०६१ कौसल्याकृतदशरथनिन्दा

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Kausalya, while weeping, rebukes Dasaratha for his evil act of sending Rama to exile. She explains various difficulties being faced by Rama, Lakshmana and Seetha in their forest-life. She says that even if Rama returns to Ayodhya in the fifteenth year, he may not accept the kingdom since enjoyed by Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

61. कौसल्याका विलापपूर्वक राजा दशरथको उपालम्भ देना

वनं गते धर्मरते रामे रमयतां वरे ।
कौसल्या रुदती चार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-६१-१

प्रजाजनोंको आनन्द प्रदान करनेवाले पुरुषोंमें श्रेष्ठ धर्मपरायण श्रीरामके वनमें चले जानेपर आर्त होकर रोती हुई कौसल्याने अपने पतिसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

प्रजाजनरिगॆ आनन्द कॊडुव पुरुषश्रेष्ठ धर्म परायण श्रीरामनु वनक्कॆ हॊरटु होद बळिक आर्तळागि अळुत्तिरुव कौसल्यॆयु तन्न पतियल्लि हीगॆ हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raame = (When) Rama; dharma vare = excellent in virtue; vare = excellent; ramayataam = among those causing delight; gate = having gone; vanam = to the forest; kausalyaa = Kausalya; svaartaa = herself pained; rudatii = (and) weeping; abraviit = spoke; idam = these words; bhartaaram = to her husband.

अनुवादः

When Rama, who is excellent in virtue and outstanding among those causing delight, having left for the forest, Kausalya who was feeling pained, spoke, weeping to her husband as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद् यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥ २ ॥

‘महाराज! यद्यपि तीनों लोकोंमें आपका महान् यश फैला हुआ है,—सब लोग यही जानते हैं कि—रघुकुलनरेश दशरथ बड़े दयालु, उदार और प्रिय वचन बोलनेवाले हैं ॥ २ ॥

महाराजरे! मूरु लोकगळल्लि निम्म महान् यश हरडिद्दरू, रघुकुल नरेश दशरथनु बहळ दयाळु, उदार मत्तु प्रियवचनवन्नाडुववनु ऎन्दे जनरु ईगलू तिळिदिद्दारॆ.॥2॥

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ ३ ॥

‘नरेशोंमें श्रेष्ठ आर्यपुत्र! तथापि आपने इस बातका विचार नहीं किया कि सुखमें पले हुए आपके वे दोनों पुत्र सीताके साथ वनवासका कष्ट कैसे सहन करेंगे ॥ ३ ॥

नरेशरल्लि श्रेष्ठ आर्यपुत्र! आदरू सुखदल्लि बॆळॆद निम्म आ इब्बरू पुत्ररु सीतॆयॊन्दिगॆ वनवासद कष्ट हेगॆ सहिसुवरु ऎम्ब मातिन विचारवे नीवु माडिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

2-3. prathitam yadyapi = despite the fame; triSu lokeSu = in the three worlds; te = of your; mahat = great; yashaH = glory; raaghavaH = (that) Dasaratha; saanukroshaH = is compassionate; vadaanyaH ca = bountiful; priya vaadii ca = and kind in his words; katham = how; tau putrau = your two sons; siitayaa saha = along with Seetha; sukha samvR^iddhau = who grew comfortably; sahiSyataH = can bear; duHkham = suffering; vane = in the forest; duHkhitau = when faced with hardships; nara vara shreSTha = O; the best among the foremost of men!

अनुवादः

“Despite the fame in the three worlds of your great glory that Dasaratha is compassionate, bountiful and kind in his words, how your two sons along with Seetha who grew comfortably can bear suffering in the forest when faced with hardships, O the best among the foremost of men!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।
कथमुष्णं च शीतं च मैथिली विसहिष्यते ॥ ४ ॥

सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता । कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ २-६१-४

‘वह सोलह-अठारह वर्षोंकी सुकुमारी तरुणी मिथिलेशकुमारी सीता, जो सुख भोगनेके ही योग्य है, वनमें सर्दी-गरमीका दुःख कैसे सहेगी? ॥ ४ ॥

आ हदिनारु-हदिनॆण्टु वर्षगळ सुकुमारि तरुणी मिथिलेशकुमारी सीतॆयु सुख भोगिसलु योग्यवागिद्दाळॆ, काडिनल्लि बिसिलु, चळि हेगॆ सहिसबल्लळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saa maithilii = that Seetha; taruNii = who is a young lady; shyaamaa = in the prime of Her youth; sukumaarii = and very delicate; katham = how prasahiSyate = (She) can tolerate; nuunam = really; uSNam ca = heat; shiitam ca = and cold?

