०५७ सुमन्त्रस्य अयोध्यागमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Sumantra takes leave from Guha, who learns from his spies that Rama departed for Chitrakuta. Sumantra drives back to Ayodhya. Entering the royal gynaeceum, he submits to the emperor what he earlier reported to the citizens who followed his chariot. Dasaratha and Kausalya fall into a faint to hear about Rama’s departure for Chitrakuta. All the inmates of gynaeceum weep loudly in anguish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

57. सुमन्त्रका अयोध्याको लौटना, उनके मुखसे श्रीरामका संदेश सुनकर पुरवासियोंका विलाप, राजा दशरथ और कौसल्याकी मूर्च्छा तथा अन्तःपुरकी रानियोंका आर्तनाद

कथयित्वा तु दुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह ।
रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥ १ ॥

कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह । रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥ २-५७-१

इधर, जब श्रीराम गङ्गाके दक्षिणतटपर उतर गये, तब गुह दुःखसे व्याकुल हो सुमन्त्रके साथ बड़ी देरतक बातचीत करता रहा । इसके बाद वह सुमन्त्रको साथ ले अपने घरको चला गया ॥ १ ॥

इत्त श्रीरामनु गङ्गॆय दक्षणतीरदल्लि इळिदाग गुहनु दुःखदिन्द व्याकुलनागि सुमन्त्रनॊन्दिगॆ बहळ हॊत्तु मातुकतॆयाडुत्ता, सुमन्त्रनन्नु तन्न मनॆगॆ करॆदुकॊण्डु होदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raame = (when) Rama; dakshhiNa kuulasthe = landed upon the southern shore; guhaH = Guha; kathayitvaa = talked; chiram = for a long time; sumantreNa saha = with Sumantra; suduHkhaartaH = and with much distress; jagaama = went; svagR^iham = to his house.

अनुवादः

While Rama landed upon the southern shore, Guha conversed for a long time with Sumantra and with much distress, went to his house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सभाजनम् ।
आ गिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥ २ ॥

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च भाजनम् ।
आ गिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥

भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् । आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥ २-५७-२

श्रीरामचन्द्रजीका प्रयागमें भरद्वाजके आश्रमपर जाना, मुनिके द्वारा सत्कार पाना तथा चित्रकूट पर्वतपर पहुँचना—ये सब वृत्तान्त शृङ्गवेरके निवासी गुप्तचरोंने देखे और लौटकर गुहको इन बातोंसे अवगत कराया ॥ २ ॥

श्रीरामचन्द्रनु प्रयागदल्लि भरद्वाजर आश्रमक्कॆ होदुदु, मुनियिन्द सत्कार पडॆदु चित्रकूट पर्वतक्कॆ होदुदु, ई ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु शृङ्गवेरपुरद गुप्तचररु नोडि मरळि बन्दु गुहनिगॆ ऎल्लवन्नू तिळिसिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. abhilakshhitam = It was gathered; tatrasthaiH = by those (Guha and others) who were there; teshhaam = about their; bharadvaajaagamanam = coming to sage Bharadwaja; sahaasanam = about staying with him; prayaage = in Prayaga; gamanam = and about their going; agire = to Chitrakuta mountain.

अनुवादः

It was gathered by those who were there (Guha and others) about Seetha, Rama and Lakshmana coming to sage Bharadwaja, their staying with him in Prayaga and their departure to Chitrakuta Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् ।
अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥ ३ ॥

अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् । अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥ २-५७-३

इन सब बातोंको जानकर सुमन्त्र गुहसे विदा ले अपने उत्तम घोड़ोंको रथमें जोतकर अयोध्याकी ओर ही लौट पड़े । उस समय उनके मनमें बड़ा दुःख हो रहा था ॥

इवॆल्ल मातुगळन्नु अरितु सुमन्त्रनु गुहनिन्द बीळ्कॊण्डु तन्न उत्तम कुदुरॆगळन्नु रथक्कॆ हूडि अयोध्यॆय कडॆगॆ हॊरटनु. आग अवन मनस्सिनल्लि बहळ दुःखवागुत्तित्तु.॥3॥

पदच्छेदः

3. atha = then; sumantraH = Sumantra; anuGYaataH = allowed to depart by Rama; yojayitvaa = tied; haya uttamaan = the excellent horses (to the chariot); gaaDha durmanaaH = and with intense anguish; prayayau = rode towards; ayodhyaam nagariim eva = the very city of Ayodhya.

अनुवादः

Sumantra, being allowed to depart by Rama, tied excellent horses to the chariot and with intense anguish, rode towards the very city of Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च ।
पश्यन् यत्तो ययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥ ४ ॥

स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सरांसि च । पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥ २-५७-४

वे मार्गमें सुगन्धित वनों, नदियों, सरोवरों, गाँवों और नगरोंको देखते हुए बड़ी सावधानीके साथ शीघ्रतापूर्वक जा रहे थे ॥ ४ ॥

अवनु दारियल्लि सुगन्धित वनगळन्नु, नदिगळन्नु, सरोवरगळन्नु, ग्राम-नगरगळन्नु नोडुत्ता शीघ्रवागि सागुत्तिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saH = He; pashyan = seeing; sugandhiini = the sweet smelling vanaani = woods; saritaH cha = rivers; saraamsi cha = lakes; graamaaNi = villages; nagaraaNi = (and) towns; atiyayau = crossed (them) shiighram = quickly.

