०५६ चित्रकूटदर्शनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Seetha, Rama and Lakshmana reach the mountain of Chitrakuta, beholding and showing one another the grandeur of the woods there. They visit the hermitage of sage Valmiki. Lakshmana builds a leaf-hut upon instructions from Rama. All of them enter the hut, after performing purification ceremony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

56. वनकी शोभा देखते-दिखाते हुए श्रीराम आदिका चित्रकूटमें पहुँचना, वाल्मीकिजीका दर्शन करके श्रीरामकी आज्ञासे लक्ष्मणद्वारा पर्णशालाका निर्माण तथा उसकी वास्तुशान्ति करके उन सबका कुटीमें प्रवेश

अथ रात्र्यां व्यातीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुपुङ्गवः ॥ १ ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।
प्रबोधयामासशनैर्लक्ष्मणं रघुपुङ्गवः ॥

अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् । प्रबोधयाम् आस शनैः लक्ष्मणम् रघु नन्दनः ॥ २-५६-१

तदनन्तर रात्रि व्यतीत होनेपर रघुकुल-शिरोमणि श्रीरामने अपने जागनेके बाद वहाँ सोये हुए लक्ष्मणको धीरेसे जगाया (और इस प्रकार कहा—) ॥ १ ॥

अनन्तर रात्रि कळॆदाग रघुकुलशिरोमणि श्रीरामनु ऎद्दु, अल्लि मलगिद्द लक्ष्मणनन्नु निधानवागि ऎब्बिसि, हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = Then; raghu nandanaH = Rama; shanaiH = gently; prabodhayaam aasa = woke up; lakshmaNami = Lakshmana; avasuptam = who was sleeping; anantaram = uninterruptedly; raatryaam = (even when) the night; atiitaayaam = was passing away.

अनुवादः

Then, Rama gently woke up Lakshmana, who was sleeping without break, even when the night was passing away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परन्तप ॥ २ ॥

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले सुमित्राकुमार! मीठी बोली बोलनेवाले शुक-पिक आदि जंगली पक्षियोंका कलरव सुनो । अब हमलोग यहाँसे प्रस्थान करें; क्योंकि प्रस्थानके योग्य समय आ गया है’ ॥ २ ॥

परन्तप सुमित्राकुमार! शुक-पिक मॊदलाद काडिन पक्षिगळ मधुर कलरव केळुत्तिदॆ नोडु. ईग नावु इल्लिन्द प्रयाण माडुवा; एकॆन्दरॆ प्रयाणक्कॆ योग्यवाद समय बन्दिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. saumitre = Oh; Lakshmana! shR^iNu = hear; svanam the sound; vanyaanaam = of the wild animals; vyaaharataam = resounding; valgu = beautifully; kaalaH = (It is) time; prasthaanasya = for the journey; sampratiSThaamahe = let us start.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Hear the sound of wild animals, resounding beautifully. It is time for our journey. Let us start.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसुप्तस्तु ततो भ्रात्रा समये प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्रां च तन्द्रां च प्रसक्तं च परिश्रमम् ॥ ३ ॥

स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्राम् च तन्द्रीम् च प्रसक्तम् च पथि श्रमम् ॥ २-५६-३

सोये हुए लक्ष्मणने अपने बड़े भाईद्वारा ठीक समयपर जगा दिये जानेपर निद्रा, आलस्य तथा राह चलनेकी थकावटको दूर कर दिया ॥ ३ ॥

सरियाद समयदल्लि अण्णनु ऎब्बिसिदाग लक्ष्मणनु निद्रालस्य हागू नडॆदु बन्द बळलिकॆयन्नु दूरगॊळिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH lakshmaNaH = that Lakshmana; suptaH = who was sleeping; pratibodhitaH = being woken up; bhraatraa = by his brother; samaye = at the right time; jahau = relinquished; nidraam cha = sleep; tandriim cha = sloth; shramam cha = and strain; prasaktam = resulted; pathi = on the way.