अनुवादः

“That Seetha, who is a young lady in the prime of her youth and very delicate, can really tolerate heat and cold?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् ।
वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ ५ ॥

भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दंश अन्वितम् शुभम् । वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते ॥ २-६१-५

‘विशाललोचना सीता सुन्दर व्यञ्जनोंसे युक्त सुन्दर स्वादिष्ट अन्न भोजन किया करती थी, अब वह जंगलकी तिन्नीके चावलका सूखा भात कैसे खायगी? ॥

विशाललोचनॆ सीतॆ सुन्दर व्यञ्जनगळिन्द कूडिद स्वाधिष्ट भोजन माडुत्तिद्दवळु ईग अवळु काडिनल्लि हुल्लिन अक्किय ऒण अन्नवन्नु हेगॆ तिन्नुवळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. katham = how; siitaa = Seetha; vishaala akSii = the large-eyed; upabhokSyate = can eat; aahaaram = a good; vanyam naivaaram = prepared with wild rice; bhuktvaa = having eaten; shubham = a good; ashanam = food; suupa damsha anvitam = containing soups and snacks?

अनुवादः

“How the large-eyed Seetha can eat a food prepared with wild rice, she having eaten here a good food containing soups and snacks?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभसमन्विता ।
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥ ६ ॥

गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता । कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम् ॥ २-६१-६

‘जो माङ्गलिक वस्तुओंसे सम्पन्न रहकर सदा गीत और वाद्यकी मधुर ध्वनि सुना करती थी, वही जंगलमें मांसभक्षी सिंहोंका अशोभन (अमङ्गलकारी) शब्द कैसे सुन सकेगी? ॥ ६ ॥

मङ्गळकरवाद वस्तुगळिन्द सम्पन्नळागि सदा गीत-वाद्यगळ मधुर ध्वनियन्नु केळुत्तिद्द आकॆयु काडिनल्लि मांसभक्षि सिंहगळ कर्कश (अमङ्गलकर) ध्वनिगळन्नु हेगॆ केळबल्लळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. katham; how; aninditaa = the irreproachable Seetha; shroSyati = can hear; ashobhanam = the bad; shabdam = sounds; kravya ada simhaanaam = of cruel animals and lions; shrutvaa = after hearing; shubham = the auspicious; giita vaaditra nirghoSam = sounds of singing and music?

अनुवादः

“How that irreproachable Seetha can hear the horrid sounds of cruel animals and lions, after hearing the auspicious sounds of singing and music here?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः ।
भुजं परिघसङ्काशमुपाधाय महाबलः ॥ ७ ॥

महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः । भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः ॥ २-६१-७

‘जो इन्द्रध्वजके समान समस्त लोकोंके लिये उत्सव प्रदान करनेवाले थे, वे महाबली, महाबाहु श्रीराम अपनी परिघ-जैसी मोटी बाँहका तकिया लगाकर कहाँ सोते होंगे? ॥ ७ ॥

यारु इन्द्रध्वजदन्तॆ समस्त लोकगळिगॆ उत्सव प्रदान माडुववनिद्दनो, आ महाबली, महा बाहु श्रीरामनु तन्न परिघदन्तह तोळन्ने दिम्बागिसि हेगॆ मलगुवनो.॥7॥

पदच्छेदः

7. kva = where; mahaabalaH = the mighty hero Rama; mahendra dhvaja samkaashaH = resplendent as Mahendra’s standard; mahaabhujaH = and the mighty armed; shete nu = is sleeping indeed; bhujam = with his arm; upadhaaya = as a pillow?

अनुवादः

Where Rama the mighty hero, resplendent as Mahendra’s standard and the mighty armed is sleeping indeed with his arm as a pillow?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ ८ ॥

पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् । कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम् ॥ २-६१-८

‘जिसकी कान्ति कमलके समान है, जिसके ऊपर सुन्दर केश शोभा पाते हैं, जिसकी प्रत्येक साँससे कमलकी-सी सुगन्ध निकलती है तथा जिसमें विकसित कमलके सदृश सुन्दर नेत्र सुशोभित होते हैं, श्रीरामके उस मनोहर मुखको मैं कब देखूँगी? ॥ ८ ॥