अनुवादः

Sumantra, seeing the sweet-smelling woods, rivers, lakes, villages and towns on the way, soon crossed them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सायाह्नसमये द्वितीयेऽहनि सारथिः ।
अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥ ५ ॥

ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः । अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥ २-५७-५

शृङ्गवेरपुरसे लौटनेके दूसरे दिन सायंकालमें अयोध्या पहुँचकर उन्होंने देखा, सारी पुरी आनन्दशून्य हो गयी है ॥ ५ ॥

शृङ्गवेरपुरदिन्द हॊरटु मरुदिन सायङ्कालदल्लि अयोध्यॆगॆ तलुपि नोडुत्तानॆ, इडी नगरवु आनन्दशून्यवागित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = thereafter; samanupraapya = reaching; ayodhyaam = Ayodhya; saaya ahna samaye = in the evening-time; tR^itiiye ahani = of the third day; saarathiH = the charioteer; dadarsha ha = saw (it); niraanandaam = joyless.

अनुवादः

Reaching Ayodhya in the evening time of the third day Sumantra saw that city, joyless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥ ६ ॥

स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः । सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥ २-५७-६

वहाँ कहीं एक शब्द भी सुनायी नहीं देता था । सारी पुरी ऐसी नीरव थी, मानो मनुष्योंसे सूनी हो गयी हो । अयोध्याकी ऐसी दशा देखकर सुमन्त्रके मनमें बड़ा दुःख हुआ । वे शोकके वेगसे पीड़ित हो इस प्रकार चिन्ता करने लगे— ॥ ६ ॥

अल्लि ऎल्लियू यावुदे शब्द केळि बरुत्तिरलिल्ल. मनुष्यरिन्द शून्यवागिरुवन्तॆ, स्मशान मौनदन्तित्तु. अयोध्यॆय इन्तह स्थितियन्नु नोडि सुमन्त्रनिगॆ बहळ दुःखवायितु. अवनु शोकपीडितनागि हीगॆ चिन्तिसतॊडगिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dR^ishhTvaa = beholding; shuunyaam iva = Ayodhya as deserted; nishshabdaam = in silence; sumantraH = Sumantra; parama durmanaaH = becoming very much distressed in mind; shoka vega samaahataH = and having afflicted with intense anguish; chintayaamaasa = surmised (as follows).

अनुवादः

Beholding Ayodhya as if deserted in silence, Sumantra becoming very much distressed in mind and having afflicted with intense anguish, surmised as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा ।
रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी ॥ ७ ॥

कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा । राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥ २-५७-७

‘कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि श्रीरामके विरहजनित संतापके दुःखसे व्यथित हो हाथी, घोड़े, मनुष्य और महाराजसहित सारी अयोध्यापुरी शोकाग्निसे दग्ध हो गयी हो’ ॥ ७ ॥

श्रीरामन विरहजनित सन्ताप दुःखदिन्द व्यथितवागि आनॆ, कुदुरॆ, मनुष्यरु मत्तु महाराजसहित इडी अयोध्यॆयु शोकाग्नियिन्द ऎल्लादरू सुट्टुहोगिल्लवल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. purii kaccin na = was not the city; sagajaa = with elephants; saashvaa = with horses; sajanaa = with people; sajana adhipaa = and with kings; dagdhaa = burnt away; raama samtaapa duHkhena = by blazing grief towards Rama; shoka agninaa = and the fire of sorrow?

अनुवादः

“I hope the city of Ayodhya with its elephants, horses, people and the kings was not burnt away by a fire of sorrow and blazing grief towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति चिन्तापरः सूतो वाजिभिः शीघ्रयायिभिः ।
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥ ८ ॥

इति चिन्ता परः सूतः वाजिभिः श्रीघ्रपातिभिः । नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २-५७-८

इसी चिन्तामें पड़े हुए सारथि सुमन्त्रने शीघ्रगामी घोड़ोंद्वारा नगरद्वारपर पहुँचकर तुरंत ही पुरीके भीतर प्रवेश किया ॥ ८ ॥

इदे चिन्तॆयिन्द सारथि सुमन्त्रनु वेगशालि कुदुरॆगळ मूलक नगरद्वारवन्नु तलुपि कूडले अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. suutaH = the charioteer; iti = thus; cintaa paraH = lost in thought; aasaadya = reaching; nagaradvaaram = the city-gate; shiighrapaatibhiH = by the fast-running; vaajibhiH = horses; praviveshaha = entered (the city) tvaritaaH = quickly.