अनुवादः

That Lakshmana who was sleeping, being woken up by his brother at the right moment, had relinquished sleep, sloth and strain which resulted on the way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् ।
पन्थानमृषिभिर्जुष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ ४ ॥

तत उत्थाय ते सर्वे स्पष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् ।
पन्थानमृषिभिर्जुष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥

ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवम् जलम् । पन्थानम् ऋषिणा उद्दिष्टम् चित्र कूटस्य तम् ययुः ॥ २-५६-४

फिर सब लोग उठे और यमुना नदीके शीतल जलमें स्नान आदि करके ऋषि-मुनियोंद्वारा सेवित चित्रकूटके उस मार्गपर चल दिये ॥ ४ ॥

मत्तॆ ऎल्लरू ऎद्दु, यमुनानदिय शीतल जलदल्लि स्नानादिगळन्नु माडि, ऋषि-मुनिगळिन्द सेवित चित्रकूटद दारियन्नु हिडिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = thereafter; te sarve = all of them; utthaaya = raised up; spR^iSTvaa = touched; shivam = the auspicious; jalam = water; nadyaaH = of the river; yayuH = and proceeded towards; tam = that; chitra kuuTasya panthaanam = path leading to Chitrakuta; aadishhTam = as suggested; R^ishhiNaa = by the sage Bharadwaja.

अनुवादः

Thereafter, all of them raised up touched the auspicious water (took bath) in the river and proceeded towards the path leading to Chitrakuta mountain, as suggested by the sage Bharadwaja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥

ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीतां कलमपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । सीताम् कमल पत्र अक्षीम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-५६-५

उस समय लक्ष्मणके साथ वहाँसे प्रस्थित हुए श्रीरामने कमलनयनी सीतासे इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥

आग लक्ष्मणनॊन्दिगॆ अल्लिन्द हॊरट श्रीरामनु कमल नयनी सीतॆय बळि इन्तॆन्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = then; raamaH = Rama; samprasthitaH = who set out; saumitriNaa saha = along with Lakshmana; kaale = at the dawn; abraviit = spoke; idam = these words; siitaam = to Seetha; kamala patra akSiim = whose eyes looked like lotus leaves.

अनुवादः

Rama who set out along with Lakshmana at that dawn, spoke as follows to Seetha whose eyes looked like lotus leaves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ ६ ॥

आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिर अत्यये ॥ २-५६-६

‘विदेहराजनन्दिनी! इस वसन्त-ऋतुमें सब ओरसे खिले हुए इन पलाश-वृक्षोंको तो देखो । ये अपने ही पुष्पोंसे पुष्पमालाधारी-से प्रतीत होते हैं और उन फूलोंकी अरुण प्रभाके कारण प्रज्वलित होते-से दिखायी देते हैं ॥ ६ ॥

वैदेहि! ई वसन्त ऋतुविनल्लि ऎल्लॆडॆ अरळिद हूवुगळिन्द कूडिद मुत्तुगद वृक्षगळन्नु नोडु. इवु पुष्पमालॆगळन्नु धरिसिदन्तॆ अनिसुत्तदॆ. आ हूवुगळ अरुणप्रभॆयिन्द उरियुत्तिरुवन्तॆ काणुत्तवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. vaidehi = Oh; Seetha! Pashya = behold; kimshukaan nagaan = Kimshuka trees; svaiH maalinaH = with their diadem; puSpaiH = of flowers; sarvataH = all over; puSpitaan = blossoming; shishira atmaye = in this winter; aadiiptaan iva = as if they are blazing up.