कमलदन्तॆ कान्तियुळ्ळ, सुन्दर केशगळिन्द शोभिसुव, प्रतियॊन्दु श्वासवु कमलदन्तॆ सुगन्धित वागिद्द, अरळिद तावरॆयन्तॆ सुन्दर नेत्रगळिन्द शोभिसुव श्रीरामन मनोहर मुखवन्नु नानु ऎन्दु नोडुवॆनो.॥8॥

पदच्छेदः

8. kadaa = when; drakSyaami = shall I see; vadanam = the face; raamasya = of Rama; padma varNam = with the colour of a lotus; sukesha antam = framed with marvelous locks; padma niHshvaasam = of lotus-perfume; puSkara iikSaNam = with eyes resembling lotus-petals; uttamam = and excellent?

अनुवादः

“When can I see the face of Rama with the colour of a lotus, framed with marvelous locks of lotus-perfume, with eyes resembling lotus-petals and excellent?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।
अपश्यन्त्या न तं यद् वै फलतीदं सहस्रधा ॥ ९ ॥

वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न संशयः । अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा ॥ २-६१-९

‘मेरा हृदय निश्चय ही लोहेका बना हुआ है, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि श्रीरामको न देखनेपर भी मेरे इस हृदयके सहस्रों टुकड़े नहीं हो जाते हैं ॥ ९ ॥

नन्न हृदयु उक्किनदागिदॆ ऎम्बुदरल्लि संशयवे इल्ल; एकॆन्दरॆ श्रीरामनन्नु नोडदॆ इद्दरू नन्न हृदयद साविरारु होळु आगुवुदिल्लवल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. me hR^idayam = my heart; nuunam = is surely; vajra saaramayam = made fully of the solid-interior of diamond; na = no; samshayaH = doubt; yat = for which; reason; idam = this heart; na phalati vai = is not split; sahasradhaa = into thousand pieces; apashyantaaH = even in my not seeing; tam = that Rama.

अनुवादः

There is no doubt that my heart is fully made of the solid-interior of a diamond, for which reason this heart is not shattered into a thousand pieces, even in my not seeing of that Rama."

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् त्वया करुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥ १० ॥

यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः । निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने ॥ २-६१-१०

‘आपने यह बड़ा ही निर्दयतापूर्ण कर्म किया है कि बिना कुछ सोच-विचार किये मेरे बान्धवोंको (कैकेयीके कहनेसे) निकाल दिया है, जिसके कारण वे सुखभोगनेके योग्य होनेपर भी दीन होकर वनमें दौड़ रहे हैं ॥ १० ॥

नीवु एनन्नू योचिसदॆ नन्न बान्धवरन्नु (कैकॆयियु हेळिद्दरिन्द) हॊर हाकि निर्दयवाद कर्म माडिदिरल्ल. इदरिन्द अवरु सुख भोगिसलु योग्यरागिद्दरू दीनरागि काडिनल्लि अलॆयुत्तिद्दारॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. vyapohya = having abandoned; karuNam = kindly; karma = action; tvayaa = by you; mana baandhavaaH = my kith and kin; sukhaarhaaH = worthy of comforts; nirastaaH = have been banished; yat = for which reason; paridhaavanti = they are wandering around; vane = the forest; kR^ipaNaaH = miserably."

अनुवादः

“It was not a kindly act by you that you banished my kith and kin, who were worthy of comforts to wander around in the forest in such a miserable condition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद् राज्यं च कोशं च भरतो नोपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति । जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते ॥ २-६१-११

‘यदि पंद्रहवें वर्षमें श्रीरामचन्द्र पुनः वनसे लौटें तो भरत उनके लिये राज्य और खजाना छोड़ देंगे, ऐसी सम्भावना नहीं दिखायी देती ॥ ११ ॥

हदिनैदनॆय वर्ष श्रीरामनु काडिनिन्द मरळिदाग भरतनु अवनिगॆ राज्य-भण्डारवन्नु बिट्टुकॊडुवनु ऎन्दु ननगॆ तोरुवुदिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. raaghavaH punareSyati yadi = even if Rama comes back; paNcadashevarshhe = in the fifteenth year; nopalakshhyete = it cannot be inferred; bharataH = that Bharata; jayaat = will abandon; raajyam ca = the kingdom and; kosham ca = the treasury."

