०६० सुमन्त्रकृतकौसल्यासान्त्वनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Sumantra was unable to console Kausalya, who lied on the floor due to her extreme grief over her separation from Rama, even though he tries to avert her grief by telling her that Rama can reside in the forest delightfully, by warding off his agony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. कौसल्याका विलाप और सारथि सुमन्त्रका उन्हें समझाना

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥ १ ॥

ततः भूत उपसृष्टा इव वेपमाना पुनः पुनः । धरण्याम् गत सत्त्वा इव कौसल्या सूतम् अब्रवीत् ॥ २-६०-१

तदनन्तर जैसे उनमें भूतका आवेश हो गया हो, इस प्रकार कौसल्या देवी बारंबार काँपने लगीं और अचेत-सी होकर पृथ्वीपर गिर पड़ीं । उसी अवस्थामें उन्होंने सारथिसे कहा— ॥ १ ॥

कौसल्यॆयु भूतसञ्चारवादवळन्तॆ पदे-पदे नडुगुत्ता मूर्छितळन्तादळु. मत्तॆ सुधारिसिकॊण्डु सुमन्त्रनल्लि हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; kausalyaa = Kausalya; vepamaanaa = trembling; punaH punaH = again and again; bhuuta upasR^iSTaa iva = as though possessed by a spirit; dharaNyaam = and lying on the floor; gata sattvaa iva = without proper disposition of mind; abraviit = spoke; suutam = to Sumantra (as follows)

अनुवादः

Then, Kausalya, trembling again and again, as though possessed by a spirit, and lying on the floor without proper disposition of mind, spoke to Sumantra as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
तान् विना क्षणमप्यद्य जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ॥ २ ॥

नय माम् यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः । तान् विना क्षणम् अपि अत्र जीवितुम् न उत्सहे हि अहम् ॥ २-६०-२

‘सुमन्त्र! जहाँ श्रीराम हैं, जहाँ सीता और लक्ष्मण हैं, वहीं मुझे भी पहुँचा दो । मैं उनके बिना अब एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकती ॥ २ ॥

सुमन्त्रने! सीता-राम-लक्ष्मणरु इरुवल्लिगॆ नन्नन्नू करॆदुकॊण्डु होगु. अवरिल्लदे नानु ऒन्दु क्षणवू जीविसि इरलारॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. yatra = wherever are; kaakutsthaH = Rama; siitaa ca = and Seetha; yatra = wherever is; lakSmaNaH = Lakshmana; naya = take; maam = me; tatra = there; taan vinaa = without them; aham = I; na utsahe = do not cherish; jiivitum = to live; atra = here; kSaNam api = even for a moment.

अनुवादः

“Wherever Rama, Seetha and Lakshmana are there, take me to them. Without them, I do not cherish to live here even for a moment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान् नय मामपि ।
अथ तान् नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ ३ ॥

निवर्तय रथम् शीघ्रम् दण्डकान् नय माम् अपि । अथ तान् न अनुगच्चामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥ २-६०-३

‘जल्दी रथ लौटाओ और मुझे भी दण्डकारण्यमें ले चलो । यदि मैं उनके पास न जा सकी तो यमलोककी यात्रा करूँगी’ ॥ ३ ॥

बेगने रथवन्नु सिद्धगॊळिसु, नन्नन्नु दण्डकारण्यक्कॆ करॆदु कॊण्डु होगु. अवर बळिगॆ नानु होगदिद्दरॆ यमलोकक्कॆ तॆरळुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. nivartaya = turn back; ratham = the chariot; shiighram = quickly; naya = take; maam api = me also; daNDakaan = to the forest of Dandaka; atha = now; na anugacchaami = if I do not go after; taan = them; gamiSyaami = I shall enter; yama kSayam = the death’s abode.

