०५८ रामसन्देशनिवेदनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

As per the orders of king Dasaratha, Sumantra delivers the parting messages of Rama and Lakshmana. Rama sends positive messages to Kausalya and Bharata but Lakshmana sends angry messages to Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

58. महाराज दशरथकी आज्ञासे सुमन्त्रका श्रीराम और लक्ष्मणके संदेश सुनाना

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतस्मृतिः ।
तदाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥ १ ॥

प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥ २-५८-१

मूर्च्छा दूर होनेपर जब राजाको चेत हुआ तब सुस्थिर चित्त होकर उन्होंने श्रीरामका वृत्तान्त सुननेके लिये सारथि सुमन्त्रको सामने बुलाया ॥ १ ॥

मूर्छॆतळॆदु राजनु ऎच्चरगॊण्डाग सुस्थिर चित्तनागि अवनु श्रीरामन वृत्तान्तवन्नु केळलु सारथि सुमन्त्रनन्नु करॆसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = thereafter; raajaa = the king; yadaa = when; pratyaashvastaH = recovered; mohaat = from loss of consciousness; punaH = and again; pratyaagataH = returned to his breath; (then) aajuhaava = called; tam suutam = that charioteer; raama vR^ittantaa kaaraNaat = for the purpose of getting the report on Rama.

अनुवादः

Thereafter, the king when recovered from loss of consciousness and again returned to his breath, he called that charioteer for the purpose of getting the report on Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ २ ॥

उस समय सुमन्त्र श्रीरामके ही शोक और चिन्तामें निरन्तर डूबे रहनेवाले दुःख-शोकसे व्याकुल महाराज दशरथके पास हाथ जोड़कर खड़े हो गये ॥ २ ॥

आग सुमन्त्रनु श्रीरामन शोक, चिन्तॆयल्लि निरन्तर मुळुगिद, दुःखदिन्द व्याकुलनाद दशरथ महाराजर बळियल्लि कैमुगिदु निन्तुकॊण्डनु.॥2॥

वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ॥ ३ ॥
राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।
अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥ ४ ॥

जैसे जंगलसे तुरंत पकड़कर लाया हुआ हाथी अपने यूथपति गजराजका चिन्तन करके लंबी साँस खींचता और अत्यन्त संतप्त तथा अस्वस्थ हो जाता है, उसी प्रकार बूढ़े राजा दशरथ श्रीरामके लिये अत्यन्त संतप्त हो लंबी साँस खींचकर उन्हींका ध्यान करते हुए अस्वस्थ-से हो गये थे । राजाने देखा, सारथिका सारा शरीर धूलसे भर गया है । यह सामने खड़ा है । इसके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही है और यह अत्यन्त दीन दिखायी देता है । उस अवस्थामें राजाने अत्यन्त आर्त होकर उससे पूछा— ॥

काडिनिन्द आगले हिडिदु तन्द आनॆयु तन्न गुम्पिन गजराजनन्नु नॆनॆयुत्ता दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता अत्यन्त अस्वस्थवागुवन्तॆये वृद्ध दशरथनु श्रीरामनिगागि अत्यन्त सन्तप्तनागि दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता, रामनन्ने चिन्तिसुत्ता अस्वस्थनादनु. राजनु नोडुत्तानॆ - सारथिय शरीरवॆल्ल धूळिनिन्द तुम्बि होगित्तु. ऎदुरिगॆ निन्तु कण्णीरिन धारॆ हरियुत्तिद्दु, अत्यन्त दीननागि कण्डु बरुत्तिद्दनु. आ स्थितियल्लि राजनु अत्यन्त आर्तनागि अवनल्लि केळिदनु.॥3-4॥

पदच्छेदः

2-3. atha = then; suutaH = sumantra; kR^itaaJNjaliH = who joined his palms in reverence; upasthitaH = approached; mahaaraaja = the monarch; anushochantam = who was repenting; raamameva = about Rama alone; duhkha shoka samanvitam = filled with pain and sorrow; vR^iddham = who was advanced in age; parama samtaptam = who was greatly anguished; vinihshvasantam = who was sighing; dvipam iva = like an elephant; nava graham = which was newly caught; dhyaayantam = who was thinking something; kunjaram iva = like an elephant; asvastham = which is sick.

अनुवादः

Then, Sumantra, who joined his palms in reverence, approached the monarch who was repenting about Rama alone, filled with pain and sorrow, advanced in age, greatly anguished, sighing like a newly caught elephant and reflecting on something as a sick elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. raajaa = the king; parama aartavat = having great distress; uvaacha = spoke; suutam = to Sumantra; dhvasta aN^gam = whose body was covered; rajasaa = with dust; ashru puurNa mukham = whose face was filled with tears; diinam = who was miserable; samupasthitam = and who approached near him.

अनुवादः

The king, having great distress, spoke to Sumantra, whose body was covered with dust, his face filled with tears, who was miserable and who approached near him (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः ॥ ५ ॥

क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः । सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥ २-५८-५

‘सूत! धर्मात्मा श्रीराम वृक्षकी जड़का सहारा ले कहाँ निवास करेंगे? जो अत्यन्त सुखमें पले थे, वे मेरे लाड़ले राम वहाँ क्या खायेंगे? ॥ ५ ॥

सूतने! धर्मात्मा श्रीरामनु वृक्षद बेरुगळ आश्रय पडॆदु ऎल्लि वासिसुवनु? अवनु अत्यन्त सुखदल्लि बॆळॆदिद्दनु, आ नन्न मुद्दिन रामनु अल्लि एनु तिन्नुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. suuta = Oh; Sumantra; kva nu = where; dharmaatmaa = can Rama the virtuous man; vatsyati = reside; upaashritaH = taking refuge; vR^ikSa muulam = at the root of a tree? Kim = what; saH raaghavaH = that Rama; atyanta sukhitaH = who enjoyed very many comforts; ashiSyati = can eat?

