०६२ कौसल्याकृतदशरथसान्त्वनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

After hearing harsh words from Kausalya, king Dasaratha loses consciousness and restores it after a long time. Afterwards, Kausalya repents for her mistake of speaking such crude words and consoles the king with her reconciliatory words. Overcome by grief, Dasaratha fell into the grip, Dasaratha fell into the grip of slumber as the night prevailed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

62. दुःखी हुए राजा दशरथका कौसल्याको हाथ जोड़कर मनाना और कौसल्याका उनके चरणोंमें पड़कर क्षमा माँगना

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ १ ॥

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः पुरुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥

एवम् तु क्रुद्धया राजा राम मात्रा सशोकया । श्रावितः परुषम् वाक्यम् चिन्तयाम् आस दुह्खितः ॥ २-६२-१

शोकमग्न हो कुपित हुई श्रीराममाता कौसल्याने जब राजा दशरथको इस प्रकार कठोर वचन सुनाया, तब वे दुःखित होकर बड़ी चिन्तामें पड़ गये ॥ १ ॥

शोकमग्नळागि कुपितळाद श्रीराममातॆ कौसल्यॆयु दशरथनल्लि हीगॆ कठोर मातुगळन्नाडिदाग राजनु दुःखितनागि बहळ चिन्तॆगॊळगादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. paruSam = (when) harsh; vaakyam = words; kruddhayaa = with anger; evam = in this manner; sashokayaa = (by) the grief-stricken; raama maatraa = Kausalya; Rama’s mother; shravitaH = were heard; raajaa = king Dasaratha; duhkhitaH = felt depressed; chintayaamaasa = and thought upon them.

अनुवादः

When harsh words with anger in this manner by the grief-stricken Kausalya, Rama’s mother were heard, king Dasaratha felt depressed and reflected upon them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिन्तयित्वा स च नृपो मोहव्याकुलितेन्द्रियः ।
अथ दीर्घेण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ २ ॥

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः । अथ दीर्घेण कालेन सम्ज्ञामाप परतपः ॥ २-६२-२

चिन्तित होनेके कारण राजाकी सारी इन्द्रियाँ मोहसे आच्छन्न हो गयीं । तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा दशरथको चेत हुआ ॥ २ ॥

चिन्तितनाद्दरिन्द राजन ऎल्ल इन्द्रियगळु मोहगॊण्डु ऎच्चरदप्पिदनु. अनन्तर बहळ हॊत्तिन बळिक परन्तप दशरथ महाराजनु ऎच्चरगॊण्डनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = that; nR^ipaH = king; cintyitvaa = (thus) thought over; vyaakulendriyaH = perplexed in mind; mumoha = and lost his consciousness; atha = thereafter; paramtapaH = that king who scorches the enemies; aapa = regained; samj~aam = his; consciousness; diirgheNa = after a long; kaalena = time.

अनुवादः

The king fell brooding thus perplexed as he was in his mind and lost his consciousness. Thereafter, that king who torments the enemies regained his consciousness after a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ ३ ॥

स सम्ज्ञाअमुपलब्यैव दीर्घमुष्णम् च निःससन् । कौसल्याम् पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ २-६२-३

होशमें आनेपर उन्होंने गरम-गरम लंबी साँस ली और कौसल्याको बगलमें बैठी हुई देख वे फिर चिन्तामें पड़ गये ॥ ३ ॥

ऎच्चरगॊण्डु दीर्घवागि निट्टिसुरु बिडुत्ता, कौसल्यॆयु पक्कदल्ले कुळितिरुवुदन्नु नोडि पुनः चिन्तामग्ननादनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. upalabhyaiva = after obtaining; samJNaam = consciousness; saH = he; nihshvasan = breathing his sigh; diirgham = long; uSNam ca = and hot; dR^iSTvaa = and seeing; kausalyaam = Kausalya; paarshvataH = by his side; upaagamat = got; chintaam = to worry; tataH = consequently.