अनुवादः

“Even if Rama comes back in the fifteenth year, it cannot be inferred that Bharata will abandon the kingdom and the treasury.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित् स्वानेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात् समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजोत्तमान् ॥ १२ ॥
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।
न पश्चात् तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥ १३ ॥

‘कहते हैं, कुछ लोग श्राद्धमें पहले अपने बान्धवों (दौहित्र आदि)-को ही भोजन करा देते हैं, उसके बाद कृतकृत्य होकर निमन्त्रित श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी ओर ध्यान देते हैं । परंतु वहाँ जो गुणवान् एवं विद्वान् देवतुल्य उत्तम ब्राह्मण होते हैं, वे पीछे अमृत भी परोसा गया हो तो उसको स्वीकार नहीं करते हैं ॥ १२-१३ ॥

कॆलवरु श्राद्धदल्लि तम्म बन्धुगळिगॆ (दौहित्रादि) ऊट बडिसुत्तारॆ, मत्तु कृतकृत्यरागि आमन्त्रिसिद श्रेष्ठ ब्राह्मणर कडॆगॆ गमन कॊडुवरु. आदरॆ अल्लि बन्दिरुव गुणवन्त, विद्वांसराद देव तुल्य उत्तम ब्राह्मणरु ऎरडने पङ्क्तियल्लि अमृतवन्नु बडिसिदरू अदन्नु स्वीकरिसुवुदिल्ल.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. kechit = some; shraadhhe = in a ceremony in honour of dead relative; bhojayanti kila = indeed feed; svaan = their won; baandhavaan iva = relatives only; kR^itakaaryaaH = having completed the ceremony; tataH pashchaat = thereafter; samiikSante = they look for; dvijarshhabhaan = the illustrious Twice-born.

अनुवादः

“There are those who in a ceremony in hour of dead relatives, first feed their relatives and thereafter, to fulfill their duty, remember to invite the illustrious Twice-born.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. tatra = there; ye = which; guNavantashca = the virtuous; vidvaamsashca = and the learned dvija tayaH = Brahmanas; suropamaaH = who are like unto gods; te = they; na abhimanyante = do not accept; pashcaatt = afterwards; sudhaamapi = even ambrosia.

अनुवादः

“The virtuous and the learned Brahmins, who are like unto gods, do not accept afterwards even food as delicious as ambrosia.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणेष्वपि वृत्तेषु भुक्तशेषं द्विजोत्तमाः ।
नाभ्युपेतुमलं प्राज्ञाः शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥ १४ ॥

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः । नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः ॥ २-६१-१४

‘यद्यपि पहली पंक्तिमें भी ब्राह्मण ही भोजन करके उठे होते हैं, तथापि जो श्रेष्ठ और विद्वान् ब्राह्मण हैं, वे अपमानके भयसे उस भुक्तशेष अन्नको उसी तरह ग्रहण नहीं कर पाते जैसे अच्छे बैल अपने सींग कटानेको नहीं तैयार होते हैं ॥ १४ ॥

मॊदल पङ्क्तियल्लियू ब्राह्मणरे भोजन माडि ऎद्दिदरू, श्रेष्ठ, विद्वांस ब्राह्मणरु कोडिन तुदियन्नु कत्तरिसिद ऎत्तिनन्तॆ अपमानद भयदिन्द आ भुक्तशेष अन्नवन्नु स्वीकरिसुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. tR^ipteSu = the contented; braahmaNeSvapi = even if they are Brahmanas; praaJNaaH = wise; dvijarSabhaaH = and the best of Brahmanas; naabhyupaitumalam = cannot agree; bhoktum = to eat; pashcaat = afterwards; shR^iN^gacchedamiva = as splitting of thorns; R^iSabhaaH = of a bull.

अनुवादः

“The best of Brahmins in their wisdom, will not accept what remains of the food of which other Brahmins have partaken, regarding it as a bull shorn of its horns.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।
भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमन्यते ॥ १५ ॥

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।
भ्रात्रा ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थन्नावमन्यते ॥

एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते । भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमंस्यते ॥ २-६१-१५

‘महाराज! इसी प्रकार ज्येष्ठ और श्रेष्ठ भ्राता अपने छोटे भाईके भोगे हुए राज्यको कैसे ग्रहण करेंगे? वे उसका तिरस्कार (त्याग) क्यों नहीं कर देंगे? ॥ १५ ॥

महाराजरे! हीगॆये! श्रेष्ठभ्रातृवु तन्न सहोदरनु भोगिसिद राज्यवन्नु हेगॆ स्वीकरिस बल्लनु? अवनु अदन्नु तिरस्करिसिबिडलारने.॥15॥

पदच्छेदः

15. viSaampate = O; King! Nakimartham = why not; jyeSThaaH = the eldest; variSThashca = and the best; bhraataa = brother; avamamsyate = refuse; raajyam = the kingdom; bhuktam = enjoyed; kaniiyasaa = by younger; bhraatraa = brother?”