अनुवादः

“Oh, Sumantra! Where can Rama the virtuous man abide, taking refuge at the root of a tree? What that Rama, who enjoyed very many pleasantries, can eat now?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥ ६ ॥

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमिपालात्मजो भूवौ शेते कथमनाथवत् ॥

दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः । भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥ २-५८-६

‘सुमन्त्र! जो दुःख भोगनेके योग्य नहीं हैं, उन्हीं श्रीरामको भारी दुःख प्राप्त हुआ है । जो राजोचित शय्यापर शयन करनेयोग्य हैं, वे राजकुमार श्रीराम अनाथकी भाँति भूमिपर कैसे सोते होंगे? ॥ ६ ॥

सुमन्त्र! दुःखवन्नु अनुभविसलु योग्यनल्लद श्रीरामनिगॆ भारी दुःख प्राप्तवायितु. राजोचित शय्यॆयल्लि मलगुव आ राजकुमार श्रीरामनु अनाथनन्तॆ नॆलदल्लि हेगॆ मलगुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. sumantra = Oh Sumantra; katham = how can; bhuumi paala aatmajo = Rama the prince; shayanochitaH = who was habituated to good beds; shete = sleep; duHkham = with discomfort; bhuumau = on a floor; anaathavat = like an orphan?

अनुवादः

“Oh, Sumantra! How can Rama the prince, who was habituated to good beds, sleep with such discomfort on a floor like an orphan?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः ॥ ७ ॥

यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुण्ज़्जराः । स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥ २-५८-७

‘जिनके यात्रा करते समय पीछे-पीछे पैदलों, रथियों और हाथीसवारोंकी सेना चलती थी, वे ही श्रीराम निर्जन वनमें पहुँचकर वहाँ कैसे निवास करेंगे? ॥

अवनु प्रयाण हॊरटरॆ हिन्दॆ-हिन्दॆ कालाळुगळु, रथगळु हागू आनॆय सवारर सेनॆ नडॆयुत्तित्तु. अदे श्रीरामनु निर्जन वनदल्लि हेगॆ सञ्चरिसुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. yam = with whom; yaantam = while journeying; padaati ratha kuNJjaraaH = foot-soldiers; chariots and elephants; anuyaanti sma = sued to follow; katham = how; saH raamaH = that Rama; aashritaH = can take shelter; vatsyati = and stay; vijanam = in a deserted; vanam = forest?

अनुवादः

“Foot soldiers, Chariots and elephants used to follows whenever Rama was marching ahead. How such a man can take shelter and stay in a forest devoid of people?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् ।
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपाश्रितौ ॥ ८ ॥

व्याळैः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् । कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥ २-५८-८

‘जहाँ अजगर और व्याघ्र-सिंह आदि हिंसक पशु विचरते हैं तथा काले सर्प जिसका सेवन करते हैं, उसी वनका आश्रय लेनेवाले मेरे दोनों कुमार सीताके साथ वहाँ कैसे रहेंगे? ॥ ८ ॥

हॆब्बावुगळु, हुलि-सिंहगळु, कृष्णसर्पगळे आदि सञ्चरिसुव वनवन्नु आश्रयिसिद इब्बरू राजकुमाररु सीतॆयॊन्दिगॆ हेगॆ इरुत्तारो.॥8॥

पदच्छेदः

8. katham = how; kumaarau = Rama and Lakshmana; vaidehyaa saardham = along with Seetha; upasthitau = reached; vanam = the forest; aacaritam = being frequented by; vyaaLaiH = wild; mR^igaiH = animals; kR^iSNa sarpa niSevitam = and haunted by black snakes?

अनुवादः

“How Seetha Rama and Lakshmana entered forest filled with wild animals and black snakes?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद् गतौ ॥ ९ ॥

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥ २-५८-९

‘सुमन्त्र! परम सुकुमारी तपस्विनी सीताके साथ वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण रथसे उतरकर पैदल कैसे गये होंगे? ॥ ९ ॥

सुमन्त्रने! परम सुकुमारि तपस्विनी सीतॆयॊन्दिगॆ आ राजकुमार श्रीराम-लक्ष्मणरु रथदिन्द इळिदु काल्नडिगॆयिन्द हेगॆ होदारु.॥9॥

पदच्छेदः

9. sumantra = Oh Sumantra! Katham = how; raajaputrau = those princes; siitayaa saha = with Seetha; sukumaaryaa = the delicate; tapasvinyaa = and the poor lady; gatau = went; paadaiH = on foot; avaruhya = after descending; rathaat = from the chariot?