अनुवादः

After restoring his consciousness he, breathing a long and hot sigh and seeing Kausalya by his side, began to worry again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ ४ ॥

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् । यद् अनेन कृतम् पूर्वम् अज्ञानात् शब्द वेधिना ॥ २-६२-४

चिन्तामें पड़े-पड़े ही उन्हें अपने एक दुष्कर्मका स्मरण हो आया, जो इन शब्दवेधी बाण चलानेवाले नरेशके द्वारा पहले अनजानमें बन गया था ॥ ४ ॥

चिन्तितनागिद्दागले अवनिगॆ तन्नदॊन्दु दुष्कर्मवु नॆनपायितु. अदु शब्दवेधी बाणवन्नु प्रयोगिसिद घटनॆ नरेशनिन्द मॊदलु तिळियदे आगिहोगित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. cintayamaanasya = as he brooded over; duSkR^itam = the sinful; karma = deed; yat = that; kR^itam = was done; anena = by him; aJNaanaat = out of ignorance; puurvam = long ago; shabda vidhinaa = by shooting with an arrow an unseen object; the sound of which is only heard; pratyabhaat = was recalled in his mind.

अनुवादः

As he thus brooded over, he recalled in his mind, a sinful deed that was done by him out of ignorance long ago, by shooting with an arrow an unseen object, the sound of which was only heard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाभ्यामभितप्यते ॥ ५ ॥

अमनास्तेव शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाभ्यामभितप्यते ॥

अमनाः तेन शोकेन राम शोकेन च प्रभुः । द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाब्यामभितप्यतो ॥ २-६२-५

उस शोकसे तथा श्रीरामके शोकसे भी राजाके मनमें बड़ी वेदना हुई । उन दोनों ही शोकोंसे महाराज संतप्त होने लगे ॥ ५ ॥

आ शोकदिन्द मत्तु श्रीरामन शोकदिन्द राजन मनस्सिगॆ भारी वेदनॆयायितु. आ ऎरडू शोकगळिन्द महाराजनु सन्तप्तनादनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. prabhuH = the mighty; mahaaraajaH = emperor; tena shokena = by that agony; amanaaH = and low spirited; raama shokena = by the agony for Rama; anvatapyata = felt tormented; advabhyaam = by duel; shokaabhyaam api = grief.

अनुवादः

The mighty emperor felt distressed through agony caused by that sinful dead and as also through agony caused by separation from Rama and was tormented by the dual grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह दुःखितः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ ६ ॥

दह्यमानः तु शोकाभ्याम् कौसल्याम् आह भू पतिः । वेपमानोऽञ्जलिम् कृत्वा प्रसादर्तमवाङ्मुखः ॥ २-६२-६

उन दोनों शोकोंसे दग्ध होते हुए दुःखी राजा दशरथ नीचे मुँह किये थर-थर काँपने लगे और कौसल्याको मनानेके लिये हाथ जोड़कर बोले— ॥ ६ ॥

आ ऎरडू शोकगळिन्द दग्धनाद दुःखी दशरथनु तलॆतग्गिसि, गड-गडनॆ नडुगुत्ता कौसल्यॆयन्नु ऒलिसलु कैमुगिदु हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. saH bhuupatiH = that king; dahyamaanaH = afflicted; shokaabhyaam = by the miseries; vepamaanaH = bent his head down; avaan^mukhaH = joined; baddhvaa = joined; aNjalim = his palms together in salutation; prasaadaartham = desirous of getting her grace; aaha = spoke; kausalyaam = to Kausalya.

अनुवादः

That king, tormented by the afflictions, was trembling, bent his head down, joined his palms in salutation, desirous of getting her grace and spoke to Kausalya as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ ७ ॥

प्रसादये त्वाम् कौसल्ये रचितः अयम् मया अन्जलिः । वत्सला च आनृशंसा च त्वम् हि नित्यम् परेष्व् अपि ॥ २-६२-७

‘कौसल्ये! मैं तुमसे निहोरा करता हूँ, तुम प्रसन्न हो जाओ । देखो, मैंने ये दोनों हाथ जोड़ लिये हैं । तुम तो दूसरोंपर भी सदा वात्सल्य और दया दिखानेवाली हो (फिर मेरे प्रति क्यों कठोर हो गयी?) ॥ ७ ॥

कौसल्यॆ! नानु निन्नल्लि बेडुत्तिद्देनॆ, नीनु प्रसन्नळागु. नोडु, नानु ऎरडू कैगळन्नु मुगिदिरुवॆनु. नीनादरो बेरॆयवर मेलॆयू सह वात्सल्यदिन्द दयॆ तोरुववळु. (मत्तॆ नन्न कुरितु इष्टु कठोरवेकॆ?॥7॥

पदच्छेदः

7. Kausalyaa = O Kausalya; tvaam prasaadaye = I seek your grace; ayam = this; anjaliH = joining of palms; rachiteH = is set out; mayaa = by me; tvam = you; nityam = are always; vatshalaa = affectionate; pareSvapi = and even towards others; anR^ishamsaaca hi = and even indeed king.