अनुवादः

“O, king! Why not the eldest and the best brother refuse to accept the kingdom enjoyed by the younger brother?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।
एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते ॥ १६ ॥

न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति । एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मंस्यते ॥ २-६१-१६

‘जैसे बाघ गीदड़ आदि दूसरे जन्तुओंके लाये या खाये हुए भक्ष्य पदार्थ (शिकार)-को खाना नहीं चाहता, इसी प्रकार पुरुषसिंह श्रीराम दूसरोंके चाटे (भोगे) हुए राज्य-भोगको नहीं स्वीकार करेंगे ॥ १६ ॥

हुलियु इतर प्राणिगळु तन्दु-तिन्द बेटॆयन्नु तिन्नलु बयसदिरुवन्तॆये पुरुषसिंह श्रीरामनु बेरॆयवरु भोगिसिद (ऎञ्जलु) राज्य भोगवन्नु स्वीकरिसलारनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vyaaghraH = a tiger; necchati = does not wish; khaaditum = to eat; bhakSyam = a food; ashitam = eaten; vareNa = by another animal; evam eva = in the same manner; naravyaaghraH = a tiger among men; na manyate = does not accept; paraliiDham = that which has been enjoyed by another.

अनुवादः

“A tiger does not wish to share a part of food eaten by another animal. In the same manner, Rama the tiger among men may not accept that which has been enjoyed by another.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हविराज्यं पुरोडाशः कुशा यूपाश्च खादिराः ।
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥ १७ ॥

हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः । न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥ २-६१-१७

‘हविष्य, घृत, पुरोडाश, कुश और खदिर (खैर)-के यूप—ये एक यज्ञके उपयोगमें आ जानेपर ‘यातयाम’ (उपभुक्त) हो जाते हैं; इसलिये विद्वान् इनका फिर दूसरे यज्ञमें उपयोग नहीं करते हैं ॥ १७ ॥

हविस्सु, तुप्प, पुरोडाश, कुश, खदिर (काचु) मरद यूप-इवुगळन्नु ऒन्दु यज्ञदल्लि बळसिद बळिक यातयाम (उपभुक्त)वागुत्तदॆ. अदक्कागि विद्वांसरु मत्तॆ इन्नॊन्दु यज्ञदल्लि उपयोगिसुवुदिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. haviH = oblations; aajyam = clarified butter; puroDaashaaH = leaving of an offering in a sacrifice; kushaaH = sacred grass; yuupaashcha = sacrificial posts; khaadiraaH = made of trunk of Khadira tree; yaatayaamaani = used once; etaani = these; na kurvanti = are not used; punaH = again; adhvare = in a sacrifice.

अनुवादः

“Oblations, clarified butter, leavings of an offering, sacred grass and sacrificial posts made of trunk of Khadira tree, once used, are not put to use again in a sacrifice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।
नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥ १८ ॥

तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव । न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥ २-६१-१८

‘इसी प्रकार निःसार सुरा और भुक्तावशिष्ट यज्ञसम्बन्धी सोमरसकी भाँति इस भोगे हुए राज्यको श्रीराम नहीं ग्रहण कर सकते ॥ १८ ॥

हीगॆये निःसारसुरॆ मत्तु भुक्तावशिष्टयज्ञद सोमरसदन्तॆ, ऒब्बरु भोगिसिद ई राज्यवन्नु श्रीरामनु स्वीकरिसलारनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tathaa = thus; raamaH = Rama; naalam = cannot; abhimantum = accept; idam raajyam = this kingdom; attam = taken away by others; suraamiva = as an ambrosia; hR^itasaaram = whose essence has been taken away; adhvaramiva = and as in a sacrifice; naSTa somam = when the stalks of Soma plant (from which a beverage called Soma is prepared) are lost.