अनुवादः

“Oh, Sumantra! How those princes with Seetha the delicate and the poor lady went on foot, after descending from the chariot?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ ।
वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम् ॥ १० ॥

सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ । वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥ २-५८-१०

‘सारथे! तुम कृतकृत्य हो गये; क्योंकि जैसे दोनों अश्विनीकुमार मन्दराचलके वनमें जाते हैं, उसी प्रकार वनके भीतर प्रवेश करते हुए मेरे दोनों पुत्रोंको तुमने अपनी आँखोंसे देखा है ॥ १० ॥

सारथिये! नीनु कृतकृत्यनागिरुवॆ; एकॆन्दरॆ अश्विनीकुमाररु मन्दराचलद वनदल्लि होगुवन्तॆये, काडिनल्लि प्रवेशिसुत्तिरुव नन्न इब्बरू पुत्ररन्नु नीनु नोडिरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. suuta = Oh; Sumantra! Ye = by you; mama = my; aatmajau = sons; dR^iSTau = have been seen; pravishantau = entering; vana antam = the boundary of the forest; mandaram iva = as (entering) the region of Mandara mountain; ashvinaav = by the two divinities of Aswini; tvam = you; siddha arthaH khalu = are indeed accomplished.

अनुवादः

“Oh, Sumantra! You have seen my sons entering the forest, as though divinities of Aswini had entered the Mountain-range of Mandara. You are indeed lucky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली ॥ ११ ॥

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः । सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥ २-५८-११

‘सुमन्त्र! वनमें पहुँचकर श्रीरामने तुमसे क्या कहा? लक्ष्मणने भी क्या कहा? तथा मिथिलेशकुमारी सीताने क्या संदेश दिया? ॥ ११ ॥

सुमन्त्रने! वनक्कॆ तलुपिद श्रीरामनु निन्नल्लि एनु हेळिदनु? लक्ष्मणनु एनु हेळिदनु? हागू मिथिलेश कुमारी सीतॆयु एनु सन्देश कळिसिरुवळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. sumantra = Oh; Sumantra! Aasaadya = after reaching; vanam = the forest; kim = what; vachaH = words; raamaH = (did) Rama; uvaacha = speak; kim = what did; lakSmaNaH = Lakshmana; uvaacha = speak; kim cha = and what; maithilii = (did) Seetha; uvaacha = speak?

अनुवादः

“Oh, Sumantra! After reaching the forest, what words did Rama speak? What did Lakshmana speak? What did Seetha speak?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्ययमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥ १२ ॥

आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय । जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥ २-५८-१२

‘सूत! तुम श्रीरामके बैठने, सोने और खाने-पीनेसे सम्बन्ध रखनेवाली बातें बताओ । जैसे स्वर्गसे गिरे हुए राजा ययाति सत्पुरुषोंके बीचमें उपस्थित होनेपर सत्संगके प्रभावसे पुनः सुखी हो गये थे, उसी प्रकार तुम-जैसे साधुपुरुषके मुखसे पुत्रका वृत्तान्त सुननेसे मैं सुखपूर्वक जीवन धारण कर सकूँगा’ ॥ १२ ॥

सूतने! नीनु श्रीरामनु कुळितुकॊण्ड, मलगुव, ऊट-तिण्डिय सम्बन्धवाद मातन्नु हेळु. स्वर्गदिन्द पतननाद ययातियु सत्पुरुषर नडुवॆ उपस्थितनागि सत्सङ्गद प्रभावदिन्द पुनः सुखियागिद्दनु; हागॆये निन्नन्तह साधुपुरुषनिन्द पुत्रर वृत्तान्तवन्नु केळुवुदरिन्द नानु सुखवागि बदुकिरबल्लॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. suuta = Oh; charioteer; kiirtaya = tell (me); asitam = about sitting; shayitam = sleeping; bhuktam = and eating; raamasya = of Rama; etena = by this; aham = I; jiivishhyaami = shall survive; saadhushhu iva = as among saints; yayaatiH = Yayati (lived).

अनुवादः

“Oh, charioteer! Tell me where Rama sat, slept and took food. By hearing these things, I shall survive, as Yayati survived in the company of saints.”

टिप्पनी

Comment: King Yayati, when doomed to fall from heaven requested Indra to cast his lot with saints. He was accordingly sent down to a spot on the earth, where four ascetics- Astaka Pratardana, Vasuman and King Sibi had been practicing austerities, and had discourse with them- Mahabharata, Adi Parva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।
उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया ॥ १३ ॥

इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया । उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥ २-५८-१३

महाराजके इस प्रकार पूछनेपर सारथि सुमन्त्रने आँसुओंसे रुँधी हुई गद्‍गद वाणीद्वारा उनसे कहा— ॥

महाराजरु हीगॆ केळिदाग सारथि सुमन्त्रनु दुःखाश्रुगळिन्द गण्टलु कट्टि, गद्गदनागि हेळतॊडगिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. choditaH = as asked; iti = thus; narendreNa = by the king; saH suutaH = that charioteer; uvaacha = spoke; raajaanam = to the emperor; vaachaa = in a voice; sajjamaanayaa = quivering; baaSpa paribaddhayaa = and choked with tears.