अनुवादः

Sumantra, thus lost in thought, reaching the city-gate through the fast-running horses, entered the city quickly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमन्त्रमभिधावन्तः शतशोऽथ सहस्रशः ।
क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन् नराः ॥ ९ ॥

सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः । क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥ २-५७-९

सुमन्त्रको देखकर सैकड़ों और हजारों पुरवासी मनुष्य दौड़े आये और ‘श्रीराम कहाँ हैं?’ यह पूछते हुए उनके रथके साथ-साथ दौड़ने लगे ॥ ९ ॥

सुमन्त्रनन्नु नोडि नूरारु-साविरारु पुरवासिगळु ओडि बन्दु ‘श्रीरामनॆल्लि?’ ऎन्दु केळुत्ता अवन रथद जॊतॆगॆ ओडतॊडगिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. atha = thereafter; (seeing) tam = that; sumantram = Sumantra; suutam = the charioteer; abhiyaantam = approaching; shatashaH = hundreds; sahasrashaH = and thousands; naraaH = of people; abhyadravan = ran towards him; pR^icchantaH = asking; iti = thus; kva = where is; raamaH = Rama?

अनुवादः

Meanwhile, seeing Sumantra the charioteer approaching, hundreds and thousands of people ran towards him asking, “Where is Rama?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।
अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ १० ॥
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा नराः ।
अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति विचुक्रुशुः ॥ ११ ॥

तेषाम् शशंस गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् । अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २-५७-१० ते तीर्णाइति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः । अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥ २-५७-११

उस समय सुमन्त्रने उन लोगोंसे कहा—‘सज्जनो! मैं गङ्गाजीके किनारेतक श्रीरघुनाथजीके साथ गया था । वहाँसे उन धर्मनिष्ठ महात्माने मुझे लौट जानेकी आज्ञा दी । अतः मैं उनसे बिदा लेकर यहाँ लौट आया हूँ । ‘वे तीनों व्यक्ति गङ्गाके उस पार चले गये’ यह जानकर सब लोगोंके मुखपर आँसुओंकी धाराएँ बह चलीं । ‘अहो! हमें धिक्कार है ।’ ऐसा कहकर वे लंबी साँसें खींचते और ‘हा राम!’ की पुकार मचाते हुए जोर-जोरसे करुणक्रन्दन करने लगे ॥ १०-११ ॥

आग सुमन्त्रनु आ जनरल्लि हेळिदनु-सज्जनरे! नानु गङ्गॆय तीरदवरॆगॆ श्रीरघुनाथनॊन्दिगॆ होगिद्दॆ. अल्लिन्द आ धर्मिनिष्ठ महात्मनु ननगॆ मरळि होगुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु. आद्दरिन्द नानु अवनिन्द बीळ्कॊण्डु इल्लिगॆ मरळि बन्दॆ. आ मूवरु गङ्गॆयन्नु दाटि हॊरटुहोदरु. इदन्नु तिळिदु ऎल्लर कण्णुगळल्लि कण्णीरु हरियितु. अय्यो! नमगॆ धिक्कारविरलि. हीगॆ हेळि अवरु दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता ‘हा राम!’ ऎन्दु कूगुत्ता जोरागि करुणाक्रन्दन माडतॊडगिदरु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10. shashamsa = he replied; teshhaam = them; aapR^ichchhya = bidding farewell; raaghavam = to Rama; gaN^gaayaam = (at the shore) of Ganga; anuj~NaataH = when sent back; dhaarmikeNa = by that virtuous; mahaatmanaH = and high-souled Rama; aham = I; nivR^ittaH asmi = returned.

अनुवादः

He replied them thus: “Bidding farewell to Rama at the shore of Ganga when sent back by that virtuous and high-souled Rama, I returned here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. vij~Naaya = knowing; te = (that) Seetha Rama and Lakshmana; tiirNaaH iti = had crossed (Ganga); janaH = the people; baashhpapuurNamukhaaH = with their faces filled with tears; nishshvasya = sighed; iti = thus; aho = Oh; dhik = fie upon us! cukrushuH cha = and cried aloud; haa raama iti = thus = “Alas! Rama!

अनुवादः

Hearing that Seetha, Rama and Lakshmana had crossed River Ganga, the people with their faces filled with tears sighed, “Oh, fie upon us! And cried aloud, “Alas, Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥ १२ ॥

शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् । हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥ २-५७-१२

सुमन्त्रने उनकी बातें सुनीं । वे झुंड-के-झुंड खड़े होकर कह रहे थे—‘हाय! निश्चय ही हमलोग मारे गये; क्योंकि अब हम यहाँ श्रीरामचन्द्रजीको नहीं देख पायँगे ॥ १२ ॥

सुमन्त्रनु अवर मातन्नु केळिदनु. अवरु गुम्पु-गुम्पागि निन्तुकॊण्डु - अय्यो! निश्चयवागियू नम्म सर्वनाशवायितु; एकॆन्दरॆ ईग नावु इल्लि श्रीरामनन्नु नोडलारॆवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shushraava cha = (Sumantra) also heard; vachaH = words; teshhaam = of those people; tiSThataam = standing; bR^indam bR^idam = in groups; iti = and telling thus; hataaH sma khalu = lost indeed are we; ye = who; na pashyaamaH = do not see; raaghavam = Rama; iha = here!