अनुवादः

“O, Kausalya! I seek your grace. This joining of palms is set out by me. You are always affectionate even towards others and even indeed kind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान् निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ ८ ॥

भर्ता तु खलु नारीणाम् गुणवान् निर्गुणो अपि वा । धर्मम् विमृशमानानाम् प्रत्यक्षम् देवि दैवतम् ॥ २-६२-८

‘देवि! पति गुणवान् हो या गुणहीन, धर्मका विचार करनेवाली सती नारियोंके लिये वह प्रत्यक्ष देवता है ॥

देवि! पतियु गुणवन्तनिरली गुणहीननागिरलि, धर्मदृष्टियुळ्ळ सती नारियरिगॆ अवनु प्रत्यक्ष देवतॆये आगिद्दानॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. devi = O; queen; naariNaam = for women; vimR^ishamaanaanaam = reflecting; dharmam = on righteousness; bhartaa = the husband; guNavaan = either virtuous; nirguNo.apivaa = or worthless; pratyakSam = is visible; daivatam khalu = god indeed.

अनुवादः

“O, queen! For women reflecting on righteousness, a husband whether he is virtuous or worthless, is a visible god indeed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥ ९ ॥

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावरा ।
नार्हसे विप्रयं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥

सा त्वम् धर्म परा नित्यम् दृष्ट लोक पर अवर । न अर्हसे विप्रियम् वक्तुम् दुह्खिता अपि सुदुह्खितम् ॥ २-६२-९

‘तुम तो सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाली और लोकमें भले-बुरेको समझनेवाली हो । यद्यपि तुम भी दुःखित हो तथापि मैं भी महान् दुःखमें पड़ा हुआ हूँ, अतः तुम्हें मुझसे कठोर वचन नहीं कहना चाहिये’ ॥ ९ ॥

नीनादरो सदा धर्मतत्परळागि इरुववळु हागू लोकदल्लि ऒळितु-कॆडुकुगळन्नु तिळियुववळागिरुवॆ. नीनू कूड दुःखितळागिद्दरू नानू दुःखदल्लि बिद्दिरुवॆनु. आद्दरिन्द नन्नल्लि हीगॆ कठोर वचनगळन्नु आडबारदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saa tvam = you as such; nityam dharmaparaa = who is ever intent on virtue; dR^iSTa loka paraavaraa = who has understood good and evil fortunes in the world; duHkhita.api = even if grief-stricken; naarhasi = ought not; vaktum = to speak; vipriyam = unpleasant words; suduHkhitam = to me; who is too much in distress.

अनुवादः

“You as such, who is ever intent on virtue, who has understood good and evil fortunes in the world, even if grief-stricken, ought not to have spoken unpleasant words to me, who is too much in distress.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद् बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ १० ॥

तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्याव्यसृजद् वाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥

तत् वाक्यम् करुणम् राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् । कौसल्या व्यसृजद् बाष्पम् प्रणाली इव नव उदकम् ॥ २-६२-१०

दुःखी हुए राजा दशरथके मुखसे कहे गये उस करुणाजनक वचनको सुनकर कौसल्या अपने नेत्रोंसे आँसू बहाने लगीं, मानो छतकी नालीसे नूतन (वर्षाका) जल गिर रहा हो ॥ १० ॥

दुःखितनाद दशरथनु हेळिद आ करुणाजनक मातुगळन्नु केळि कौसल्यॆयु तन्न कण्णुगळिन्द छावणियिन्द हॊस मळॆय नीरु तॊट्टिक्कुवन्तॆ कण्णीरन्नु हरिसतॊडगिदळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. shrutvaa = hearing; tatvaakyam = those words; karuNam = which were miserable; bhaaSitam = spoken; diinasya = by the depressed; rajaJNaH = king; kausalyaa = Kausalya; vyasR^ijat = shed; baaSpam = tears; navodakam iva = like new rain water; praNaalii = from a channel.