अनुवादः

“Oh, Seetha! Behold Kimshuka trees with their diadem of flower blossoming all over, as if they are blazing up, in this winter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य भल्लातकान् बिल्वान् नरैरनुपसेवितान् ।
फलपुष्पैरवनतान् नूनं शक्ष्याम जीवितुम् ॥ ७ ॥

पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् । फल पत्रैः अवनतान् नूनम् शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-५६-७

‘देखो, ये भिलावे और बेलके पेड़ अपने फूलों और फलोंके भारसे झुके हुए हैं । दूसरे मनुष्योंका यहाँतक आना सम्भव न होनेसे ये उनके द्वारा उपयोगमें नहीं लाये गये हैं; अतः निश्चय ही इन फलोंसे हम जीवन निर्वाह कर सकेंगे’ ॥ ७ ॥

ई वीरवृक्षगळु, बिल्व वृक्षगळू हूवु-हण्णुगळ भारदिन्द बागिकॊण्डिरुवुदन्नु नोडु; आदरॆ निर्जनवाद ई काडिनल्लि मनुष्यरे इल्लदिरुवुदरिन्द इदन्नु उपयोगिसुवरे इल्ल. आद्दरिन्द नावु ई फलगळिन्द जीवन निर्वाह माडबहुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. pashya = Let at; bhallaatakaan = these Bhallaataka; phullaan = abounding in flowers (cashew nut) trees; avanataan = bent down; phala patraiH = with fruits and leaves; anupasevitaan = unplucked; naraiH by men; shakSyaami = we can; nuunam = certainly; jiivitum = live (here).

अनुवादः

“Look at these Bhallataka (cashew nut) trees, abounding in flowers and bent down with fruits and leaves, all unplucked by men. We can certainly live here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधुकारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥ ८ ॥

(फिर लक्ष्मणसे कहा—) ‘लक्ष्मण! देखो, यहाँके एक-एक वृक्षमें मधुमक्खियोंद्वारा लगाये और पुष्ट किये गये मधुके छत्ते कैसे लटक रहे हैं । इन सबमें एक-एक द्रोण (लगभग सोलह सेर) मधु भरा हुआ है ॥ ८ ॥

मत्तॆ लक्ष्मणनल्लि हेळुत्तानॆ-लक्ष्मण! इल्लिय ऒन्दॊन्दु मरगळल्लि जेनु तुम्बिद गूडुगळु जोताडुत्तिवॆ. इवॆल्लवुगळल्लि ऒन्दॊन्दु द्रोण (नाल्कु कॊळग)दष्टु जेनु तुम्बिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. lakshmaNa = Oh; Lakshmana! Pashya = behold; nage nage = in every tree; lambamaanaani = the hanging; madhuuni = honey-combs; droNa pramaaNaani = with sizes of a water-trough; sambhR^itaani = gathered; madhu kaariibhiH = by honey-bees.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Behold in every tree the hanging honey-combs, with sizes of a water-trough, gathered by honey-bees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥ ९ ॥

एष क्रोशति नत्यूहः तम् शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वन उद्देशे पुष्प संस्तर सम्कटे ॥ २-५६-९

‘वनका यह भाग बड़ा ही रमणीय है, यहाँ फूलोंकी वर्षा-सी हो रही है और सारी भूमि पुष्पोंसे आच्छादित दिखायी देती है । इस वनप्रान्तमें यह चातक ‘पी कहाँ’ ‘पी कहाँ’ की रट लगा रहा है । उधर वह मोर बोल रहा है, मानो पपीहेकी बातका उत्तर दे रहा हो ॥ ९ ॥

वनद ई भाग बहळ रमणीयवागिदॆ, इल्लि हूवुगळ मळॆये सुरियुत्तिदॆ, भूमि ऎल्लॆडॆ हूवुगळिन्द मुच्चिहोगिदॆ. इल्लि चातकपक्षिगळु पी पी ऎन्दु कूगुत्तिवॆ. अल्लि नविलुगळु केके हाकुत्ता चातक पक्षिगळिगॆ उत्तर कॊडुवन्तॆ इदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. eSaH = (In) this; ramaNiiye = beautiful; vana uddeshe = forest-region; puSpa samstara samkaTe = dense with a scattered mass of flowers; natyuuha = a Chataka bird; kroshati = is crying; shikhii = (and) a peacock; pratikuushati = is responding; tam = to it.