अनुवादः

“Turn back the chariot quickly. Take also myself to the forest of Dandaka. Now, if I do not go after them, I shall enter the Death’s abode.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया ।
इदमाश्वासयन् देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४ ॥

बाष्प वेगौपहतया स वाचा सज्जमानया । इदम् आश्वासयन् देवीम् सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २-६०-४

देवी कौसल्याकी बात सुनकर सारथि सुमन्त्रने हाथ जोड़कर उन्हें समझाते हुए आँसुओंके वेगसे अवरुद्ध हुई गद्‍गदवाणीमें कहा— ॥ ४ ॥

देवी कौसल्यॆय मातन्नु केळिद सारथि सुमन्त्रनु कैमुगिदुकॊण्डु आकॆयन्नु समाधानगॊळिसुत्ता कण्णीरिन वेगदिन्द गण्टलु कट्टि गद्गदवाणियल्लि हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. suutaH = Sumantra; vaacaa = with a voice; baaSpa vegaupahatayaa = choked with tears; sajjamaanayaa = in faint accents; praanjaliH = with joined palms; aashvaasayan = consoling; deviim = Kausalya; abraviit = spoke; idam = these words (to her).

अनुवादः

Sumantra with joined palms and with a voice choked with tears and in faint accents, consoling Kausalya, spoke these words to her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा ।
व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः ॥ ५ ॥

त्यज शोकम् च मोहम् च सम्भ्रमम् दुह्खजम् तथा । व्यवधूय च सम्तापम् वने वत्स्यति राघवः ॥ २-६०-५

‘महारानी! यह शोक, मोह और दुःखजनित व्याकुलता छोड़िये । श्रीरामचन्द्रजी इस समय सारा संताप भूलकर वनमें निवास करते हैं ॥ ५ ॥

महाराणी! ई शोक, मोह, दुःखजनित व्याकुलतॆयन्नु बिडिरि. श्रीरामचन्द्रनु ईग ऎल्ल सन्ताप मरॆतु काडिनल्लि वासिसुत्तिरुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tyaja = abandon; shokam = grief; moham = delusion; tathaa = and; sambhramam ca = heaste; duhkhajam = born of affliction; raaghavaH = Rama; vatsyati = can reside; vane = in the forest; vyavadhuuya = warding off; samtaapam = anguish.

अनुवादः

“Abandon grief, delusion and haste born of affliction. Rama, can reside in the forest, warding off anguish.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन् वने ।
आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥

लक्ष्मणः च अपि रामस्य पादौ परिचरन् वने । आराधयति धर्मज्ञः पर लोकम् जित इन्द्रियः ॥ २-६०-६

‘धर्मज्ञ एवं जितेन्द्रिय लक्ष्मण भी उस वनमें श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंकी सेवा करते हुए अपना परलोक बना रहे हैं ॥ ६ ॥

धर्मज्ञ हागू जितेन्द्रिय लक्ष्मणनू आ वनदल्लि श्रीरामन चरणसेवॆ माडुत्ता तन्न परलोकद साधनॆ माडुत्तिद्दानॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. lakSmaNaH ca api = Lakshmana too; dharmaGYaH = knowing about righteous conduct; jitendriyaaH = having subdued his senses; paricaran = serving; paadau = the feet; raamasya = of Rama; vane = in the forest; aaraadhayati = is propitiating; para lokam = the other world.

अनुवादः

“Lakshmana too, knowing about a righteous conduct, having subdued his senses and serving the feet of Rama in the forest, is propitiating the other world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।
विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे विन्यस्तमानसा ॥ ७ ॥

विजने अपि वने सीता वासम् प्राप्य गृहेष्व् इव । विस्रम्भम् लभते अभीता रामे सम्न्यस्त मानसा ॥ २-६०-७

‘सीताका मन भगवान् श्रीराममें ही लगा हुआ है । इसलिये निर्जन वनमें रहकर भी घरकी ही भाँति प्रेम एवं प्रसन्नता पाती तथा निर्भय रहती हैं ॥ ७ ॥

सीतॆय मनस्सु भगवान् श्रीरामनल्ले नॆट्टिदॆ. अदरिन्द निर्जन वनदल्लि इद्दरू मनॆयन्तॆये प्रेम, प्रसन्नतॆयन्नु पडॆयुत्ता निर्भयळागिरुवळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. siitaa = Seetha; praapya = getting; vaasam = a dwelling place; gR^iheSva iva = resembling a house; vijane vane api = even in a lonely forest; samnyasta maanasaa = her mind being encamped; raame = in Rama; abhiitaa = being fearless; labhate = and acquiring; visrambham = confidence.