अनुवादः

As asked thus by the king, Sumantra spoke to the emperor in a voice quivering and choked with tears (as follows).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीन्मे महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ॥ १४ ॥
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदितात्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ १५ ॥
सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात् त्वया ।
आरोग्यमविशेषेण यथार्हमभिवादनम् ॥ १६ ॥

अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् । अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥ २-५८-१४ सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः । शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २-५८-१५ सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया । आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥ २-५८-१६

‘महाराज! श्रीरामचन्द्रजीने धर्मका ही निरन्तर पालन करते हुए दोनों हाथ जोड़कर और मस्तक झुकाकर कहा है—‘सूत! तुम मेरी ओरसे आत्मज्ञानी तथा वन्दनीय मेरे महात्मा पिताके दोनों चरणोंमें प्रणाम कहना तथा अन्तःपुरमें सभी माताओंको मेरे आरोग्यका समाचार देते हुए उनसे विशेषरूपसे मेरा यथोचित प्रणाम निवेदन करना ॥ १४—१६ ॥

पदच्छेदः

14. mahaaraaja = Oh; emperor; raaghavaH = Rama; anupaalayan = keeping up; dharmameva = the prescribed course of conduct; kR^itvaa = making; anjalim = salutation with joined palms; abhipraNamya cha = and bowing in reverence; shirasaa = with his head (to you); abraviit = spoke; maam = to me.

अनुवादः

“Oh, emperor! Rama, keeping up the prescribed course of conduct, making salutation with joined palms and bowing his head in reverence to you, spoke to me as follows:”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाराजरे! श्रीरामचन्द्रनु धर्मवन्नु निरन्तर पालिसुत्ता कैमुगिदुकॊण्डु, तलॆबागि हेळिरुवनु- सूतने! नीनु नन्न परवागि आत्मज्ञानी हागू वन्दनीय नन्न महात्मा पितन चरणगळल्लि नमस्करिसि हेळु मत्तु अन्तःपुरद ऎल्ल मातॆयरिगॆ नन्न आरोग्यद समाचार हेळुत्ता, अवरिगॆ विशेषवागि यथोचित नन्न प्रणामगळन्नु निवेदिसु.॥14-16॥

पदच्छेदः

15. suuta = Oh; charioteer; paadau = the feet; tasya taatasya = of my father; vidita aatmanaH = one with remarkable intellect; mahaatmanaH = one with mighty soul; vandaniiyasya = and one to be respectfully greeted; vandyau = are to be saluted; shirasaa = with my head; madvacanaat = through my words.

अनुवादः

“Oh, charioteer! Tell my salutations to my father, the one with a remarkable intellect, a mighty soul and the one to be respectfully greeted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. suuta = Oh; Charioteer; vaachyam = It is to be spoken; tvayaa = by you; madvachanaat = as my word; sarvam = to the entire; antaH puram = gynaeceum; avisheSeNa = without any disparity; aarogyam = about their health; yathaarham = and appropriate; abhivaadanam ca = salutations too.

अनुवादः

Oh, charioteer! Enquire about the health of all the people in the gynaeceum without any disparity and offer my appropriate salutations to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् ।
अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः ॥ १७ ॥
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥ १८ ॥

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् ।
अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः ॥ धर्मनित्या यथाकालमग्न्यागारपरा भव ।
देविदेवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥

‘इसके बाद मेरी माता कौसल्यासे मेरा प्रणाम करके बताना कि ‘मैं कुशलसे हूँ और धर्मपालनमें सावधान रहता हूँ ।’ फिर उनको मेरा यह संदेश सुनाना कि ‘माँ! तुम सदा धर्ममें तत्पर रहकर यथासमय अग्निशालाके सेवन (अग्निहोत्र-कार्य) में संलग्न रहना । देवि! महाराजको देवताके समान मानकर उनके चरणोंकी सेवा करना ॥

अनन्तर नन्न तायि कौसल्यॆगॆ नन्न परवागि नमस्करिसि- ‘नानु क्षेमवागिद्देनॆ मत्तु धर्मपालनॆयल्लि जागरूकनागिद्देनॆ’ ऎन्दु तिळिसि, ई सन्देशवन्नु हेळु- अम्मा! नीनु सदा धर्मदल्लि तत्परळागि कालक्कॆ सरियागि अग्निहोत्र कार्यदल्लि संलग्नवागिरु. देवि! महाराजरन्नु देवतॆयन्तॆ तिळिदु अवर चरणसेवॆ माडुवुदु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. mama = my; maataa = Kausalya; vaktavyaa = is to be told; kushalam = about my welfare; abhivaadanam ca = about my salutations; apramaadam ca = and about my alertness; bruuyaaH = tell; idam = these; vachashcha = words also.

अनुवादः

My mother Kausalya is to be told about my welfare, about my offering salutations to her and about my meticulousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. devii = Oh; godly lady; bhava = be; dharmanityaa = righteous always; agnyagaaraparaa = and be interested in offering sacrifices in the house of fire-worship; yathaa kaalam = as per the prescribed timings; paripaalaya = nurture; paadau ca = the feet; devasya = of the King Dasaratha; devavat = like with a god.