अनुवादः

In this beautiful forest-region, dense with a scattered mass of flowers, a Chataka bird is crying and a peacock is responding to it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसङ्घानुनादितम् ।
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ १० ॥

मातम्ग यूथ अनुसृतम् पक्षि सम्घ अनुनादितम् । चित्र कूटम् इमम् पश्य प्रवृद्ध शिखरम् गिरिम् ॥ २-५६-१०

‘यह रहा चित्रकूट पर्वत—इसका शिखर बहुत ऊँचा है । झुंड-के-झुंड हाथी उसी ओर जा रहे हैं और वहाँ बहुत-से पक्षी चहक रहे हैं ॥ १० ॥

इदो चित्रकूटपर्वत-इदर शिखर बहळ ऎत्तरवागिदॆ, आनॆगळ हिण्डुगळु अत्तकडॆगे होगुत्तिवॆ हागू अनेक पक्षिगळु निनादिसुत्तिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. pashya = see; idam = this; chitra kuuTam girim = with a number of elephants wide-spread; pakSi samgha anunaaditam = (and) made to resound by a congregation of birds.

अनुवादः

“See this Chitrakuta mountain with a high and mighty peak, wide-spread with a multitude of elephants and made to resound by a congregation of birds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।
पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥ ११ ॥

‘तात! जहाँकी भूमि समतल है और जो बहुत-से वृक्षोंसे भरा हुआ है, चित्रकूटके उस पवित्र काननमें हमलोग बड़े आनन्दसे विचरेंगे’ ॥ ११ ॥

अय्या! इल्लिय भूमि समतट्टागिदॆ हागू बहळष्टु मरगळिन्द तुम्बिकॊण्डिदॆ. चित्रकूटद ई पवित्र काननदल्लि नावु आनन्ददिन्द सञ्चरिसुवॆवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. taata = Oh; brother! ramsyaamahe = we shall sport; kaanana = in this forest; chitrakuuTasya = of Chitrakuta; sambhuumitale = having a level-ground; ramyet = lovely; aavR^ite = extensive with; bahubhiH = many; drumaaH = trees; puNye = (and) is pure.

अनुवादः

“Oh, brother! We shall sport in this forest of Chitrakuta, having a level-ground beautifully extensive with many trees and is pure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।
रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ १२ ॥

ततः तौ पाद चारेण गच्चन्तौ सह सीतया । रम्यम् आसेदतुः शैलम् चित्र कूटम् मनो रमम् ॥ २-५६-१२

सीताके साथ दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण पैदल ही यात्रा करते हुए यथासमय रमणीय एवं मनोरम पर्वत चित्रकूटपर जा पहुँचे ॥ १२ ॥

सीतॆयॊन्दिगॆ राम-लक्ष्मणरिब्बरू काल्नडिगॆयिन्दले प्रयाण माडुत्ता सरियाद समयक्कॆ रमणीय, मनोरम चित्रकूट पर्वतवन्नु तलुपिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = thereafter; tau = Rama and Lakshmana; siitayaa saha = along with Seetha; gachchhaantau = traveling; chaareNa = on foot; aasedatuH = approached; chitra kuuTam shailam = the mountain of Chitrakuta; ramyam = beautiful; mano ramam = and (and) pleasant.