अनुवादः

Sumantra also heard the words of those people standing in groups and telling, “Lost indeed are we, who do not see Rama here!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥ १३ ॥

दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च । न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥ २-५७-१३

‘दान, यज्ञ, विवाह तथा बड़े-बड़े सामाजिक उत्सवोंके समय अब हम कभी धर्मात्मा श्रीरामको अपने बीचमें खड़ा हुआ नहीं देख सकेंगे ॥ १३ ॥

दान, यज्ञ, विवाह हागू दॊड्ड-दॊड्ड सामाजिक उत्सवगळ समयदल्लि इन्नु नावु ऎन्दू धर्मात्मा श्रीरामनन्नु नम्म जॊतॆगॆ निन्तिरुवुदन्नु नोडलारॆवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. najaatu = never; punaH = again; drakshhyaamaH = we can see; dhaarmikam = the pious; raamam = Rama; antaraa = on the occasions of; daana yaGYa vivaaheSu = bestowing gifts; sacrificial performances and marriages; mahatsu = large; samaajeshhu cha = meetings.

अनुवादः

“Never again can we see the pious Rama on the occasions of bestowing gifts, sacrificial performances or marriages or in large meetings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् ।
इति रामेण नगरं पित्रेव परिपालितम् ॥ १४ ॥

किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् । इति रामेण नगरम् पितृवत् परिपालितम् ॥ २-५७-१४

‘अमुक पुरुषके लिये कौन-सी वस्तु उपयोगी है? क्या करनेसे उसका प्रिय होगा? और कैसे किस-किस वस्तुसे उसे सुख मिलेगा, इत्यादि बातोंका विचार करते हुए श्रीरामचन्द्रजी पिताकी भाँति इस नगरका पालन करते थे’ ॥ १४ ॥

इन्तह मनुष्यनिगॆ याव वस्तु उपयोगियागिदॆ? एनु माडिदरॆ अवरिगॆ प्रियवागुवुदु? याव-याव वस्तुविनिन्द अवरिगॆ सुख सिगबहुदु? मुन्ताद विषयगळ विचारमाडुत्ता श्रीराम चन्द्रनु तन्दॆयन्तॆ ई नगरवन्नु पालिसुत्तिद्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. nagaram = the city of Ayodhya; paripaalitam = was protected; raameNa = by Rama; pitR^ivat = as by a father; iti = in this manner; kim = what was; samartham = appropriate; asya janasya = to these people; kim = what was; priyam = congenial; kim = what; sukhaavaham = brought happiness.

अनुवादः

The city of Ayodhya was protected by Rama, as by a father, with due regard to what was appropriate, what was congenial and what brought happiness to its people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।
राममेवाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनाम् ॥ १५ ॥

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।
राममेवाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥

वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् । राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥ २-५७-१५

बाजारके बीचसे निकलते समय सारथिके कानोंमें स्त्रियोंके रोनेकी आवाज सुनायी दी, जो महलोंकी खिड़कियोंमें बैठकर श्रीरामके लिये ही संतप्त हो विलाप कर रहीं थीं ॥ १५ ॥

राजबीदियल्लि होगुवाग सारथिय किविगळिगॆ सौधगळ किडकिगळल्लि कुळितु श्रीरामनिगागिये सन्तप्तरागि विलापिसुत्ता अळुव स्त्रीयर शब्द केळि बरुत्तिद्दवु.॥15॥

पदच्छेदः

15. anvantara aapaNam = while driving through bazaars; shushraava = (Sumantra) hard; paridevanam = the lamentation; striiNaam = of women; vaata ayana gataanaam = coming forth from windows; raama shoka abhitaptaanaam = consumed by anguish on account of Rama’s exile.

अनुवादः

While driving through bazaars, Sumantra heard the sounds of lamentation of women, coming forth from windows, consumed by anguish on account of Rama’s exile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः ।
यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥ १६ ॥

स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः । यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥ २-५७-१६

राजमार्गके बीचसे जाते हुए सुमन्त्रने कपड़ेसे अपना मुँह ढक लिया । वे रथ लेकर उसी भवनकी ओर गये, जहाँ राजा दशरथ मौजूद थे ॥ १६ ॥

राजमार्गदल्लि होगुत्तिरुवाग सुमन्त्रनु बट्टॆयिन्द तन्न मुखवन्नु मुच्चिकॊण्डिद्दनु. अवनु रथदॊन्दिगॆ दशरथ महाराजरु इरुव भवनद कडॆगॆ हॊरटनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH sumantraH = That Sumantra; pihita aananaH = by covering his face; upayayau = reached; tat = that; gR^iham eva = house; yatra = where; raajaa = king; dasharathaH = Dasaratha (was there); raaja maarga madhyena = going through the middle of the royal highway.