अनुवादः

Hearing those miserable words spoken by the distressed king, Kausalya shed tears, akin to new rain water flowing from channel.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा मूर्ध्नि बद्‍ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ ११ ॥

स मूद्र्ह्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्मम् इव अन्जलिम् । सम्भ्रमात् अब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाण अक्षरम् वचः ॥ २-६२-११

वे अधर्मके भयसे रो पड़ीं और राजाके जुड़े हुए कमलसदृश हाथोंको अपने सिरसे सटाकर घबराहटके कारण शीघ्रतापूर्वक एक-एक अक्षरका उच्चारण करती हुई बोलीं— ॥ ११ ॥

अवळु अधर्मद भयदिन्द अळुत्ता, राजनु जोडिसिद कमलसदृश कैगळन्नु तन्न तलॆय मेलिरिसिकॊण्डु, गाबरियिन्दागि अवसरवागि ऒन्दॊन्दे शब्दवन्नु उच्चरिसुत्ता नुडिदळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. baddhvaa = capturing; muurdhni = on her own head; raajaJNaH = the king’s; aNjalim = palms joined; padmamiva = in the form of a lotus; saa = Kausalya; trastaa = was scared; abraviit = and spoke; rudatii = weeping; tvaramaaNaakSaram = in hurriedly; lettered vachaH = words; sambhramaat = in eagerness.

अनुवादः

Capturing on her own head, the king’s palms joined in the form of a lotus, Kausalya was scared and spoke weeping in hurriedly lettered words in eagerness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याहं नहि त्वया ॥ १२ ॥

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं नहि त्वया ॥

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततिता अस्मि ते । याचिता अस्मि हता देव हन्तव्या अहम् न हि त्वया ॥ २-६२-१२

‘देव! मैं आपके सामने पृथ्वीपर पड़ी हूँ । आपके चरणोंमें मस्तक रखकर याचना करती हूँ, आप प्रसन्न हों । यदि आपने उलटे मुझसे ही याचना की, तब तो मैं मारी गयी । मुझसे अपराध हुआ हो तो भी मैं आपसे क्षमा पानेके योग्य हूँ, प्रहार पानेके नहीं ॥ १२ ॥

स्वामि! नानु निम्म मुन्दॆ नॆलदल्लि बिद्दिरुवॆनु, निम्म पादगळल्लि शिरवन्निट्टु याचिसुत्तिद्देनॆ, नीवु प्रसन्न रागिरि. नीवे नन्नल्लि याचिसिदरॆ नानु सत्ते होगुवॆनु. नन्निन्द अपराधवागिद्दरू नानु निम्मिन्द क्षमॆ पडॆयलु योग्यळागिद्देनॆ, प्रहारक्कॆ योग्यळल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. deva = O; king; yaa ca = I appeal; te = to you; shirasaa = with bowed head; nivataa asmi = I lie prostrate; bhuumau = on the floor; hataa asmi = I am ruined; aham = I; kSantavyaahi = an not indeed to be forgiven; tvayaa = by you.

अनुवादः

“O, king! I appeal to you with my bowed head. I lie prostrate on the floor. I am ruined. I am not to be forgiven indeed by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्लोके पत्या या सम्प्रसाद्यते ॥ १३ ॥

नैषा हि सा स्त्री भवतिश्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्लोकॆ पत्या या सम्प्रसाद्यते ॥

न एषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता । उभयोः लोकयोः वीर पत्या या सम्प्रसाद्यते ॥ २-६२-१३

‘पति अपनी स्त्रीके लिये इहलोक और परलोकमें भी स्पृहणीय है । इस जगत् में जो स्त्री अपने बुद्धिमान् पतिके द्वारा मनायी जाती है, वह कुल-स्त्री कहलानेके योग्य नहीं है ॥ १३ ॥

इह-परगळॆरडरल्लियू धर्मात्मनॆन्दु कीर्तिगळिसिद धीमन्त पतिय विषयदल्लि विधेयळागि इरुवुदिल्लवो, गण्डनु क्षमॆबेडबेकॆन्दु बयसुव कुलस्त्रीयु निश्चयवागि साध्विये अल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. viira = O valiant man; yaa = which woman; samprasaadyate = being propitiated; patyaa = by her husband; shlaaghaniiyena = who is worthy of praise; dhiimataa = and possing good disposition; saa eSaa = such of this; strii = woman; na bhavati hi = is ill- becoming; ubhayoH = in both; lokayoH = the worlds.