अनुवादः

“Thus, Rama cannot accept the kingdom taken away by other, as those not accepting an ambrosia whose essence has been taken away or as in a sacrifice, stalks of Soma plant (from which a beverage called Soma is prepared) are lost.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥ १९ ॥

न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति । बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम् ॥ २-६१-१९

‘जैसे बलवान् शेर किसीके द्वारा अपनी पूँछका पकड़ा जाना नहीं सह सकता, उसी प्रकार श्रीराम ऐसे अपमानको नहीं सह सकेंगे ॥ १९ ॥

बलिष्ठवाद हुलियु यारादरू तन्न बाल हिडिदरॆ सहिसदिरुवन्तॆ श्रीरामनु इन्तह अपमानवन्नु सहिसलारनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raaghavaH = Rama; na marSayiSyati = will not go through; evam vidham = such a type; astakaaram = of dishonour; avamarshanam iva = as touching; vaaladhe = of the tail; balavaan = by a strong; shaarduulaH = tiger.

अनुवादः

“Rama will not go through such a type of dishonour, as a strong tiger does not endure even touching of its tail.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृधे ।
अधर्मं त्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥ २० ॥

‘समस्त लोक एक साथ होकर यदि महासमरमें आ जायँ तो भी वे श्रीरामचन्द्रजीके मनमें भय उत्पन्न नहीं कर सकते, तथापि इस तरह राज्य लेनेमें अधर्म मानकर उन्होंने इसपर अधिकार नहीं किया । जो धर्मात्मा समस्त जगत् को धर्ममें लगाते हैं, वे स्वयं अधर्म कैसे कर सकते हैं? ॥ २० ॥

समस्तलोकगळु ऒट्टागि महासमरदल्लि बन्दरू श्रीरामचन्द्रन मनस्सिनल्लि भय उत्पन्न माडलाररु. हीगॆये राज्यवन्नु पडॆयुवुदरल्लि अधर्मवॆन्दु तिळिदु अवनु इदर मेलॆ अधिकार पडॆयलिल्ल. धर्मात्म नादवनु समस्त जगत्तन्नु धर्मदल्लि तॊडगिसुववनु स्वतः अधर्म हेगॆ माडबल्लनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. lokaaH = even if the worlds; sahitaaH = get together; mahaa mR^idhe = in a great battle; nakuryuH = they cannot stir up; bhayam = fear; etasya = in him; dharmaatma = the virtuous minded Rama; yojayat = will provide; dharmeNa = righteousness; lokam = to people; adharmam = with unrighteousness.

अनुवादः

“Even if all the worlds combine together in a great battle, they cannot stir up fear in him. The virtuous minded Rama will provide righteousness to the people with unrighteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥ २१ ॥

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि नर्दहेत् ॥

‘वे महापराक्रमी महाबाहु श्रीराम अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा सारे समुद्रोंको भी उसी प्रकार दग्ध कर सकते हैं, जैसे संवर्तक अग्निदेव प्रलयकालमें सम्पूर्ण प्राणियोंको भस्म कर डालते हैं ॥ २१ ॥

महापराक्रमि महाबाहु श्रीरामनु तन्न सुवर्णभूषित बाणगळिन्द ऎल्ल समुद्रगळन्नु संवर्तक अग्नियु प्रळयकालदल्लि सम्पूर्णप्राणिगळन्नु सुट्टुबिडुवन्तॆ, दग्धगॊळिसबल्लनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. asau = this Rama; mahaaviiryaH = with great prowess; mahaabhujaH = and with mighty arms; nanu nirdahet = can surely burn up; bhuutaani = all beigns; saagaraanapi = and even the ocean; kaancanaiH baaNaiH = like at the time of destruction of the world.

अनुवादः

“Rama with great prowess and with his mighty arms can surely burn up all beings and even the ocean itself by his golden arrows; like at the time of destruction of the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥ २२ ॥

स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः । स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा ॥ २-६१-२२

‘सिंहके समान बल और बैलके समान बड़े-बड़े नेत्रवाला वैसा नरश्रेष्ठ वीर पुत्र स्वयं अपने पिताके ही हाथोंद्वारा मारा गया (राज्यसे वञ्चित कर दिया गया) । ठीक उसी तरह, जैसे मत्स्यका बच्चा अपने पिता मत्स्यके द्वारा ही खा लिया जाता है ॥ २२ ॥

सिंहदन्तॆ बलाढ्यनू, वृषभाक्षनू, नरश्रेष्ठनू आद वीरपुत्र श्रीरामनु तन्दॆय कैयिन्दले मीनिन मरियन्नु तन्दॆ मीने तिन्दु हाकुवन्तॆ राज्यदिन्द वञ्चितनादनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH naraSabhaH = that excellent man; taadR^iS\shaH = of such; simhabalaH = strength of a lion; vR^iSabhaakSaH = and with eyes like those of a bull; hataH = was mined; pitraa iva = indeed by father; svayam = of his own; aatmajoyathaa = like (killing) its child; jalajena = by a fish.

