।

पितुस्त्वमेव मेगत्वा शीघ्रमाचक्ष्वराघव ॥
न त्वामनुदहेत् क्रुद्धो वनम्मग्निरिवैधितः ।

तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् संधारयिष्यतः ॥ २-६३-४३

‘‘अतः रघुकुलनरेश! अब तुम्हीं जाकर शीघ्र ही मेरे पिताको यह समाचार सुना दो । (यदि स्वयं कह दोगे तो) जैसे प्रज्वलित अग्नि समूचे वनको जला डालती है, उस प्रकार वे क्रोधमें भरकर तुमको भस्म नहीं करेंगे ॥ ४३ १/२ ॥

आद्दरिन्द रघुकुलनरेशने! ईग नीने होगि बेगनॆ नन्न तन्दॆगॆ ई समाचार तिळिसु. (स्वतः नीनॆ हेळिदरॆ) प्रज्वलित अग्नियु काडन्नु सुट्टुबिडुवन्तॆ अवनु क्रोधगॊण्डु निन्नन्नु भस्मवागिसलारनु.॥43½॥

पदच्छेदः

43. tau = both of them; durbalau = weak; andhau = blind; pipaasitau = and thirsty; smadhaavayiSyataH = might have regrained; tR^iSNaam = theri thirst; kaSTaam = with difficulty; aashaakR^itaam = and attended with expectation; chiram = since long; nuunam = I am sure.

अनुवादः

“Both of them, weak blind and thirsty, might have refrained their thirst with difficulty and waited with expectation of my arrival since long. I am sure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयमेकपदी राजन् यतो मे पितुराश्रमः ॥ ४४ ॥
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वा सङ्कुपितः शपेत् ।

इयमेकपदी राजन्यतोमे पितुराश्रमः ॥
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां सङ्कुपितः शपेत् ।

न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा । पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २-६३-४४

‘‘राजन्! यह पगडंडी उधर ही गयी है, जहाँ मेरे पिताका आश्रम है । तुम जाकर उन्हें प्रसन्न करो, जिससे वे कुपित होकर तुम्हें शाप न दें ॥ ४४ १/२ ॥

राजने! ई कालुदारियु नन्न तन्दॆय आश्रमविरुवल्लिगे होगिदॆ. नीनु होगि अवनन्नु प्रसन्नगॊळिसु. अदरिन्द अवनु कुपितनागि निनगॆ शाप कॊडलारनु.॥44½॥

पदच्छेदः

44. nuunam = surely; tapasovaa = religious austerity; shrutasya vaa = or sacred knowledge; naasti phalayogaH = have not borne fruit; yat = because; pitaa = my father; na jaanaati does not know; maam = about me; patitam = having fallen down; shayaanam = and lying ; bhuumi = on the ground.

अनुवादः

‘Surely, our (mine or father’s) religious austerity or sacred knowledge have not borne fruit because my father does not have information about me, having fallen down and lying on the ground.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः ॥ ४५ ॥
रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ।

जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः । चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २-६३-४५

‘‘राजन्! मेरे शरीरसे इस बाणको निकाल दो । यह तीखा बाण मेरे मर्मस्थानको उसी प्रकार पीड़ा दे रहा है, जैसे नदीके जलका वेग उसके कोमल बालुकामय ऊँचे तटको छिन्न-भिन्न कर देता है’ ॥ ४५ १/२ ॥

राजने! नन्न शरीरदिन्द ई बाणवन्नु कित्तुबिडु. ई हरितबाणवु नदिय नीरिन वेगवु कोमल मळलिन ऎत्तर दडवन्नु कॊच्चिकॊण्डु होगुवन्तॆ, नन्न मर्मस्थानक्कॆ नोवु कॊडुत्तिदॆ.॥45½॥

पदच्छेदः

45. jaanannapi = even if he knows; kim = what; ashaktiH = my disabled (father); aparikramaH = who is unable to walk around; kuryaat = can do? anyaH naga iva = like one tree; ashaktaH = is unable; traatum = to protect; nagam = a tree; chhidyamaanam = being cut off.

अनुवादः

“What my disabled father, unable to walk around can do, even if he knows like a tree unable to protect another tree which is being cut off?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ॥ ४६ ॥
इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ॥ ४७ ॥
लक्षयामास स ऋषिश्चिन्तां मुनिसुतस्तदा ।

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो निवशिष्यति ॥ इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ॥
लक्षयामास स ऋषिश्चिन्तां मुनिसुतस्तदा ।

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव । न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २-६३-४६ इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः । तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २-६३-४७

‘मुनिकुमारकी यह बात सुनकर मेरे मनमें यह चिन्ता समायी कि यदि बाण नहीं निकालता हूँ तो इन्हें क्लेश होता है और निकाल देता हूँ तो ये अभी प्राणोंसे भी हाथ धो बैठते हैं । इस प्रकार बाणको निकालनेके विषयमें मुझ दीन-दुःखी और शोकाकुल दशरथकी इस चिन्ताको उस समय मुनिकुमारने लक्ष्य किया ॥ ४६-४७ १/२ ॥