अनुवादः

Thereafter, Rama and Lakshmana along with Seetha traveling on foot, approached the mountain of Chitrakuta, which was pleasant and lovely.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।
बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नसरसोदकम् ॥ १३ ॥

तम् तु पर्वतम् आसाद्य नाना पक्षि गण आयुतम् । बहुमूलफलम् रम्यम् सम्पन्नम् सरसोदकम् ॥ २-५६-१३

वह पर्वत नाना प्रकारके पक्षियोंसे परिपूर्ण था । वहाँ फल-मूलोंकी बहुतायत थी और स्वादिष्ट जल पर्याप्त मात्रामें उपलब्ध होता था । उस रमणीय शैलके समीप जाकर श्रीरामने कहा— ॥ १३ ॥

आ पर्वतवु नाना प्रकारद पक्षिगळिन्द परिपूर्णवागित्तु. अल्लि फल-मूलगळु धाराळविद्दु, रुचिकर नीरू साकष्टित्तु. आ रमणीय शैलद बळिगॆ होगि श्रीरामनु हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. aasaadya = reaching; tam parvatam = that mountain; naanaa pakSi gaNa aayutam = with various flocks of birds; bahumuulaphalam = with many roots and fruits; ramyam = lovely; sampannam = rich; sarasodakam = in flowing water; (Rama said to Lakshmana as follows)

अनुवादः

Reaching that mountain, with various flocks of birds, with many roots and fruits, lovely and rich in streaming water, Rama said to Lakshmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ १४ ॥

मनोज्ज़्नोऽयम् तिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायतह् । बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥ २-५६-१४

‘सौम्य! यह पर्वत बड़ा मनोहर है । नाना प्रकारके वृक्ष और लताएँ इसकी शोभा बढ़ाती हैं । यहाँ फल-मूल भी बहुत हैं; यह रमणीय तो है ही । मुझे जान पड़ता है कि यहाँ बड़े सुखसे जीवन-निर्वाह हो सकता है ॥ १४ ॥

सौम्य! ई पर्वत बहळ मनोहरवागिदॆ. नाना विधद वृक्ष-लतॆगळिन्द इदर शोभॆ हॆच्चिदॆ. इल्लि फल-मूलगळू हेरळवागिवॆ. ई रमणीयवाद पर्वतदल्लि नावु सुखवागि जीवन-निर्वाह माड बहुदॆन्दु ननगॆ अनिसुत्तिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. pratibhaati = It is appearing; me = to me; ayam giriH = (that) this mountain; svaajiivaH = yields an easy sustenance; manojJNaH = which is charming; naanaadrumalataayutaH = filled with various kinds of trees and creepers; bahumuulaphalaH = with various roots and fruits; ramyaH = (and) beautiful; saumya = Oh; Lakshmana!

अनुवादः

“It is appearing to me that this beautiful Chitrakuta mountain yields an easy sustenance, for, it is charmingly filled with various kinds of trees and creepers with different kinds of roots and fruits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिन् शिलोच्चये ।
अयं वासो भवेत् तात वयमत्र वसेमहि ॥ १५ ॥

मनयश्च महात्मानो वसन्त्य शिलोच्चये । अयम् वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥ २-५६-१५

‘इस पर्वतपर बहुत-से महात्मा मुनि निवास करते हैं । तात! यही हमारा वासस्थान होनेयोग्य है । हम यहीं निवास करेंगे’ ॥ १५ ॥

ई पर्वतदल्लि अनेक महात्मा मुनिगळु वासिसुत्तिरुवरु. अय्या! इदे नमगॆ वासक्कागि योग्यस्थानवागिदॆ. नावु इल्ले वासिसुवा.॥15॥

पदच्छेदः

15. saumya = Oh; gentle brother! mahaatmaanaH = high-souled; munayashcha = sages also; vasanti = are staying; asmin shilochchaye = on this mountain; ayam bhavet taavat = let this become; vaasaH = the dwelling; ramemahi = let us have a pleasant resort; atra = here.