अनुवादः

“Seetha, getting a dwelling place resembling a house even in a lonely forest, her mind encamped in Rama and being fearless, is acquiring confidence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित् सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते ।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मे ॥ ८ ॥

नास्या दैत्यं कृतं किञ्चित् सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते ।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मे ॥

न अस्या दैन्यम् कृतम् किंचित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये । उचिता इव प्रवासानाम् वैदेही प्रतिभाति मा ॥ २-६०-८

‘वनमें रहनेके कारण उनके मनमें कुछ थोड़ा-सा भी दुःख नहीं दिखायी देता । मुझे तो ऐसा प्रतीत होता है, मानो विदेहराजकुमारी सीताको परदेशमें रहनेका पहलेसे ही अभ्यास हो ॥ ८ ॥

वनदल्लि इरुव कारण आकॆय मनस्सिनल्लि स्वल्पवू दुःख कण्डुबरुवुदिल्ल. विदेहकुमारी सीतॆगॆ परदेशदल्लि इरुव अभ्यास मॊदलिनिन्दले इरुवन्तॆ ननगॆ काणुत्तदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. na susuukSmam api = not even very minute; dainyam = depression; kimchit = even a little; lakSate = is seen; kR^itam = developed; asyaaH = in Seetha; maa pratibhaati = It appears to me; vaidehii = (that) Seetha; ucitaa iva = is as though accustomed; pravaasaanaam = to so many exiles.

अनुवादः

“Not even very minute depression, even a little, is seen developed in Seetha. It appears to me as though Seetha is accustomed to so many exiles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा ।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥ ९ ॥

नगर उपवनम् गत्वा यथा स्म रमते पुरा । तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्व् अपि ॥ २-६०-९

‘जैसे यहाँ नगरके उपवनमें जाकर वे पहले घूमा करती थीं, उसी प्रकार निर्जन वनमें भी सीता सानन्द विचरती हैं ॥ ९ ॥

इल्लि नगरद उपवनगळल्लि मॊदलु तिरुगाडुत्तिरुवन्तॆ, निर्जन वनदल्लि ईग सीतॆयु आनन्ददिन्द सञ्चरिसुत्तिरुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yathaa = how; siitaa = Seetha; ramate sma = was rejoicing; puraa = earlier; gatvaa = going; nagara upavanam = to gardens I the city; tathaiva = in the same manner; ramate = (She) is taking delight; vaneSva api = in forests also; nirjaneSu = which are desolate.

अनुवादः

“Seetha is taking delight in the desolate forests in the same manner as she was earlier enjoying in visiting gardens in the city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालेव रमते सीताबालचन्द्रनिभानना ।
रामा रामे ह्यदीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥ १० ॥

बाला इव रमते सीता बाल चन्द्र निभ आनना । रामा रामे हि अदीन आत्मा विजने अपि वने सती ॥ २-६०-१०

‘पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाली रमणी-शिरोमणि उदारहृदया सती-साध्वी सीता उस निर्जन वनमें भी श्रीरामके समीप बालिकाके समान खेलती और प्रसन्न रहती हैं ॥ १० ॥

पूर्णचन्द्रनन्तॆ मनोहर मुखवुळ्ळ, उदार हृदयी सती-साध्वी सीतॆयु आ निर्जन वनदल्लियू श्रीरामन बळि बालिकॆयन्तॆ आडुत्ता सन्तोषदिन्द इरुवळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. siitaa = Seetha; raamaa = a charming woman; bala candra nibhaananaaH = having her face resembling a full moon; adiina atmaa = her mind settled; raame = in Rama; satii api = even though staying; vijane = in a lonely; vane = forest; ramate = is enjoying it; baalaa iva = like a little girl.

अनुवादः

“Seetha, a charming woman with her face resembling a full moon and with her mind absorbed in Rama, even though staying in a lonely forest, is enjoying it like a little girl.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद‍्गतं हृदयं यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।
अयोध्या हि भवेदस्या रामहीना तथा वनम् ॥ ११ ॥

तत् गतम् हृदयम् हि अस्याः तत् अधीनम् च जीवितम् । अयोध्या अपि भवेत् तस्या राम हीना तथा वनम् ॥ २-६०-११

‘उनका हृदय श्रीराममें ही लगा हुआ है । उनका जीवन भी श्रीरामके ही अधीन है, अतः रामके बिना अयोध्या भी उनके लिये वनके समान ही होगी (और श्रीरामके साथ रहनेपर वे वनमें भी अयोध्याके समान ही सुखका अनुभव करेंगी) ॥ ११ ॥