मुनिकुमारन मातु केळि बाणवन्नु कीळदिद्दरॆ इवनिगॆ क्लेशवागुत्तदॆ, कित्तुबिट्टरॆ इवनु ईगले सत्तु होगुवनु ऎम्ब चिन्तॆ मनस्सिनल्लि तुम्बिहोयितु. हीगॆ बाणवन्नु कीळुव विषयदल्लि दीन-दुःख मत्तु शोकाकुलनाद नन्न ई चिन्तॆयन्नु आग मुनि कुमारनु गमनिसिदनु.॥46-47½॥

पदच्छेदः

46. raaghava = O; Dasaratha!; gattvaa = going; shiighram = soon; tvameva = you alone; aachakSva = tell me pituH = my father; naanudahet = He will not scroch; tvaam = you; kruddhaH = by anger; vanamiva = as a forest (in scorched); edhitaH = by flared-up; vahniH = fire

अनुवादः

‘O, Dasaratha! Going there soon, you alone tell my father; so that he will not scorch you by his anger, as a forest is scorched by a flared-up fire.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47. raajan = O; king!; yataH = on which side; aashramaH = the hermitage; me pituH = of my father (on that side); iyam = this; ekapadii = foot-path (will go); gattvaa = after going ( there); tvam = you; prasaadaya = obtain graciousness; tam = from him; kupitaH = being angry; saH na shapet = let him not execrate; tvaam = you."

अनुवादः

‘O, king! This foot-path will lead you to my father’s hermitage. After going there, seek his graciousness, lest he should get angry and execrate you."

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताम्यमानं स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्थवित् ॥ ४८ ॥
सीदमानो विवृत्ताङ्गोऽचेष्टमानो गतः क्षयम् ।
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ॥ ४९ ॥

‘यथार्थ बातको समझ लेनेवाले उन महर्षिने मुझे अत्यन्त ग्लानिमें पड़ा हुआ देख बड़े कष्टसे कहा—‘राजन्! मुझे बड़ा कष्ट हो रहा है । मेरी आँखें चढ़ गयी हैं, अङ्ग-अङ्गमें तड़पन हो रही है । मुझसे कोई चेष्टा नहीं बन पाती । अब मैं मृत्युके समीप पहुँच गया हूँ, फिर भी धैर्यके द्वारा शोकको रोककर अपने चित्तको स्थिर करता हूँ (अब मेरी बात सुनो) ॥ ४८-४९ ॥

यथार्थवन्नु तिळिदुकॊळ्ळुव आ महर्षियु अत्यन्त ग्लानिगॊण्ड नन्नन्नु नोडि बहळ कष्टदिन्द हेळिदनु - राजने! ननगॆ तुम्बा कष्टवागुत्ता इदॆ. नन्न कण्णु मेलेरिदॆ. सर्वाङ्गवू चडपडिसुत्तिदॆ. नानु निश्चेष्टितनागिद्देनॆ. ईग नानु मृत्युविगॆ समीप तलुपिद्देनॆ. हीगिद्दरू धैर्यदिन्द शोकवन्नु तडॆदु, नन्न चित्तवन्नु स्थिरगॊळिसि हेळुत्तेनॆ, केळु.॥48-49॥

पदच्छेदः

48. raajan = O; king!; kuru = make; maam = me; vishalyam = free from the arrow-head; nishitaH = the sharp; sharaH = arrow; ruNadhhi = torments; me marma = my vital part; mR^idu = which is delicate; amburayaH yathaa = in the same way as a river current (corrodes); tiiram = the sandy bank sotsedham = which is at height.

अनुवादः

‘O, king! Extract this arrow-head from my body. This sharp arrow torments my delicate vital part in the same way as a river-current corrodes the sandy bank, which is at a height.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

49. asya shalyaapakarSaNe = while I was extracting the arrow-head from him; iti = this; chintaa = thought; avishat = entered; maam = me; sashalyaH = with arrow-head in his body; klishyat = he will suffer; praaNaiH = with his lives; vishalyaH = without the arrow-head; vinashiSyat = he will die.

अनुवादः

“While extracting the arrow-head from him, this thought entered my mind. With arrow-head in his body he will suffer, even though surviving. But after extracting the arrow-head, he will die.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयादपनीयताम् ।
न द्विजातिरहं राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ॥ ५० ॥

ब्रह्महत्याकृतं पापंहृदयादपनीयताम् ।
न द्विजातिरहं राजन् मा भूत्ते मनसो व्यथा ॥

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च । लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २-६३-५०

‘‘मुझसे ब्रह्महत्या हो गयी—इस चिन्ताको अपने हृदयसे निकाल दो । राजन्! मैं ब्राह्मण नहीं हूँ, इसलिये तुम्हारे मनमें ब्राह्मणवधको लेकर कोई व्यथा नहीं होनी चाहिये ॥ ५० ॥

नन्निन्द ब्रह्महत्यॆयायितॆम्ब चिन्तॆयन्नु बिडु. राजने! नानु ब्राह्मणनल्ल, आद्दरिन्द निन्न मनस्सिनल्लि ब्रह्महत्यॆय कुरिताद व्यथॆयन्नु माडबेड.॥50॥

पदच्छेदः

50. tadaa = then; munisutaH = the son of the sage; lakSayaamaasa = perceived; chintaam = the worry; hR^idaye = in the heart; mama = of myself; duHkhitasya = who was lamenting; diinasya = pitiable; shokaaturasya = suffering from anguish.