अनुवादः

Going through the middle of the royal highway, Sumantra by covering his face, reached the house of Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥ १७ ॥

सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥ २-५७-१७

राजमहलके पास पहुँचकर वे शीघ्र ही रथसे उतर पड़े और भीतर प्रवेश करके बहुत-से मनुष्योंसे भरी हुई सात ड्योढ़ियोंको पार कर गये ॥ १७ ॥

अरमनॆय बळिगॆ होगि अवनु शीघ्रवागि रथदिन्द इळिदु, ऒळगॆ प्रवेशिसि बहळ जनरिन्द तुम्बिद एळु हजारगळन्नु दाटिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH = He; avatiirya = descended; rathaat = from the chariot; pravishya cha = entered; shiighram = quickly; raaja veshma = the royal palace; abhicakraama = and traversed; sapta = the seven; kakSyaaH = inner apartments of the palace; mahaa jana samaakulaaH = filled with a large number of people.

अनुवादः

Sumantra descended from the chariot, entered quickly the royal palace and traversed the seven inner apartments of the palace, filled with a large number of people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ १८ ॥

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् । हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥ २-५७-१८

धनियोंकी अट्टालिकाओं, सतमंजिले मकानों तथा राजभवनोंमें बैठी हुईं स्त्रियाँ सुमन्त्रको लौटा हुआ देख श्रीरामके दर्शनसे वञ्चित होनेके दुःखसे दुर्बल हो हाहाकर कर उठीं ॥ १८ ॥

श्रीमन्तर सौधगळल्लि, एळु महडियुळ्ळ मनॆगळल्लि हागू अरमनॆयल्लि कुळितिरुव स्त्रीयरु सुमन्त्रनु मरळिदुदन्नु नोडि श्रीरामन दर्शनदिन्द वञ्चितराद्दरिन्द दुःखदिन्द दुर्बलरागि हाहाकार माडिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. atha = then; avekshhya = seeing; samaagatam = (Sumantra) coming; naaryaH = the women; harmaiH = from large mansions; vimaanaiH = from seven-storied buildings; praasaadaiH = and from royal palaces; raamadarshanakarshitaaH = who had been emaciated in not seeing Rama; haahaakaarakR^itaH = cried “Alas! Alas”

अनुवादः

Then, finding the forthcoming Sumantra from their large mansions, from seven-storied buildings and from royal palaces, the women who had been emaciated in not being able to see Rama, cried “Alas! Alas”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ १९ ॥

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥ २-५७-१९

उनके कज्जल आदिसे रहित बड़े-बड़े नेत्र आँसुओंके वेगमें डूबे हुए थे । वे स्त्रियाँ अत्यन्त आर्त होकर अव्यक्तभावसे एक-दूसरीकी ओर देख रही थीं ॥

अवर काडिगॆरहित दॊड्ड-दॊड्ड कण्णुगळु कण्णीरिनिन्द ऒद्दॆयागिद्दवु. आ स्त्रीयरु अत्यन्त आर्तरागि अव्यक्तभावदिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बर कडॆगॆ नोडुत्तिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. striyaH = the women; aartataraaH = extremely confounded with grief; netraiH = with eyes; aayataiH = bright; ashruvegapariplutaiH = filled with a stream of tears; abhiviikshhante = looked at; anyoyam = each other; avyaktam = imperceptibly.

अनुवादः

Those women, extremely confounded with grief with their long and bright eyes filled with a stream of tears, looked at each other imperceptibly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः ।
रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥ २० ॥

ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः । राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥ २-५७-२०

तदनन्तर राजमहलोंमें जहाँ-तहाँसे श्रीरामके शोकसे संतप्त हुई राजा दशरथकी रानियोंके मन्दस्वरमें कहे गये वचन सुनायी पड़े ॥ २० ॥

अनन्तर अरमनॆयल्लि अल्लल्लि श्रीरामन शोकदिन्द सन्तप्तराद दशरथन राणियरु मॆल्लनॆ मातनाडुत्तिद्द मातुगळु केळिबन्दवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; shushraava = (Sumantra) heard; mandam = the feeble; jalpitam = conversation; Dasharatha striiNaam = of Dasaratha’s wives; raama shoka abhitaptaanam = absorbed of anguish on account of Rama’s exile; tataH tatatH = from their respective; praasaadebhyaH = inner apartments.

अनुवादः

Sumantra also heard the feeble conversation of Dasaratha’s wives absorbed in anguish on account of Rama’s exile, from their respective inner apartments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः ।
सूतः किं नाम कौसल्यां क्रोशन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥ २१ ॥

सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः । सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥ २-५७-२१

‘ये सारथि सुमन्त्र श्रीरामके साथ यहाँसे गये थे और उनके बिना ही यहाँ लौटे हैं, ऐसी दशामें करुण क्रन्दन करती हुई कौसल्याको ये क्या उत्तर देंगे? ॥ २१ ॥

ई सारथि सुमन्त्रनु श्रीरामनॊन्दिगॆ इल्लिन्द होगिद्द हागू अवनिल्लदॆ मरळि बन्दिरुवनु. इन्तह स्थितियल्लि करुणाक्रन्दन माडुत्तिरुव कौसल्यॆगॆ एनु उत्तर कॊडुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. kim naama = what; suutaH = Sumantra; prati vakshhyati = will reply; kausalyaam = to Kausalya; shocantiim = who is lamenting; niryaataH = (when he) went out; raameNa saha = with Rama; aagataH = and returned; iha = here; vinaa raamam = without Rama?