आकॆय हृदय श्रीरामनल्ले तॊडगिदॆ. अवळ जीवनवू श्रीरामन अधीनवागिदॆ; आद्दरिन्द रामनिल्लद अयोध्यॆयू आकॆगॆ काडिनन्तॆ आगुवुदु. (श्रीरामनॊन्दिगॆ काडिनल्लिद्दरू अवळु अयोध्यॆयल्लिरुवन्तॆ सुखवन्नु अनुभविसुवळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. asyaaH = Her; hR^idayam = heart; tat gatam = is directed towards Rama; jiivitam ca = her life also; tat adhiinam = is resting on him; ayodhyaa api = even if Ayodhya; raama hiinaa = is without Rama; bhavet = it becomes; vanam = a forest; tasyaaH = to her; tadaa = then.

अनुवादः

“Seetha’s heart is directed towards Rama. Her life also is dependent on him. Even if Ayodhya is without Rama, then it becomes a forest to her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान् विविधानपि ॥ १२ ॥

‘विदेहनन्दिनी सीता मार्गमें मिलनेवाले गाँवों, नगरों, नदियोंके प्रवाहों और नाना प्रकारके वृक्षोंको देखकर उनका परिचय पूछा करती हैं ॥ १२ ॥

विदेहनन्दिनी सीतॆयु दारियल्लि सिगुव ऊरु, नगर, नदिगळन्नु, नाना प्रकारद वृक्षगळन्नु नोडि अवुगळ परिचय केळुत्ता इरुत्ताळॆ.॥12॥

रामं वा लक्ष्मणं वापि दृष्ट्वा जानाति जानकी ।
अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव साश्रिता ॥ १३ ॥

‘श्रीराम और लक्ष्मणको अपने पास देखकर जानकीको यही जान पड़ता है कि मैं अयोध्यासे एक कोसकी दूरीपर मानो घूमने-फिरनेके लिये ही आयी हूँ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु तन्न बळियल्लि इरुवुदन्नु नोडि जानकिगॆ नानु अयोध्यॆयिन्द ऒन्दु गावुद दूर तिरुगाडलु बन्दिरुवन्तॆ अनिसुत्तिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

12-13. ayodhyaakroshamaatre = As if only a couple of miles away from Ayodhya; samshritaa iva = and as being in; vihaaram = a garden (there); vaidehii = Seetha; dR^iSTvaa = seeing; graamaamH ca = villages; nagaraaNi ca = towns; gatim ca = the movement; nadiinaam = of rivers; vividhaan = various types; paadapaan api = of trees also; pari pR^icchati = and enquires; raamam = Rama; pR^iSTvaa lakSmaNam vaapi = or by enquiring Lakshmana; jaanatii = and knows about them.

अनुवादः

“As if only a couple of miles away from Ayodhya and as being in a garden there, Seetha on seeing villages, towns, movement of rivers, and various types of trees, enquires with Rama or Lakshmana and Knows well about them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् ।
कैकेयीसंश्रितं जल्पं नेदानीं प्रतिभाति माम् ॥ १४ ॥

इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् । कैकेयीसंश्रितम् वाक्यम् नेदानीम् प्रतिभाति माम् ॥ २-६०-१४

‘सीताके सम्बन्धमें मुझे इतना ही स्मरण है । उन्होंने कैकेयीको लक्ष्य करके जो सहसा कोई बात कह दी थी, वह इस समय मुझे याद नहीं आ रही है’ ॥

सीतॆय कुरितु ननगॆ इष्टु स्मरणॆ इदॆ. अवळु कैकेयियन्नु गुरियागिसि हेळिद यावुदे मातुगळु ईग ननगॆ नॆनपिगॆ बरुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. smaraam = I am remembering; idameva = this only; asyaaH = of her; na pratibhaati = it does not flash; maa = to me; idaaniim = now; vaakyam = of the words; sahasaiva = hurriedly; upajalpitam = spoken (by Seetha); kaikeyiisamshritam = about Kaikeyi.