अनुवादः

“Oh, gentle brother! High souled sages are also staying on this mountain. Let this become the dwelling. Let us have a pleasant resort here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
अभिगम्याश्रमं सर्वे वाल्मीकिमभिवादयन् ॥ १६ ॥

ऐसा निश्चय करके सीता, श्रीराम और लक्ष्मणने हाथ जोड़कर महर्षि वाल्मीकिके आश्रममें प्रवेश किया और सबने उनके चरणोंमें मस्तक झुकाया ॥ १६ ॥

हीगॆ निश्चयिसि महर्षि वाल्मीकिगळ आश्रमद बळिगॆ बन्दु, सीता-राम-लक्ष्मणरु कैमुगिदुकॊण्डु मुनिय आश्रमवन्नु प्रवेशिसि, ऎल्लरू अवर चरणगळल्लि मस्तकगळन्नु चाचिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. iti = after deciding thus; siitaa cha = Seetha; raamashcha = Rama; lakshhmaNashcha = and Lakshmana; sarve = all; kR^itaaJNjaliH = with joined palms; abhigamya = approached; aashramam = the hermitage; abhivaadayan = and offered salutation; vaalmiikim = to the sage Valmiki.

अनुवादः

After deciding thus Seetha, Rama and Lakshmana all with joined palms approached the hermitage and offered salutation to the sage Valmiki.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतं तं निवेद्य च ॥ १७ ॥

तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् । आस्यतामिति चोवाच स्वागतम् तु निवेद्य च ॥ २-५६-१७

धर्मको जाननेवाले महर्षि उनके आगमनसे बहुत प्रसन्न हुए और ‘आपलोगोंका स्वागत है । आइये,बैठिये ।’ ऐसा कहते हुए उन्होंने उनका आदर-सत्कार किया ॥ १७ ॥

धर्मज्ञराद महर्षिगळु अवर आगमनदिन्द बहळ प्रसन्नरागि, ‘निमगॆ स्वागतवु, बन्नि कुळितुकॊळ्ळि’ ऎन्दु हेळुत्ता अवरन्नु आदरदिन्द सत्करिसिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. maharshhiH = the great sage Valmiki; dharmavit = who knew what is right; pramuditaH = full of delight; puujayaamaasa = honoured; taan = them; nivedya = offered; svaagatam = cordial welcome; uvaacha = and requested (them); aasyataam iti = to sit.

अनुवादः

The great sage Valmiki, who knew what is right, full of delight, treated them with honour, offered cordial welcome and requested them to sit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
सन्निवेद्य यथान्यायमात्मानमृषये प्रभुः ॥ १८ ॥

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लकमणम् लक्ष्मणाग्रजः । सम्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृष्ये प्रभुः ॥ २-५६-१८

तदनन्तर महाबाहु भगवान् श्रीरामने महर्षिको अपना यथोचित परिचय दिया और लक्ष्मणसे कहा— ॥ १८ ॥

अनन्तर महाबाहु भगवान् श्रीरामनु महर्षिगळिगॆ तन्न यथोचित परिचयवन्नु कॊट्टु, लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = then; lakshmaNaagrajaH = Rama; prabhuH = the lord; mahaabaahuH = with mighty arms; yathaanyaayam = in accord with tradition; samnivedya = report; R^ishhaye = to the ascetic; aatmaanaam = all that concerned them; abraviit = spoke; lakshmaNam = to Lakshmana (as follows)

अनुवादः

Then Rama, the lord with mighty arms, in accord with tradition, reported to the ascetic all that concerned them and spoke to Lakshmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥ १९ ॥

लक्ष्मण आनय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुष्व आवसथम् सौम्य वासे मे अभिरतम् मनः ॥ २-५६-१९

‘सौम्य लक्ष्मण! तुम जंगलसे अच्छी-अच्छी मजबूत लकड़ियाँ ले आओ और रहनेके लिये एक कुटी तैयार करो । यहीं निवास करनेको मेरा जी चाहता है’ ॥ १९ ॥

सौम्य लक्ष्मण! नीनु काडिनिन्द गट्टिमुट्टाद मरगळन्नु तन्दु, वासिसलु ऒन्दु कुटीरवन्नु निर्मिसु, इल्ले वासिसलु नन्न मनस्सु बयसुत्तिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. lakshmaNa = Lakshmana; saumya = the gentle brother! aanaya = bring; dR^iDhaani = strong; varaaNi cha = selected; daaruuNi = timber; kuruSva = (and) construct; aavasatham = a dwelling; me manaH = my mind; abhiratam = is fascinated; vaase = in dwelling (here)