अनुवादः

“What Sumantra will reply to the lamenting Kausalya, when he now returns here without Rama while he formerly went out with Rama?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।
आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २२ ॥

यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् । आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २-५७-२२

‘मैं समझती हूँ, जैसे जीवन दुःखजनित है, निश्चय ही उसी प्रकार इसका नाश भी सुकर नहीं है; तभी तो न्यायतः प्राप्त हुए अभिषेकको त्यागकर पुत्रके वनमें चले जानेपर भी कौसल्या अभीतक जीवित हैं’ ॥ २२ ॥

जीवन दुःखमय इरुवन्तॆये निश्चयवागि अदर नाशवू सुलभविल्ल ऎन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ. अदरिन्दले न्यायोचितवागि प्राप्तवाद पट्टाभिषेकवन्नु त्यजिसि पुत्रनु काडिगॆ होदरू कौसल्यॆ इन्नू जीवन्तरवागिरुवळु.॥22॥

पदच्छेदः

22. yathaa = In which manner; kausalyaa = Kausalya; yatra jiivati = survives wherever; aachchhidya = in spite of; putre = her son (Rama); niryaate = having left; manye = I think that; dhruvam = surely; na = it is not; sukaram = easy; evam = thus; durjiivitam = a difficult living.

अनुवादः

“In spite of her son (Rama) having left Ayodhya, Kausalya continues to survive. I think that surely it is difficult thus to live and it is not so easy to preserve it too!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यरूपं तु तद् वाक्यं राजस्त्रीणां निशामयन् ।
प्रदीप्त इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २३ ॥
रानियोङ्की वह सच्ची बात सुनकर शोकसे दग्ध-से होते हुए सुमन्त्रने सहसा राजभवनमें प्रवेश किया ॥ २३ ॥
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् ।
पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥ २४ ॥

सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् । प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २-५७-२३ स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् । पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥ २-५७-२४

आठवीं ड्योढ़ीमें प्रवेश करके उन्होंने देखा, राजा एक श्वेत भवनमें बैठे और पुत्रशोकसे मलिन, दीन एवं आतुर हो रहे हैं ॥ २४ ॥

ऎण्टनॆय हजारवन्नु प्रवेशिसि नोडिदरॆ, ऒन्दु श्वेतभवनदल्लि पुत्रशोकदिन्द मलिन, दीन हागू दुःखातुरनागि महाराजनु कुळितिद्दानॆ.॥24॥

पदच्छेदः

23. nishaamayan = reaching to; tat vaakyam = those words; satya ruupam = so credible; raaGYaH = of king Dasaratha’s; striiNaam = wives; sahasaa = (Sumantra) quickly; vivesha = entered; gR^iham = the house; pradiiptim iva = appeared like burning; shokena = with grief.

अनुवादः

Hearing those credible words of Dasaratha’s wives, Sumantra all at once entered the house, that appeared to be set ablaze with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राणियर आ निजवाद मातन्नु केळि शोकदिन्द दग्धनन्ताद सुमन्त्रनु कूडले राजभवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

24. saH = that Sumantra; pravishya = entered; aSTamiim = the eighth; kakSyaam = inner apartment; apashyat = (and) saw; raajaanam = king Dasaratha; diinaam = the miserable; aatulam = the sick; putra shoka parimlaanam = and the exhausted man; due to grief for his son; paaNDure = in that white; gR^ihe = house.

अनुवादः

Sumantra entered the eighth inner apartment and saw in that white house, King Dasaratha the miserable the sick and the exhausted man on account of the exhausted man on account of the grief for his son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिगम्य तमासीनं राजानमभिवाद्य च ।
सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥ २५ ॥

अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च । सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥ २-५७-२५

सुमन्त्रने वहाँ बैठे हुए महाराजके पास जाकर उन्हें प्रणाम किया और उन्हें श्रीरामचन्द्रजीकी कही हुई बातें ज्यों-की-त्यों सुना दीं ॥ २५ ॥

सुमन्त्रनु अल्लि कुळितिरुव महाराजर बळिगॆ होगि, अवरिगॆ वन्दिसि श्रीरामचन्द्रनु हेळिद मातुगळन्नु हागॆये निवेदिसिकॊण्डनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. sumantraH = Sumantra; abhigamya = approached; tam narendram = the distressed king; aasiinam = who was seated; abhivaadya cha = offered his salutation; pratyavedayat = and presented; raamavachanam = Rama’s message; yathoktam = as told.