अनुवादः

“Oh, godly lady! Be always righteous and be interested in offering worship and sacrifices as per the prescribed timings in the House of Fire worship. Nurture the feet of the Lord Dasaratha, like with a god.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनुराजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय ॥ १९ ॥

‘अभिमान१ और मानको२ त्यागकर सभी माताओंके प्रति समान बर्ताव करना—उनके साथ हिल-मिलकर रहना । अम्बे! जिसमें राजाका अनुराग है, उस कैकेयीको भी श्रेष्ठ मानकर उसका सत्कार करना ॥ १९ ॥

१. मुख्य पटरानी होनेका अहङ्कार ।
२. अपने बड़प्पनके घमंडमें आकर दूसरोंके तिरस्कार करनेकी भावना ।

अभिमान1 मत्तु दॊड्डस्तिकॆ2 त्यजिसि ऎल्ल तायन्दिर कुरितु समानवागि वर्तिसबेकु. अवरॊन्दिगॆ बॆरॆतु इरुवुदु. अम्म! महाराजर अनुरागवुळ्ळ कैकेयियन्नु श्रेष्ठळॆन्दे तिळिदु आकॆयन्नु सत्करिसबेकु.॥19॥

पदच्छेदः

19. amba = Oh; mother; vartasva = behave; maatR^iSu = towards other mothers; tyaktvaa = abounding; abhimaanam ca = self-conceit; maanam ca = and indignation; kaaraya = make; aaryaam = the venerable; kaikeyiim = Kiakeyi; raajaanam anu = agreeable to the king.

अनुवादः

“Oh, mother! Behave towards my other mothers, abandoning self-conceit and indignation. Make the venerable Kaikeyi, agreeable to the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत् ।
अप्यज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥ २० ॥

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् । अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥ २-५८-२०

‘कुमार भरतके प्रति राजोचित बर्ताव करना । राजा छोटी उम्रके हों तो भी वे आदरणीय ही होते हैं—इस राजधर्मको याद रखना’ ॥ २० ॥

कुमार भरतन कुरितु राजोचित वर्तनॆ माडबेकु. राजनु सण्ण वयस्सिनवनागिद्दरू अवनु आदरणीयनागिद्दानॆ ई राजधर्मवन्नु नॆनपिडबेकु.॥20॥

पदच्छेदः

20. bharate = in respect of Bharata; kumaare = your son; vartitavyaa = follow; vR^ittiH = a respectable behaviour; raajavat = as with a king; raajaanaH = kings; artha jyeSThaaH hi = are indeed sovereign in substance; anusmara = remember; raajadharmam = the rules; relating to kings.

अनुवादः

“In respect of Bharata your son, follow a respectable behaviour as with a king. Kings are indeed sovereign in substance. Remember the rules relating to kings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च ।
सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥ २१ ॥

भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च । सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥ २-५८-२१

‘कुमार भरतसे भी मेरा कुशल-समाचार बताकर उनसे मेरी ओरसे कहना—‘भैया! तुम सभी माताओंके प्रति न्यायोचित बर्ताव करते रहना ॥ २१ ॥

भरतकुमारनिगू नन्न क्षेम-समाचार तिळिसि, अवनल्लि नन्न परवागि - ‘तम्म! नीनु यावागलू तायियर कुरितु न्यायोचितवागि वर्तिसबेकु’ ऎन्दु हेळु.॥21॥

पदच्छेदः

21. bharataH = Bharata; vaacyaH = is to be asked; kushalam = about his well-being; vaacyaH ca = It is to be told also; madvachanena = as my word; vartasva = follow; vR^ittim = good behaviour; eva = indeed; yathaanyaayam = judiciously; sarvaasu = towards all; maatR^iSu = mothers.

अनुवादः

“Bharata is to be enquired about his well-being and he is also to be informed as follows: “Follow good behaviour indeed judiciously towards all your mothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥ २२ ॥

वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः । पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥ २-५८-२२

‘इक्ष्वाकुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु भरतसे यह भी कहना चाहिये कि युवराजपदपर अभिषिक्त होनेके बाद भी तुम राज्यसिंहासनपर विराजमान पिताजीकी रक्षा एवं सेवामें संलग्न रहना ॥ २२ ॥

इक्ष्वाकुकुलनन्दन महाबाहु भरतनल्लि ‘युवराज पदवियल्लि अभिषिक्तनाद मेलॆयू सिंहासनदल्लि विराजिसुव नीनु तन्दॆय रक्षणॆ, सेवॆयल्लि संलग्नवागिरु’ इदन्नु हेळबेकु.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaabaahuH = the mighty armed Bharata; ikSvaaku kula nandanaH = the son of Ikshvaku race; vaktavyaH ca = is to be told (as follows) yauvaraajyasthaH = being installed in the office of prince Regent.

अनुवादः

“The mighty armed Bharata the son of Ikshvaku race, is to be told as follows: �Being installed in the office of Prince Regent, attend to your father who still stays in the throne’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिक्रान्तवया राजा मा स्मैनं व्यपरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीवस्व तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात् ॥ २३ ॥

अतिक्रान्तवया राजा मा स्मैनं व्यरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीवस्व तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात् ॥

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः । कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥ २-५८-२३

‘राजा बहुत बूढ़े हो गये हैं—ऐसा मानकर तुम उनका विरोध न करना—उन्हें राजसिंहासनसे न उतारना । युवराज-पदपर ही प्रतिष्ठित रहकर उनकी आज्ञाका पालन करते हुए ही जीवन-निर्वाह करना ॥ २३ ॥

महाराजरु बहळ मुदुकरागिद्दारॆ ऎन्दु तिळिदु नीनु अवर विरोध माडबेड. अवरन्नु सिंहासनदिन्द इळिसबेड. युवराजनागिद्दे अवर आज्ञॆयन्नु पालिसुत्ता जीवन निर्वाह माडु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raajaa = the King; atikraantavayaaH = has crossed his age; maasmainam vyavarorudhaH = do not depose; enam = him; aaJNaapravartanaat = by proceeding according to the orders; tasyaiva = of the king; tvam = of; jiiva = live; kumaara raajye = as a prince.”