अनुवादः

Lakshmana, my gentle brother! Bring strong and choicest timber and construct a dwelling. My mind is fascinated in dwelling here."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।
आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥ २० ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।
अजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् । आजहार ततः चक्रे पर्ण शालाम् अरिम् दम ॥ २-५६-२०

श्रीरामकी यह बात सुनकर शत्रुदमन लक्ष्मण अनेक प्रकारके वृक्षोंकी डालियाँ काट लाये और उनके द्वारा एक पर्णशाला तैयार की ॥ २० ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि शत्रुदमन लक्ष्मणनु अनेक प्रकारद वृक्षगळ रॆम्बॆगळन्नु कत्तरिसि तन्दु, अवुगळिन्द ऒन्दु पर्णकुटीरवन्नु निर्मिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words tasya = of Rama; saumitriH = lakshmaNa; aajahaara = brought; vividhaan = various kinds; drumaan = of trees; tataH = thereafter; arimdhaan = he; the annihilator of enemies; cakre = constructed; parNa shaalaam = a leaf-hut.

अनुवादः

Hearing those words of Rama, Lakshmana brought various kinds of trees. Thereafter, he the annihilator of enemies, constructed a leaf-hut.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् ।
शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥

ताम् निष्ठताम् बद्धकटाम् दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् । शुश्रूषमाणम् एक अग्रम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-५६-२१

वह कुटी बाहर-भीतरसे लकड़ीकी ही दीवारसे सुस्थिर बनायी गयी थी और उसे ऊपरसे छा दिया गया था, जिससे वर्षा आदिका निवारण हो । वह देखनेमें बड़ी सुन्दर लगती थी । उसे तैयार हुई देखकर एकाग्रचित्त होकर अपनी बात सुननेवाले लक्ष्मणसे श्रीरामने इस प्रकार कहा— ॥ २१ ॥

आ कुटीरवन्नु ऒळ-हॊरगिनिन्द कट्टिगॆय गोडॆयिन्दले सुस्थिरवागि कट्टलागित्तु, मेलिनिन्द हुल्लिन छावणि इद्दु, गाळि-मळॆगळु निवारणॆयागुत्तित्तु. नोडलु सुन्दरवागि सिद्धवागिद्द अदन्नु नोडि एकाग्र चित्तनागि केळुत्तिद्द लक्ष्मणनल्लि श्रीरामनु इन्तॆन्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. dR^iSTvaa = seeing; taam = that hut; niSThitaam = which was firmly built; baddhakaTaam = and thatched; sudarshanaam = and beautiful to look at; raamaH = Rama; abraviit = spoke; idam vachanam = these words (to Lakshmana) shushruuSamaaNam = who listened to the command; eka agram = and closely attentive.

अनुवादः

Seeing that hut, which was firmly built and thatched as well as beautiful to look at, Rama spoke the following words to Lakshmana who listened to his command and who was closely attentive to him:

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ।
कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥ २२ ॥

ऐणेयम् मांसम् आहृत्य शालाम् यक्ष्यामहे वयम् । कर्त्व्यम् वास्तुशमनम् सौमित्रे चिरजीवभिः ॥ २-५६-२२

‘सुमित्राकुमार! हम गजकन्दका गूदा लेकर उसीसे पर्णशालाके अधिष्ठाता देवताओंका पूजन करेंगे;* क्योंकि दीर्घ जीवनकी इच्छा करनेवाले पुरुषोंको वास्तुशान्ति अवश्य करनी चाहिये ॥ २२ ॥