अनुवादः

Sumantra approached that king who was seated, offered his salutation and presented Rama’s message as told.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विद्रुतमानसः ।
मूर्च्छितो न्यपतद् भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥ २६ ॥

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विद्रुतमानसः ।
मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥

स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः । मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥ २-५७-२६

राजाने चुपचाप ही वह सुन लिया, सुनकर उनका हृदय द्रवित (व्याकुल) हो गया । फिर वे श्रीरामके शोकसे अत्यन्त पीड़ित हो मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २६ ॥

राजनु सुम्मनॆ केळुत्तिद्दनु, केळि अवन हृदय द्रवीभूतवायितु. मत्तॆ अवनु श्रीरामन शोकदिन्द अत्यन्त पीडितनागि मूर्छितनागि नॆलक्कॆ कुसिदुबिद्दनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH raajaa = that king; shrutvaa = heard; tuushhNiim eva = silently; tat = that message of Rama; vibhraanta chetasaH = was afflicted by grief for his son; muurchitaH = became fainted; nyapatat = and fell; bhuumau = on the ground.

अनुवादः

That king heard silently the message of Rama, was bewildered, afflicted by grief, for his son, became fainted and fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्च्छिते पृथिवीपतौ ।
उच्छ्रित्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २७ ॥

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ ।
उच्छिृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥

ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ । उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २-५७-२७

महाराजके मूर्च्छित हो जानेपर सारा अन्तःपुरदुःखसे व्यथित हो उठा । राजाके पृथ्वीपर गिरते ही सब लोग दोनों बाहें उठाकर जोर-जोरसे चीत्कार करने लगे ॥ २७ ॥

महाराजरु मूर्छितरादाग इडी अन्तःपुरवु दुःखदिन्द व्यथितवायितु. राजनु भूमिगॆ बीळुत्तले ऎल्ल जनरु ऎरडू कैगळन्नॆत्ति जोरागि चीत्कार माडतॊडगिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = then; pR^ithivii patau = the king; muurcchite = having fainted; antaHpuram = the gynaeceum; aviddham = was hurt; nR^ipatau = (while) the king; patite = was falling; kshhitau = on the ground; chukrosha = (the inmates of gynaeceum) wept; uddhR^itya = raising; baahuu = their hands.

अनुवादः

The king thus having fainted, the gynaeceum was hurt. While the king was falling on the ground, the inmates of gynaeceum wept, raising their hands in distress.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् ।
उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २८ ॥

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् । उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २-५७-२८

उस समय कौसल्याने सुमित्राकी सहायतासे अपने गिरे हुए पतिको उठाया और इस प्रकार कहा— ॥ २८ ॥

आग कौसल्यॆयु सुमित्रॆय सहायदिन्द बिद्दिरुव तम्म पतियन्नु ऎब्बिसि, ई प्रकार हेळिदळु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tadaa = then; kausalyaa = Kausalya; sumitrayaa sahitaa = along with Sumitra; utthaapayaam aasa = lifted up; patim = their husband; patitam = who fell (on the ground); abraviit ca = and (Kausalya) also spoke; idam = these; vachanam = words.

अनुवादः

Kausalya along with Sumitra lifted up their husband, who fell on the ground. Kausalya also spoke these words to Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः ।
वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥ २९ ॥

इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः । वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥ २-५७-२९

‘महाभाग! ये सुमन्त्रजी दुष्कर कर्म करनेवाले श्रीरामके दूत होकर—उनका संदेश लेकर वनवाससे लौटे हैं । आप इनसे बात क्यों नहीं करते हैं? ॥ २९ ॥

महाभाग! ई सुमन्त्रनु दुष्करकर्म माडुव श्रीरामन दूतनागि अवन सन्देशवनॆत्तिकॊण्डु वनदिन्द मरळिरुवनु. नीवु अवनल्लि एकॆ मातनाडुवुदिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. mahaabhaagam = Oh; illustrious king! Kasmaat = why; na pratibhaashhase = are you not speaking; imam = to this; tasya = Rama’s duutam = messenger; anupraaptam = dushhkara kaariNaH = and who has done difficult things?

अनुवादः

“Oh, illustrious king! Why are you not speaking to this Rama’s messenger who came from the forest and who has done difficult things?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ ३० ॥

अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव । उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ २-५७-३०

‘रघुनन्दन! पुत्रको वनवास दे देना अन्याय है । यह अन्याय करके आप लज्जित क्यों हो रहे हैं? उठिये, आपको अपने सत्यके पालनका पुण्य प्राप्त हो । जब आप इस तरह शोक करेंगे, तब आपके सहायकोंका समुदाय भी आपके साथ ही नष्ट हो जायगा ॥ ३० ॥

रघुनन्दन! पुत्रनिगॆ वनवास कॊडुवुदु अन्यायवागिदॆ. ई अन्याय माडि नीवु एकॆ लज्जितरागुविरि? एळि, निमगॆ निम्म सत्यपालनॆय पुण्य प्राप्तवागिदॆ. नीवु ई रीति शोक माडिदाग निम्म सहायकर समुदायवू निम्मॊन्दिगॆ नाशवादीतु.॥30॥

पदच्छेदः

30. raaghava = Oh; Dasaratha! kR^itvaa = after doing; anayam = an evil act; adya = now; vyapatrapasi = you are feeling shameful; uttishhTha = raise up!; astu = let it be; sukR^itam = a meritorious act; te = for you; sahaayataa = help; na syaat = cannot be obtained; shoke = in grief.