अनुवादः

“The king has crossed his age. But do not depose him on that score. By proceeding according to the orders of the king, you live as a prince.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥ २४ ॥
इत्येवं मां महाबाहुर्ब्रुवन्नेव महायशाः ।
रामो राजीवपत्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ २५ ॥

‘फिर उन्होंने नेत्रोंसे बहुत आँसू बहाते हुए मुझसे भरतसे कहनेके लिये ही यह संदेश दिया—‘भरत! मेरी पुत्रवत्सला माताको अपनी ही माताके समान समझना ।’ मुझसे इतना ही कहकर महाबाहु महायशस्वी कमलनयन श्रीराम बड़े वेगसे आँसुओंकी वर्षा करने लगे ॥

मत्तॆ श्रीरामनु कण्णुगळिन्द कण्णीरु सुरिसि भरतनिगॆ हेळुवन्तॆ ई सन्देशवन्नु ननगॆ हेळिरुवनु - ‘भरतने! नन्न पुत्रवत्सला तायियन्नु निन्न तायियॆन्दे तिळियबेकु’ नन्नल्लि इष्टु हेळि महाबाहु महायशस्वी कमलनयन श्रीरामनु कण्णीरिन मळॆ सुरिसिदनु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. vartayan = shedding; ashruuNi = tears; bhR^isham = profusely; bhuuyaH = (he) again; abraviicchaapi = spoke; maam = to me (as follows); maam maataa = my mother; putragardhinii = who is very much longing her son; draSTavyaa = is to be looked after; te = by you; maateva = as your mother.

अनुवादः

“Shedding tears profusely, Rama again spoke to me as follows : �My mother, who is very much longing her son, is to be looked after by you as if she is your mother’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. mahaaraja = Oh; emperor; raamaH = Rama; mahaayashaaH = of most beautiful appearance; raajiiva taamraakshhaH = with red eyes resembling red lotus flowers; bruvanneva = while even uttering; ityeva = thus; maam = to me; bhR^isham = amply; avartata = shed; ashruuNi = tears.

अनुवादः

“Oh, emperor! Rama of the most beautiful appearance with red eyes resembling red lotus flowers, while even uttering these words to me profusely shed tears.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्तु सुसङ्क्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यमब्रवीत् ।
केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः ॥ २६ ॥

लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् । केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥ २-५८-२६

‘परंतु लक्ष्मण उस समय अत्यन्त कुपित हो लंबी साँस खींचते हुए बोले—‘सुमन्त्रजी! किस अपराधके कारण महाराजने इन राजकुमार श्रीरामको देशनिकाला दे दिया है? ॥ २६ ॥

आदरॆ लक्ष्मणनु आग अत्यन्त कुपितनागि दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता - सुमन्त्रने! याव अपराधक्कागि महाराजरु ई राजकुमार श्रीरामनन्नु काडिगॆ कळिसिदरु? ऎन्दु हेळिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. lakshmaNastu = but Lakshmana; susamkruddhaH = was very angry; nishshvasan = and breathing a sigh; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; kena = on which; aparedhena = offence; ayam = this; raajaputraH = prince; vivaasitaH = was expelled from his home'"

अनुवादः

“But Lakshmana was very angry and breathing a sigh, spoke to me as follows: �On which offence this prince was expelled from home?'”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु चाश्रुत्य शासनम् ।
कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीडिताः ॥ २७ ॥

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् । कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥ २-५८-२७

‘राजाने कैकेयीका आदेश सुनकर झटसे उसे पूर्ण करनेकी प्रतिज्ञा कर ली । उनका यह कार्य उचित हो या अनुचित, परंतु हमलोगोंको उसके कारण कष्ट भोगना ही पड़ता है ॥ २७ ॥

महाराजरु कैकेयिय आदेश केळुत्तले कूडले अदन्नु पूर्णमाडुव प्रतिज्ञॆ माडिदरु. अवर ई कार्य उचितवो, अनुचितवो, आदरॆ नमगॆ अदरिन्द कष्ट अनुभविसबेकायितु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raajJNaa tu = the king even; aashritya = took shelter under; laghu = the wretched; shaasanam = decree; kaikeyyaaH = of Kaikeyi; kR^itam = and did; akaaryam = an act not to be done; kaaryam = as though it is a proper act; yena = by which; vayam = we; abhipiiDitaH = are tormented.

अनुवादः

“The king even took shelter under a wretched decree of Kaikeyi and performed an act not to be done, as though it is a proper deed, for which we are now tormented.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् ।
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् ॥ २८ ॥

यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् । वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥ २-५८-२८

‘श्रीरामको वनवास देना कैकेयीके लोभके कारण हुआ हो अथवा राजाके दिये हुए वरदानके कारण, मेरी दृष्टिमें यह सर्वथा पाप ही किया गया है ॥ २८ ॥

श्रीरामनिगॆ वनवास विधिसुवुदु कैकेयिय लोभद कारणदिन्द आगिरबहुदु, अथवा राजनु कॊट्ट वरदिन्दागिरबहुदु; नन्न दृष्टियल्लि इदु सर्वथा पापवे माडलागिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. lobha kaaraNa kaaritam = either instigated by passion; vara daana nimittam vaa = or with the intention of giving boons; raamaH = Rama; pravraajitaH yadi = was sent to exile; dushhkR^itam = an infamous deed; kR^itam = was done; sarvathaa = by all means."