अनुवादः

“That excellent man with such a lion’s strength and with eyes like those of a bull was ruined indeed by his own father, like killing its child-fish by an adult fish.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रे दृष्टः सनातनैः ।
यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २३ ॥

द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः । यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २-६१-२३

‘आपके द्वारा धर्मपरायण पुत्रको देशनिकाला दे दिया गया, अतः यह प्रश्न उठता है कि सनातन ऋषियोंने वेदमें जिसका साक्षात्कार किया है तथा श्रेष्ठ द्विज जिसे अपने आचरणमें लाये हैं, वह धर्म आपकी दृष्टिमें सत्य है या नहीं ॥ २३ ॥

नीवे धर्म परायण पुत्रनन्नु काडिगॆ कळिसिदिरि, आद्दरिन्द सनातन ऋषिगळु वेदगळल्लि साक्षात्कार माडिकॊण्ड हागू श्रेष्ठ द्विजरु तम्म आचरणॆयल्लि तन्दिरुव धर्मवु निम्म दृष्टियल्लि सत्यवागिदॆयो इल्लवो.॥23॥

पदच्छेदः

23. putre = a son; dharma nirate = who is devoted to righteousness; nirvaasite = being sent to exile; tvayaa = by you; dharmaH yadi = is it a right thing; shaasradR^iSTah = as seen by scriptures; te = for you; sanaatanaH = or an eternal thing; dvijaaticaritaH = practised by the Twice born?

अनुवादः

“A son, who is devoted to righteousness, has been sent to exile by you. Is it a right thing for you, as seen by scriptures or is it an eternal conduct as practiced by the Twice born?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नैव विद्यते ॥ २४ ॥

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥

गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः । तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते ॥ २-६१-२४

‘राजन्! नारीके लिये एक सहारा उसका पति है, दूसरा उसका पुत्र है तथा तीसरा सहारा उसके पिता-भाई आदि बन्धु-बान्धव हैं, चौथा कोई सहारा उसके लिये नहीं है ॥ २४ ॥

महाराजरे! नारिगागि ऒन्दे आसरॆ आकॆय पतियागिद्दानॆ, इन्नॊब्ब पुत्रनागिद्दानॆ, मूरनॆयदागि तन्दॆ-सहोदर-बन्धुबान्धवरिद्दारॆ. नाल्कनॆय आसरॆ आकॆगॆ यावुदू इल्ल.॥24॥

पदच्छेदः

24. raajan = O; king; patiH = husband; ekaa = is a chief; gatiH = refuge; naaryaaH = for a womn; dvitiiyaa gatiH = her second refuge; aatmajaH = is a son; tR^iiyaa = the third refuge; GYaatayH = is a near relative; na vidyate = there is no; chaturdhii = fourth one; iha = here.

अनुवादः

“O, king! A husband is a chief refuge for a woman. Her second refuge is a son. The third refuge is her near-relative. There is no fourth one here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र त्वं मम नैवासि रामश्च वनमाहितः ।
न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हा हता त्वया ॥ २५ ॥

तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः । न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ २-६१-२५

‘इन सहारोंमेंसे आप तो मेरे हैं ही नहीं (क्योंकि आप सौतके अधीन हैं) । दूसरा सहारा श्रीराम हैं, जो वनमें भेज दिये गये (और बन्धु-बान्धव भी दूर हैं । अतः तीसरा सहारा भी नहीं रहा) । आपकी सेवा छोड़कर मैं श्रीरामके पास वनमें जाना नहीं चाहती हूँ, इसलिये सर्वथा आपके द्वारा मारी ही गयी ॥ २५ ॥

ई आसरॆगळल्लि नीवादरो नन्नवरु अल्लवे अल्ल. (सवतिय आधीनरागिरुविरि) ऎरडनॆय आसरॆयाद श्रीरामनन्नु काडिगॆ कळिसिदिरि. (बन्धु-बान्धवरु दूरवागिद्दारॆ. आद्दरिन्द मूरनॆयदाद आसरॆयू इल्ल) निम्म सेवॆ बिट्टु नानु श्रीरामन बळिगॆ काडिगॆ होगलारॆनु, आद्दरिन्द सर्वथा निम्मिन्द वञ्चितळागिरुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tatra = in those three refuges; tvam = you; naiva asi = do not indeed exist; raamastu = Rama on his part; aashritaH = took refuge; vanam = in a forest; na icchaami = I do not wish; gantum = to go; vanam = to the forest; nihataa = I have been mined; sarvathaa = in all ways; tvayaa = b you.