अनुवादः

“O, Valiant man! In both the worlds, it is ill-becoming of a woman, being propitiated by her husband, who is praise worthy and possessing good disposition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ १४ ॥

जानामि धर्मम् धर्मज्ञ त्वाम् जाने सत्यवादिनम् । पुत्र शोक आर्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम् ॥ २-६२-१४

‘धर्मज्ञ महाराज! मैं स्त्री-धर्मको जानती हूँ और यह भी जानती हूँ कि आप सत्यवादी हैं । इस समय मैंने जो कुछ भी न कहने योग्य बात कह दी है, वह पुत्रशोकसे पीड़ित होनेके कारण मेरे मुखसे निकल गयी है ॥ १४ ॥

धर्मज्ञ महाराजरे! नानु स्त्रीधर्मवन्नु अरितिरुवॆनु हागू नीवु सत्यवादिगळु ऎन्दू तिळिदिद्देनॆ. ईग नानु हेळबारद मातन्नु आडिदुदु पुत्रशोकदिन्द पीडितळाद कारण नन्न बायियिन्द बन्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. dharmaJNa = O; king who knows righteousness; jaanaami = I understand; dharmam = righteousness; jaane = I know; tvaam = you; satya vaadinam = to be speaking truly; tu = but; tat = that; kim api = something; unseemly; bhaaSitam = was spoken; mayaa = by me; putrashokaartayaa = while afflicted of grief for my son.

अनुवादः

“O, valiant man! In both the worlds, it of a woman, being propitiated by her husband, who is praise worthy and possessing good disposition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ १५ ॥

शोको नाशयते धैर्यम् शोको नाशयते श्रुतम् । शोको नाशयते सर्वम् न अस्ति शोक समः रिपुः ॥ २-६२-१५

‘शोक धैर्यका नाश कर देता है । शोक शास्त्रज्ञानको भी लुप्त कर देता है तथा शोक सब कुछ नष्ट कर देता है; अतः शोकके समान दूसरा कोई शत्रु नहीं है ॥ १५ ॥

शोकवु धैर्यवन्नु नाशमाडिबिडुत्तदॆ. शोकवु शास्त्रज्ञानवन्नु लुप्तगॊळिसुत्तदॆ, शोकवु ऎल्लवन्नु हाळुमाडुवुदु; आद्दरिन्द शोकदन्तह शत्रु बेरॊन्दिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. shokaH = grief; naashayate = ruins; dairyam = courage; shokaH = grief; naashayate = ruins; shrutam = sacred learning; shokaH = all; naasti = there is not; ripuH = enemy; shokasamaH = like grief.

अनुवादः

“Grief ruins courage. Grief ruins sacred learning, grief ruins all. There is no enemy like grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्यमापतितः सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ १६ ॥

शक्यम् आपतितः सोढुम् प्रहरः रिपु हस्ततः । सोढुम् आपतितः शोकः सुसूक्ष्मः अपि न शक्यते ॥ २-६२-१६

‘शत्रुके हाथसे अपने ऊपर पड़ा हुआ शस्त्रोंका प्रहार सह लिया जा सकता है; परंतु दैववश प्राप्त हुआ थोड़ा-सा भी शोक नहीं सहा जा सकता ॥ १६ ॥

शत्रुगळु प्रहरिसुव शस्त्रगळ एटुगळन्नु सहिसबहुदु, आदरॆ दैववश प्राप्तवाद स्वल्प शोकवन्नू सहिसलागुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. prahaaraH = A hitting; aapatitaH = that; descended; ripuhastataH = from the hands of an enemy; shakyaH = is possible to be; soDhum = tolerated; shokaH = the grief; su suukSmo.api = even if so small; aapatitaH = suddenly; na shakyate = is not possible to; soDhum = tolerated.