अनुवादः

“Even if this was done for the good pleasure of the king or through the will of God, I do not see any justification for Rama’s abandonment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तावद् यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये ॥ २९ ॥

इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् । रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥ २-५८-२९

‘यह श्रीरामको वनवास देनेका कार्य राजाकी स्वेच्छाचारिताके कारण किया गया हो अथवा ईश्वरकी प्रेरणासे, परंतु मुझे श्रीरामके परित्यागका कोई समुचित कारण नहीं दिखायी देता है ॥ २९ ॥

श्रीरामनिगॆ वनवास कॊडुव ई कार्य महाराजर स्वेच्छाचारदिन्दागिरबहुदु, अथवा ईश्वर प्रेरणॆयिन्दागिरलि; आदरॆ श्रीरामन परित्यागद उचितवाद यावुदे कारण कण्डुबरुवुदिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. idam taavat = even if this; kR^itam = was done; yathaakaamam = for the good pleasure of the kin; iishvarasya kR^ita = or through the will of god; na upalakshhye = I do not see; hetum = any justification; raamasya = for Rama’s parityaage = abandonment.

अनुवादः

“Even if this was done for the good pleasure of the king or through the will of god, I do not see any justification for Rama’s abandonment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् ।
जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥३० ॥

‘बुद्धिकी कमी अथवा तुच्छताके कारण उचित-अनुचितका विचार किये बिना ही जो यह राम-वनवासरूपी शास्त्रविरुद्ध कार्य आरम्भ किया गया है, यह अवश्य ही निन्दा और दुःखका जनक होगा ॥ ३० ॥

बुद्धिय कॊरतॆ अथवा तुच्छतॆय कारण उचित, अनुचित विचार माडदॆये ई रामन वनवास रूपी शास्त्रविरुद्ध कार्य प्रारम्भिसिदुदु अवश्यवागि निन्दॆ मत्तु दुःखद जनकवादीतु.॥30॥

पदच्छेदः

30. raaghavasya = Rama’s; vivaasam = exile; viruddham = an illegal decision; samaarabdham = undertaken; buddhi laaghavaat = whether due to levity of judgment; asamiikshhya = or due to lack of reflection; janayishhyati = will raise; samkrosham = intensive anguish.

अनुवादः

“Rama’s exile, an illegal decision undertaken whether due to levity of judgment or due to lack of reflection, will raise countless protests.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥ ३१ ॥

अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥ २-५८-३१

‘मुझे इस समय महाराजमें पिताका भाव नहीं दिखायी देता । अब तो रघुकुलनन्दन श्रीराम ही मेरे भाई, स्वामी, बन्धु-बान्धव तथा पिता हैं ॥ ३१ ॥

ननगॆ ईग महाराजरल्लि तन्दॆ ऎम्ब भाव काणुवुदिल्ल. ईगलादरो रघुनन्दन श्रीरामने ननगॆ अण्ण, स्वामि, बन्धु-बान्धव हागू पितनू आगिद्दानॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. aham = I; na upalakshhaye = do not see; pitR^itvam = father-hood; mahaaraaja = in the emperor; mama = for me; raaghavaH = Rama; bhraataa ca = is brother; bhartaa ca = lord; bandhuH ca = relative and; pitaa = father.

अनुवादः

“I do not consider the emperor as my father. For me, Rama is the brother, lord, relative and my father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् ।
सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं चानेन कर्मणा ॥ ३२ ॥

सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् । सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥ २-५८-३२

‘जो सम्पूर्ण लोकोंके हितमें तत्पर होनेके कारण सब लोगोंके प्रिय हैं, उन श्रीरामका परित्याग करके राजाने जो यह क्रूरतापूर्ण पापकृत्य किया है, इसके कारण अब सारा संसार उनमें कैसे अनुरक्त रह सकता है? (अब उनमें राजोचित गुण कहाँ रह गया है?) ॥ ३२ ॥

समस्त लोकगळ हितदल्लि तत्परनाद कारण ऎल्ल जनरिगॆ प्रियनाद श्रीरामनन्नु परित्यागमाडि राजनु माडिद ई क्रूरवाद पापकृत्यद कारण ईग इडी जगत्तु अवरल्लि हेगॆ अनुरक्तवागि इरबल्लदु? (ईग अवरल्लि राजोचित गुणवे उळियलिल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. tyaktvaa = leaving; sarva loka priyam = (Rama) the beloved of all people; ratam = and who is interested; sarva lokahite = in the welfare of all mankind; katham = how would; sarva lokaH = all the people; anurajyeta = be interested; tvam = in you; anena karmaNaa = by this act?

अनुवादः

“Leaving Rama the beloved of all people and who is interested in the welfare of all human beings, how would all these people would be interested in you by this act of yours?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्रज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकविरोधेन कथं राजा भविष्यति ॥ ३३ ॥

सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् । सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥ २-५८-३३

‘जिनमें समस्त प्रजाका मन रमता है, उन धर्मात्मा श्रीरामको देशनिकाला देकर समस्त लोकोंका विरोध करनेके कारण अब वे कैसे राजा हो सकेंगे? ॥ ३३ ॥

समस्त प्रजॆय मनस्सु रममाणवागुव धर्मात्मा श्रीरामनन्नु देशदिन्द हॊर हाकि समस्त लोकगळ विरोध माडिद्दरिन्द ईग अवरु हेगॆ राजरागिरबल्लरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. pravraajya = by banishing; raamam = Rama; sarvaprajaabhiraamam = who is delightful to entire people; dhaarmikam = and virtuous; virudhya = and opposing; imam sarva lokam = all this entire world; katham = how; bhavishhyasi = will you stay; raajaa = as a king?