अनुवादः

“Then, the son of the sage perceived worry in the heart of myself, who was lamenting pitiably, suffering from anguish.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो नरवराधिप ।
इतीव वदतः कृच्छ्राद् बाणाभिहतमर्मणः ॥ ५१ ॥
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले ।
तस्य त्वाताम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ।
स मामुद्वीक्ष्य सन्त्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः ॥ ५२ ॥

ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् । सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २-६३-५१ संस्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् । ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २-६३-५२

‘‘नरश्रेष्ठ! मैं वैश्य पिताद्वारा शूद्रजातीय माताके गर्भसे उत्पन्न हुआ हूँ ।’ बाणसे मर्ममें आघात पहुँचनेके कारण वे बड़े कष्टसे इतना ही कह सके । उनकी आँखें घूम रही थीं । उनसे कोई चेष्टा नहीं बनती थी । वे पृथ्वीपर पड़े-पड़े छटपटा रहे थे और अत्यन्त कष्टका अनुभव करते थे । उस अवस्थामें मैंने उनके शरीरसे उस बाणको निकाल दिया । फिर तो अत्यन्त भयभीत हो उन तपोधनने मेरी ओर देखकर अपने प्राण त्याग दिये ॥

नरश्रेष्ठने! नानु वैश्य तन्दॆयिन्द शूद्र जातिय तायिय गर्भदिन्द हुट्टिरुवॆनु. बाणदिन्द मर्माघातवाद कारण अवनु बहळ कष्टदिन्द इष्टन्नु मात्र हेळिदनु. अवनु कण्णुगळु तिरुगुत्तिद्दवु. यातनॆयिन्द अवनु नॆलक्कॆ बिद्दु ऒद्दाडुत्तिद्दनु हागू अत्यन्त कष्टपडुत्तिद्दनु. आ स्थितियल्लि नानु अवन शरीरदिन्द बाणवन्नु कित्तुबिट्टॆ. मत्तॆ अत्यन्त भयभीतनागि आ तपोधननु नन्न कडॆगॆ नोडुत्ता प्राणत्याग माडिदनु.॥51-52॥

पदच्छेदः

51. siidamaanaH = sinking into despondency; taamyamaanaH = and being in distress; vivR^ittaangaH = distorting the limbs in agony; veSTamaanaH = coiling round himself; kSayam = the end (of life); paramaartavat = extremely pained; saH = he; uvaacha = spoke; maam = to me; kR^ichchhrant = with great difficulty.

अनुवादः

Sinking into despondency with distress, distorting his limbs in agony, coiling round himself on the floor with extreme pain and having approached the end of his life, he spoke to me (as follows) with great difficulty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

52. samstabhya = suppressing; shokam = my grief; dhairyeNa = with firmness; aham = I; bhavaami = am becoming; sthirachittaH = steady; taapam = (let the) torment; hR^idayaat = in your heart; brahmahatyaakR^itam = caused by the thought of your having killed a Brahmana; apaniiyataam = be removed.

अनुवादः

‘Suppressing my grief with firmness, I am becoming stable-minded. Let the torment in your heart, caused by the thought of your having killed Brahmana be removed.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छ्रं
मर्मव्रणं सन्ततमुच्छ्वसन्तम् ।
ततः सरय्वां तमहं शयानं
समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥ ५३ ॥

न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा । शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २-६३-५३

‘पानीमें गिरनेके कारण उनका सारा शरीर भीग गया था । मर्ममें आघात लगनेके कारण बड़े कष्टसे विलाप करके और बारंबार उच्छ्वास लेकर उन्होंने प्राणोंका त्याग किया था । कल्याणी कौसल्ये! उस अवस्थामें सरयूके तटपर मरे पड़े मुनिपुत्रको देखकर मुझे बड़ा दुःख हुआ’ ॥ ५३ ॥

नीरिनल्लि बिद्दिद्दरिन्द अवन शरीर तॊय्दुहोगित्तु. मर्माघातवादद्दरिन्द अवनु प्राण त्याग माडिद्दनु. कल्याणी कौसल्ये! आ स्थितियल्लि सरयू तीरदल्लि सत्तुबिद्द मुनि पुत्रनन्नु नोडि ननगॆ बहळ दुःखवायितु.॥53॥

पदच्छेदः

53. raajan = O; king; janapadaadhipaa = the ruler of the country! aham = I; na = am not; dvijaatiH = a Brahmana; maabhuut vyathaa = let there be no agony; manasaH = in your mind; asmi = I am; jaataH = born; shuudraayaam = = through a Sudra woman; vaishyena = by Vysya.

अनुवादः

‘O, king the ruler of the country! I am not a Brahmana. Let there be no agony in your mind. I am born through a Sudra woman by a Vysya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें तिरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि अरवत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥63॥