अनुवादः

“Among those three refuges, you do not indeed exist. Rama on his part took refuge in a forest and I do not wish to go there. Thus, I have been ruined in all ways, by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतं त्वया राष्ट्रमिदं सराज्यं
हताः स्म सर्वाः सह मन्त्रिभिश्च ।
हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः
सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २६ ॥

हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् । हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च । हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः । सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २-६१-२६

‘आपने श्रीरामको वनमें भेजकर इस राष्ट्रका तथा आस-पासके अन्य राज्योंका भी नाश कर डाला, मन्त्रियोंसहित सारी प्रजाका वध कर डाला । आपके द्वारा पुत्रसहित मैं भी मारी गयी और इस नगरके निवासी भी नष्टप्राय हो गये । केवल आपके पुत्र भरत और पत्नी कैकेयी दो ही प्रसन्न हुए हैं’ ॥ २६ ॥

नीवु श्रीरामनन्नु वनक्कॆ कळिसि ई राष्ट्रद हागू नॆरॆय इतर राज्यगळन्नु नाशमाडिबिट्टिरि, मन्त्रिगळ सहित ऎल्ल प्रजॆगळन्नु कॊन्दुबिट्टिरि. निम्मिन्द पुत्रसहित नानू वञ्चितळादॆ, ई नगरद निवासिगळू नष्ट प्रायरादरु. केवल निम्म पुत्र भरत मत्तु कैकेयियु इब्बरे प्रसन्नरागिद्दारॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. idam = this; raajyam = kingdom; saraaSTram = along with neighbouring states; hatam = have been ruined; tvayaa = by you; tathaa = and; aatmaa = you yourself; mantribhiH saha = along with ministers; hataaH = have been ruined; saputraasmi = I along with my son; hataa = are ruined; puraashcha = citizens too; hataaH = have got ruined; tavaa = your; sutashcha = son and; bhaaryaa = your wife Kaikeyi = prahR^iSTaa = delight.

अनुवादः

“This kingdom along with neighboring states has been ruined by you. You yourself along with ministers have been ruined. I along with my son are ruined. Citizens too are ruined. Your son Bharata and your wife Kaikeyi only are delighted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां गिरं दारुणशब्दसंहितां
निशम्य रामेति मुमोह दुःखितः ।
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः
स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तथास्मरत् ॥ २७ ॥

इमां गिरं दारुणशब्दसंहितां
निशम्य रामेति मुमोह दुःखितः ।
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः
स्वदुष्कतं चापि पुनस्तथास्मरत् ॥

इमाम् गिरम् दारुण शब्द संश्रिताम् । निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः । ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः । स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥ २-६१-२७

कौसल्याकी यह कठोर शब्दोंसे युक्त वाणी सुनकर राजा दशरथको बड़ा दुःख हुआ । वे ‘हा राम!’ कहकर मूर्च्छित हो गये । राजा शोकमें डूब गये । फिर उसी समय उन्हें अपने एक पुराने दुष्कर्मका स्मरण हो आया, जिसके कारण उन्हें यह दुःख प्राप्त हुआ था ॥ २७ ॥

कौसल्यॆय ई कठोरवाद मातुगळन्नु केळि दशरथनिगॆ बहळ दुःखवायितु. अवनु ‘हा रामा!’ ऎन्दु हेळुत्ता मूर्छॆहोदनु. शोकदल्लि मुळुगिदनु. मत्तॆ आगले अवनिगॆ तन्नदॊन्दु हळॆय दुष्कर्मद स्मरणॆयायितु, अदरिन्द अवनिगॆ ई दुःख प्राप्तवागित्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. nishamya = hearing; imaam = this; giram = voice; daaruNa shabda samshritaam = consisting of cruel words; raajaapi = the king also; duhkhitaH = being distress; mumoha = became; disillusioned; tataH = thereafter; paarthivaH = the king; tadaa = then; s;ara; = remembering; smaraH = again; svaduSkR^itam = his own evil act; pravivesha = was entangled in; shokam = grief.

अनुवादः

Hearing the aforesaid voice of Kausalya, consisting of her cruel words, the king also being distressed, became disillusioned. Thereafter, the king then looking back on his own evil act, was entangled in grief

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥ ६१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें एकसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि अरवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥61॥