अनुवादः

“I am remembering only these incidents about Seetha. It does not flash to my mind now of the words hurriedly spoken of by Seetha about Kaikeyi.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्वंसयित्वा तु तद् वाक्यं प्रमादात् पर्युपस्थितम् ।
ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥ १५ ॥

ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यम् प्रमादात्पर्युपस्थितम् । ह्लदनम् वचनम् सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥ २-६०-१५

इस प्रकार भूलसे निकली हुई कैकेयीविषयक उस बातको पलटकर सारथि सुमन्त्रने देवी कौसल्याके हृदयको आह्लाद प्रदान करनेवाला मधुर वचन कहा— ॥ १५ ॥

ई प्रकार मरवॆयिन्द हॊरट कैकेयिय विषयक आ मातन्नु बदलायिसि सारथियु कौसल्यादेविय हृदयक्कॆ आह्लादकॊडुवन्तह मधुर मातन्नु हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. dhvamsayitvaa = expunging; tadvaakyam = those words (spoken by Seetha about Kaikeyi); paryupasthitam = coming near (to his lips); pramaadaat = by inadvertence; suutaH = Sumantra; abraviit = spoke; hladanam = delightful; madhuram = and sweet; vachanam = words; devyaaH = to Kausalya.

अनुवादः

Expunging the remarks spoken by Seetha about Kaikeyi coming almost nearer to his lips by inadvertence, Sumantra spoke only delightful and sweet words to Kausalya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणातपेन च ।
न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥ १६ ॥

अध्वाना वातवेगेन सम्भ्रमेणातपेन च ।
न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥

अध्वना वात वेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च । न हि गच्चति वैदेह्याः चन्द्र अंशु सदृशी प्रभा ॥ २-६०-१६

‘मार्गमें चलनेकी थकावट, वायुके वेग, भयदायक वस्तुओंको देखनेके कारण होनेवाली घबराहट तथा धूपसे भी विदेहराजकुमारीकी चन्द्रकिरणोंके समान कमनीय कान्ति उनसे दूर नहीं होती है ॥ १६ ॥

दारि नडॆयुव बळलिकॆ, वायुविन वेग, भयानक वस्तुगळन्नु नोडुवुदरिन्द आगुव गाबरि यावुदे इल्लदॆ, बिसिलिनिन्दलू विदेह राजकुमारिय चन्द्रकिरणदन्तॆ इरुव कमनीय कान्तियु मासिहोगिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. vaidehyaaH = Seetha’s; prabhaa = radiance; candra amshu sadR^ishii = equivalent to moon’s rays; na hi gacchati = does not disappear; adhvanaa = due to travel; vaata vegena = or for velocity of wind; sambhrameNa = or bewilderment; aatapena ca = or due to heat of the sun.

अनुवादः

“Seetha’s radiance resembling a moon’s gleam is not fading away due to her travel in the forest or due to the velocity of wind or because of her bewilderment or due to heat of the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।
वदनं तद् वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ १७ ॥

सदृशम् शत पत्रस्य पूर्ण चन्द्र उपम प्रभम् । वदनम् तत् वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ २-६०-१७

‘उदारहृदया सीताका विकसित कमलके समान सुन्दर तथा पूर्ण चन्द्रमाके समान आनन्ददायक कान्तिसे युक्त मुख कभी मलिन नहीं होता है ॥ १७ ॥

उदार हृदयी सीतॆयु अरळिद कमलदन्तॆ सुन्दर हागू पूर्णचन्द्रनन्तॆ आनन्ददायक कान्तियिन्द कूडिद मुखवु ऎन्दू मलिनवागुवुदिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. tat vadanam = that face; vaidehyaaH = of Seetha; vadaanyaayaaH = which is altruistic; sadR^isham = is similar; shata patrasya = to a lotus; puurNa candra upama prabham = whose lustre is similar to that of a full moon; na vikampate = did not become changed.”

अनुवादः

“That face of altruistic Seetha resembling a lotus flower, whose lustre is similar to that of a full moon, did not become changed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥ १८ ॥

अलक्त रस रक्त अभाव् अलक्त रस वर्जितौ । अद्य अपि चरणौ तस्याः पद्म कोश सम प्रभौ ॥ २-६०-१८

‘जिनमें महावरके रंग नहीं लग रहे हैं, सीताके वे दोनों चरण आज भी महावरके समान ही लाल तथा कमलकोशके समान कान्तिमान् हैं ॥ १८ ॥

पद्मकोशद प्रभॆगॆ समानवाद प्रभॆयिन्द कूडिद्द अवळ कालुगळिगॆ मदरिङ्गि रसवन्नु हच्चदिद्दरू अदन्नु हच्चिदन्तॆये कालुगळु कॆम्पागिये कङ्गॊळिसुत्तिवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. tasyaaH = Her; caraNau = feet; alakta rasa varjitau = which even though no longer painted with vermilion; adya api = still; alakta rasa rakta abhaava = looks red as Alakta (red juice obtained from resin of certain trees); padma kosha sama prabhau = with a lustre equal to that of red lotus buds.