अनुवादः

“Oh, Dasaratha! After doing an evil act, you are now feeling shameful. Rise up! Let it be a meritorious act for you. You cannot get a help, when you weep like this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव यस्या भयाद् रामं नानुपृच्छसि सारथिम् ।
नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥ ३१ ॥

देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् । न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥ २-५७-३१

‘देव! आप जिसके भयसे सुमन्त्रजीसे श्रीरामका समाचार नहीं पूछ रहे हैं, वह कैकेयी यहाँ मौजूद नहीं है; अतः निर्भय होकर बात कीजिये’ ॥ ३१ ॥

स्वामि! नीवु यार भयदिन्द सुमन्त्रनल्लि श्रीरामन समाचार केळुवुदिल्लवो आ कैकेयि इल्लि इल्ल. आद्दरिन्द निर्भयरागि मातनाडिरि.॥31॥

पदच्छेदः

31. deva = Oh; king!; yasyaaH = on whose; bhayaat; fear; na anupR^icchasi = you are not enquiring; raamam = about Rama; saarathim = with the; charioteer; kaikeyii = that Kaikeyi; na tishhThet = is not; iha = here; pratibhaashhyataam = speak; visrabdham = fearlessly.

अनुवादः

“Oh, king! On whose fear, you are not enquiring with Sumantra about the welfare of Rama, that Kaikeyi is not here. Speak fearlessly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा ।
धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥ ३२ ॥

सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा । धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥ २-५७-३२

महाराजसे ऐसा कहकर कौसल्याका गला भर आया । आँसुओंके कारण उनसे बोला नहीं गया और वे शोकसे व्याकुल होकर तुरंत ही पृथ्वीपर गिर पड़ीं ॥ ३२ ॥

महाराजरल्लि हीगॆ हेळि कौसल्यॆय गण्टलु कट्टिकॊण्डितु. कण्णीरिनिन्दागि अवळिन्द मातनाडलागलिल्ल. शोकदिन्द व्याकुलळागि कूडले नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टळु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saa kausalyaa = that Kausalya; baashhpa vipluta bhaashhiNii = speaking excitedly in tears; shoka laalasaa = and entirely given up to uttered; uktvaa = uttered; tathaa = thus; mahaa raajam = to the monarch; aashu = and soon; nipapaata = fell; dharaNyaam = on the ground.

अनुवादः

Kausalya, speaking excitedly in tears and entirely given up to anguish uttered thus to the monarch and soon fell to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विलपन्तीं तथा दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।
पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः समन्ताद् रुरुदुः स्त्रियः ॥ ३३ ॥

एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि । पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥ २-५७-३३

इस प्रकार विलाप करती हुई कौसल्याको भूमिपर पड़ी देख और अपने पतिकी मूर्च्छित दशापर दृष्टिपात करके सभी रानियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर रोने लगीं ॥ ३३ ॥

ई प्रकार विलपिसुत्ता कौसल्यॆयु भूमिगॆ बिद्दिरुवुदन्नु नोडि, तम्म पतिय मूर्छित स्थितियन्नु नोडुत्ता ऎल्ल राणियरु अवरन्नु सुत्तुवरिदु अळतॊडगिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. sarvaaH = all; taaH striyaH = those woman; ruruduH = cried; susvaram = loud voice; dR^ishhTvaa = seeing; kausalyaam = Kausalya; evam = thus; vilapatiim = weeping; bhuvipatitaam = fallen on the ground; avekshhya = and seeing; patim cha = the husband too.

अनुवादः

All those women cried in loud voice, seeing Kausalya fallen on the ground weeping as aforesaid and gazing their husband too (lying unconscious).

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं
समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः ।
स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः
पुरं तदासीत् पुनरेव सङ्कुलम् ॥ ३४ ॥

ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् । समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः । स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः । पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥ २-५७-३४

अन्तःपुरसे उठे हुए उस आर्तनादको देख-सुनकर नगरके बूढ़े और जवान पुरुष रो पड़े । सारी स्त्रियाँ भी रोने लगीं । वह सारा नगर उस समय सब ओरसे पुनः शोकसे व्याकुल हो उठा ॥ ३४ ॥

अन्तःपुरदल्लि नडॆयुव आर्तनादवन्नु केळि-नोडि नगरद वृद्धरु मत्तु तरुणरु अत्तुबिट्टरु. ऎल्ल स्त्रीयरू अळतॊडगिदरु. आ इडी नगरवु ऎल्लॆडॆ पुनः शोकदिन्द व्याकुलवायितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereafter; samiikshya = seeing; tam = that; antaH pura naadam = noise in gynaeceum; maanavaaH = persons; vR^iddhaaH = aged; taruNaaH cha = and young; sarvaaH = all; striyaH cha = the women; samantataH = on all sides; ruruduH = cried; tadaa = then; puram = the city; punar eva = again; aasiit = became; samkulam = agitated.

अनुवादः

Hearing that crying sound raised in gynaeceum, all aged and young men and women on all sides gathered around weeping. The city then again became disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥57॥