अनुवादः

“By banishing Rama who is delightful to entire people and who is a virtuous man and by opposing all this entire world, how will you stay as a king?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता ॥ ३४ ॥

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मिता स्थिता ॥

जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥ २-५८-३४

‘महाराज! तपस्विनी जनकनन्दिनी सीता तो लंबी साँस खींचती हुई इस प्रकार निश्चेष्ट खड़ी थीं, मानो उनमें किसी भूतका आवेश हो गया हो । वे भूली-सी जान पड़ती थीं ॥ ३४ ॥

महाराजरे! तपस्विनी जनकनन्दिनी सीतॆयु दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता भूतसञ्चारवादवळन्तॆ निश्चेष्टितळागि निन्तिद्दळु. मङ्कागि काणुत्तिद्दळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. mahaaraaja = “Oh king; tapasvinii = the wise; jaanakii tu = Seetha for her part; niHshvasantii = stood sighing; bhuuta upahata cittaa = with mind like one possessed; vR^iSmR^itaa sthitaa = forgetting her own existence there; viSThitaa = stood motionless.

अनुवादः

“Oh, King! The wise Seetha for her part with her mind like one possessed and forgetting her own existence, stood sighing and static.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी ।
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत् ॥ ३५ ॥

अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी । तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किंचित् अब्रवीत् ॥ २-५८-३५

‘उन यशस्विनी राजकुमारीने पहले कभी ऐसा संकट नहीं देखा था । वे पतिके ही दुःखसे दुःखी होकर रो रही थीं । उन्होंने मुझसे कुछ भी नहीं कहा ॥ ३५ ॥

आ यशस्विनी राजकुमारियु मॊदलु ऎन्दू इन्तह सङ्कट नोडिरलिल्ल. अवळु पतिय दुःखदल्लि दुःखितॆयागि अळुत्तिद्दळु. आकॆयु नन्न बळि एनन्नू हेळलिल्ल.॥35॥

पदच्छेदः

35. raaja putrii = that princess Seetha; yashasvinii = the illustrious one; adR^iSTa puurva vyasanaa = having not seen such misfortune earlier; na eva abraviit = could not even tell; kimcit = anything; maam = to me; rudatii = weeping (as she was); tena duHkhena = with that unpleasantness.

अनुवादः

“The illustrious Seetha having not seen such misfortune earlier, could not even to speak me anything, weeping as she was with that uneasiness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पं प्रयान्तमुपवीक्ष्य सा ॥ ३६ ॥

उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता । मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥ २-५८-३६

‘मुझे इधर आनेके लिये उद्यत देख वे सूखे मुँहसे पतिकी ओर देखती हुई सहसा आँसू बहाने लगी थीं ॥

नानु इत्त बरलु हॊरटिरुवुदन्नु नोडि आकॆयु शुष्कदृष्टियिन्द पतियन्नु नोडुत्ता कण्णीरु सुरिसुत्तिरबेकु.॥36॥

पदच्छेदः

36. udiikSya = seeing; maam = me; parishuSyataa = with emaciated; mukhena = face; udviikSamaaNaa = perceiving; bhartaaram = her husband; sahasaa = soon; mumoca = shed down; baaSpam = tears.

अनुवादः

“Seeing me going back, Seetha with emaciated face, perceiving her husband, soon shed down tears.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः
स्थितोऽब्रवील्लक्ष्मणबाहुपालितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी
निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥ ३७ ॥

तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः । स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः । तथैव सीता रुदती तपस्विनी । निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥ २-५८-३७

‘इसी प्रकार लक्ष्मणकी भुजाओंसे सुरक्षित श्रीराम उस समय हाथ जोड़े खड़े थे । उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही थी । मनस्विनी सीता भी रोती हुई कभी आपके इस रथकी ओर देखती थीं और कभी मेरी ओर’ ॥ ३७ ॥

ई प्रकार लक्ष्मणन भुजगळिन्द सुरक्षित श्रीरामनु आग कैमुगिदु निन्तिद्दनु. अवन मुखदल्लि कण्णीरिन धारॆ हरियुत्तित्तु. मनस्विनी सीतॆयू अळुत्ता कॆलवॊम्मॆ निम्म ई रथवन्नु नोडुत्ता, कॆलवॊम्मॆ नन्नन्नु नोडुत्तिद्दळु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tathaiva = In the same way; raamaH = Rama; ashru mukhaH = with tears on his face; kR^ita anjaliH = and with joined palms; sthitaH abhaval = stood; lakSmaNa baahu paalitaH = shielded by the arms of Lakshmana; tathaiva = In the same way; tapasvinii = the miserable; siitaa = Seetha; rudatii = weeping; niriikSate = was seeing; raaja ratham = the royal chariot; tathaiva = and; maam = me.”

अनुवादः

“In the same way, Rama with tears on his face and with joined palms, stood being shielded by the arms of Lakshmana. The miserable Seetha in the same manner was weeping and seeing the royal chariot and me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥58॥