अनुवादः

“Her feet, which even though no longer painted with vermilion, still looks red as Alakta (red juice obtained from resin of certain trees), with lustre equal to that of red lotus buds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूपुरोत्कृष्टलीलेव खेलं गच्छति भामिनी ।
इदानीमपि वैदेही तद्रागान्यस्तभूषणा ॥ १९ ॥

नूपुर उद्घुष्ट हेला इव खेलम् गच्चति भामिनी । इदानीम् अपि वैदेही तत् रागा न्यस्त भूषणा ॥ २-६०-१९

‘श्रीरामचन्द्रजीके प्रति अनुरागके कारण उन्हींकी प्रसन्नताके लिये जिन्होंने आभूषणोंका परित्याग नहीं किया है, वे विदेहराजकुमारी भामिनी सीता इस समय भी अपने नूपुरोंकी झनकारसे हंसोंके कलनादका तिरस्कार-सा करती हुई लीलाविलासयुक्त गतिसे चलती हैं ॥ १९ ॥

श्रीरामचन्द्रन कुरितु अनुरागविद्द कारण अवन प्रसन्नतॆगागि विदेहकुमारी ऒडवॆगळन्नु त्यजिसलिल्ल. भामिनी सीतॆयु ईगलू नूपुरगळ झणत्कारदिन्द हंसद नडिगॆयन्नु तिरस्करिसि लीलाविलासयुक्त गतियिन्द नडॆयुत्तिरुवळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. bhaaminii = Seetha; nuupura udghuSTa helaa = sporting her tinkling anklets; khelam = playfully; gacchati = walks; vaidehii = Seetha; idaaniim api = even now; nyasta bhuuSaNaa = is donned with her ornaments; tat raagaa = as a mark of passion towards Rama.

अनुवादः

“Seetha, sporting her tinkling anklets, walks playfully. Even now, Seetha dons her ornaments, as a mark of Her passion towards Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।
नाहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥ २० ॥

गजम् वा वीक्ष्य सिम्हम् वा व्याघ्रम् वा वनम् आश्रिता । न आहारयति सम्त्रासम् बाहू रामस्य संश्रिता ॥ २-६०-२०

‘वे श्रीरामचन्द्रजीके बाहुबलका भरोसा करके वनमें रहती हैं और हाथी, बाघ अथवा सिंहको भी देखकर कभी भय नहीं मानती हैं ॥ २० ॥

अवळु श्रीरामन बाहुबलवन्नु आश्रयिसि काडिनल्लि इरुवाग आनॆ, हुलि, सिंहगळन्नु नोडिदरू ऎन्दू भय पडुवुदिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. aashritaa = Seetha who stays; vanam = in the forest; samshritaa = takes refuge; baahuu = in the arms; raamasya = of Rama; na aahaarayati = (and hence) does not give herself; samtraasam = to fear; viikSya = by seeing; gajam vaa = an elephant; simham vaa = or a lion; vyaaghram vaa = or a tiger.

अनुवादः

“Seetha who stays in the forest, takes refuge in the arms of Rama and hence does not give Herself to fear, even by seeing an elephant or a lion or a tiger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः ।
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ २१ ॥

न शोच्याः ते न च आत्मा ते शोच्यो न अपि जन अधिपः । इदम् हि चरितम् लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ २-६०-२१

‘अतः आप श्रीराम, लक्ष्मण अथवा सीताके लिये शोक न करें, अपने और महाराजके लिये भी चिन्ता छोड़ें । श्रीरामचन्द्रजीका यह पावन चरित्र संसारमें सदा ही स्थिर रहेगा ॥ २१ ॥

आद्दरिन्द नीवु श्रीराम-लक्ष्मण-सीतॆयर कुरितु शोकिसबेडिरि. तन्न कुरितु मत्तु महाराजर कुरितू चिन्तॆ बिडिरि. श्रीरामचन्द्रन ई पावन चरित्रॆ जगत्तिनल्लि सदा स्थिरवागिरुवुदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. na shocyaaH = there is no need to pity; na = nor; aatmaa na ca = us; na = nor; jana adhipaH api = the king also; idam = this; caritam = story; pratiSThaasyati = will thrive; loke = in the world; shaashvatam = forever.