अनुवादः

“A hitting that descended from the hands of an enemy is possible to be tolerated. But, the grief suddenly descended, even if so small, is not possible to be tolerated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽत्र गण्यते ।
यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ १७ ॥

दर्मज्ञाः श्रुतिमन्तोऽपि चिन्नधर्मार्थसंशयाः । यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ २-६२-१७

‘श्रीरामको वनमें गये आज पाँच रातें बीत गयीं । मैं यही गिनती रहती हूँ । शोकने मेरे हर्षको नष्ट कर दिया है, अतः ये पाँच रात मेरे लिये पाँच वर्षोंके समान प्रतीत हुई हैं ॥ १७ ॥

श्रीरामनु काडिगॆ होगि इन्दिगॆ ऐदु रात्रिगळु कळॆदवु. नानु इदन्ने ऎणिसुत्ता इद्दॆ. शोकवु नन्न हर्षवन्नु नाशमाडिबिट्टिदॆ; आद्दरिन्द ई ऐदु रात्रिगळु ननगॆ ऐदु वर्षगळन्तॆ कण्डुबन्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. viira = O; valiant man; yatayaH.api = even ascetis; dharmaJNaaH = who know righteousness; shrutimantaH = who have learnt sacred texts; chinna dharmaartha samshayaaH = who have retn asunder doubts relating to religious merit and wealth; muhyanti = go astray; shoka sammuuDha cetasaH = having their minds infatuated with grief.

अनुवादः

“O, valiant man! Even ascetics, who know righteousness, who have learnt sacred texts and who have rent asunder doubts relating to religious merit and wealth, go astray having their minds infatuated with grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ १८ ॥

वन वासाय रामस्य पन्च रात्रः अद्य गण्यते । यः शोक हत हर्षायाः पन्च वर्ष उपमः मम ॥ २-६२-१८

‘श्रीरामका ही चिन्तन करनेके कारण मेरे हृदयका यह शोक बढ़ता जा रहा है, जैसे नदियोंके वेगसे समुद्रका जल बहुत बढ़ जाता है’ ॥ १८ ॥

श्रीरामनन्ने चिन्तिसुवुरिन्द नन्न हृदयद ई शोकवु नदिगळ वेगदिन्द समुद्रद जल हॆच्चुवन्तॆये बॆळॆयुत्ता होगुत्तदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. gaNyate = it is counted; adya = today; paNcaraatraH = as five days; raamasya = since Rama; vanavaasaaya = has gone to exile; yaH = which; mama = for me; shoka hata harSayaaH = whose happiness is mined by grief; paNcavarSopamaH = equal to five years.

अनुवादः

“Today it is counted as five days since Rama has gone to exile. It is equal to five years for me, since grief has ruined my happiness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १९ ॥
अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान् ॥ २० ॥

तम् हि चिन्तयमानायाः शोको अयम् हृदि वर्धते । अदीनाम् इव वेगेन समुद्र सलिलम् महत् ॥ २-६२-१९ एवम् हि कथयन्त्याः तु कौसल्यायाः शुभम् वचः । मन्द रश्मिर् अभूत् सुर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥ २-६२-२०

कौसल्या इस प्रकार शुभ वचन कह ही रही थीं कि सूर्यकी किरणें मन्द पड़ गयीं और रात्रिकाल आ पहुँचा । देवी कौसल्याकी इन बातोंसे राजाको बड़ी प्रसन्नता हुई । साथ ही वे श्रीरामके शोकसे भी पीड़ित थे । इस हर्ष और शोककी अवस्थामें उन्हें नींद आ गयी ॥ १९-२० ॥

कौसल्यॆयु हीगॆ सूर्यकिरणगळु मन्दवागि रात्रियु बरुवन्तॆ शुभवचनगळन्नु हेळुत्ता इद्दळु. कौसल्यॆय ई मातुगळिन्द राजनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु, जॊतॆगॆ अवनु श्रीरामन शोकदिन्द पीडितनागिद्दनु. हीगॆ हर्ष मत्तु शोकद अवस्थॆयल्लि अवनिगॆ निद्दॆ बन्तु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. cintayamaanaayaaH = while I think; tam = of Rama; ayam = this; shokaH = grief; hR^idi = in my heart; vardhate = is growing; mahat samudra salilamiva = like water in the great ocean; (increasing); vegena = with the streaming fast; nadiinaam = of rivers.

अनुवादः

“While I think of Rama, this grief in my heart is increasing, like water in a great ocean increases with the fast streaming of rivers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. kausalyaaH = Kausalya; kathayantyaaH = while telling; shubhamhi = indeed auspicious; vacaH = words; evam = in this way; suuryaH = the sun; abhuut = became; manda rashmiH = feeble = rayed; abhyavartata = turned towards; rajaniica = night too.

अनुवादः

While Kausalya was telling auspicious words indeed as aforesaid the sun became feeble and turned towards night too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः ॥ ६२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें बासठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि अरवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु॥62॥