अनुवादः

“There is no need to pity them nor us nor the king too. This story will thrive in the world forever.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा
महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः ।
वने रता वन्यफलाशनाः पितुः
शुभां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ति ते ॥ २२ ॥

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा
महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः ।
वने रता वन्यलाशनाः पितुः
शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ती ते ॥

विधूय शोकम् परिहृष्ट मानसा । महर्षि याते पथि सुव्यवस्थिताः । वने रता वन्य फल अशनाः पितुः । शुभाम् प्रतिज्ञाम् परिपालयन्ति ते ॥ २-६०-२२

‘वे तीनों ही शोक छोड़कर प्रसन्नचित्त हो महर्षियोंके मार्गपर दृढ़तापूर्वक स्थित हैं और वनमें रहकर फल-मूलका भोजन करते हुए पिताकी उत्तम प्रतिज्ञाका पालन कर रहे हैं’ ॥ २२ ॥

अवरु मूवरू शोकरहितरागि प्रसन्नचित्तदिन्द महर्षिगळ मार्गदल्लि दृढतॆयिन्द स्थितरागिद्दारॆ. काडिनल्लिद्दु फल-मूलगळन्नु भुञ्जिसुत्ता तन्दॆय प्रतिज्ञॆयन्नु पालिसुत्तिद्दारॆ.॥22॥

पदच्छेदः

te = they; vidhuuya = abandoning; shokam = grief; parihR^iSTa maanasaaH = having cheerful minds; suvyavasthitaaH = well settled; pathi = in the path; maharSi yaate = followed by great sages; rataaH = delighting in; vane = forest; vanya phala ashanaaH = eating fruits obtained in the forest; paripaalayanti = are keeping up; shubhaam = the auspicious; pratiGYaam = promise; pituH = given to their father.

अनुवादः

“Abandoning grief, possessing cheerful minds, settling well in the path followed by great sages, delighting in the forest-life and eating fruits of the forest, they are keeping up the promise given to their father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना
निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।
न चैव देवी विरराम कूजितात्
प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥ २३ ॥

तथा अपि सूतेन सुयुक्त वादिना । निवार्यमाणा सुत शोक कर्शिता । न चैव देवी विरराम कूजितात् । प्रिय इति पुत्र इति च राघव इति च ॥ २-६०-२३

इस प्रकार युक्तियुक्त वचन कहकर सारथि सुमन्त्रने पुत्रशोकसे पीड़ित हुई कौसल्याको चिन्ता करने और रोनेसे रोका तो भी देवी कौसल्या विलापसे विरत न हुईं । वे ‘हा प्यारे!’ ‘हा पुत्र!’ और ‘हा रघुनन्दन!’ की रट लगाती हुई करुण क्रन्दन करती ही रहीं ॥ २३ ॥

ई प्रकार युक्ति युक्त मातन्नु हेळि सारथि सुमन्त्रनु पुत्रशोकदिन्द पीडितळाद कौसल्यॆय चिन्तॆयन्नु, अळुवन्नु तडॆदरू कौसल्यॆयु विलापदिन्द विरतळागलिल्ल. अवळु ‘हा प्रियपुत्रने! हा रघुनन्दन’ ऎन्दु हेळुत्ता करुणाक्रन्दनवन्नु माडुत्तले इद्दळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. nivaaryamaaNaa api = even if averted; tathaa = thus; suutena = by Sumantra; suyukta vaadinaa = who is speaking suitably well; devii = Kausalya; suta shoka karshitaa = being emaciated by the sorrow for her son; na caiva viraraama = could not stop; kuujitaat = crying; priyeti = as dear; putra iti = as son; raaghava iti = as Rama.

अनुवादः

Even if averted thus by Sumantra, who is speaking appropriately well, being emaciated by sorrow for her son, could not stop crying, “O, my dear son Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि अरवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥60॥