\* यहाँ ‘ऐणेयं मांसम्’ का अर्थ है—गजकन्द नामक कन्द विशेषका गूदा । इस प्रसंगमें मांसपरक अर्थ नहीं लेना चाहिये; क्योंकि ऐसा अर्थ लेनेपर ‘हित्वा मुनिवदामिषम्’ (२ । २० । २९), ‘फलानि मूलानि च भक्षयन् वने’ (२ । ३४ । ५९) तथा ‘धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः’ (२ । ५४ । १६) इत्यादि रूपसे की हुई श्रीरामकी प्रतिज्ञाओंसे विरोध पड़ेगा । इन वचनोंमें निरामिष रहने और फल-मूल खाकर धर्माचरण करनेकी ही बात कही गयी है । ‘रामो द्विर्नाभिभाषते’ (श्रीराम दो तरहकी बात नहीं कहते हैं, एक बार जो कह दिया, वह अटल है) इस कथनके अनुसार श्रीरामकी प्रतिज्ञा टलनेवाली नहीं है ।

सुमित्रानन्दन! नावु गजकन्दद तिरुळिनिन्द पर्णशालॆय अधिष्ठातृ देवतॆगळन्नु पूजिसुवा;1 एकॆन्दरॆ दीर्घायुष्यवन्नु बयसुव जनरु वास्तुशान्तियन्नु अवश्यवागि माडबेकु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saumitre = Oh; Lakshmana!; aahR^itya = being; aiNeyam maamsam = bring meat of the antelope; vayam = we; yakshyaamahe = shall worship; shaalaam = (this) leaf-hut; vaastushamanam = purifactory ceremony on entering the house; kartavyam = on entering the; chirajiivibhiH = by those who wish to live long.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Bring the meat of an antelope. We shall perform a purifactory ceremony while entering the house. Which is to be done by those who wish to live long.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण ।
कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥ २३ ॥

मृगम् हत्वाऽऽनय क्षिप्रम् लक्ष्मणेह शुभेक्षण कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्दर्ममनुस्मर ॥ २-५६-२३

‘कल्याणदर्शी लक्ष्मण! तुम ‘गजकन्द’ नामक कन्दको* उखाड़कर या खोदकर शीघ्र यहाँ ले आओ; क्योंकि शास्त्रोक्त विधिका अनुष्ठान हमारे लिये अवश्य-कर्तव्य है । तुम धर्मका ही सदा चिन्तन किया करो’ ॥ २३ ॥

\* मदनपाल-निघण्टुके अनुसार ‘मृग’ का अर्थ गजकन्द है ।

कल्याणदर्शी लक्ष्मणने! नीनु ‘गजकन्द’2 ऎम्ब गड्डॆयन्नु अगॆदु बेगने तॆगॆदुकॊण्डु बा; एकॆन्दरॆ शास्त्रोक्त विधिगनुसार अनुष्ठानवु नमगॆ अवश्य कर्तव्यवागिदॆ. नीनु धर्मवन्ने सदा चिन्तिसुत्ता इरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shubhekshaNa = Oh; large-eyed; lakshmaNa = Lakshmana!; hatvaa = killing; mR^igam = the antelope; kshhipram = quickly; anaya = bring; iha = here; vidhiH = the prescribed rite; shaastra dR^iSTaH = according to scriptural point of view; kartavyaH hi = indeed is to be done; anusmara = keep in mind; dharmam = the sacred obligation."

अनुवादः

“Oh, large-eyed Lakshmana! Killing the antelope quickly, bring it here. The prescribed rite according to scriptural point of view indeed is to be performed. Keep in mind the sacred obligation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।
चकार च यथोक्तं हि तं रामः पुनरब्रवीत् ॥ २४ ॥

भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा । चकार स यथोक्तम् च तम् रामः पुनरब्रवीत् ॥ २-५६-२४

भाईकी इस बातको समझकर शत्रुवीरोंका वध करनेवाले लक्ष्मणने उनके कथनानुसार कार्य किया । तब श्रीरामने पुनः उनसे कहा— ॥ २४ ॥

अण्णन मातन्नु तिळिदुकॊण्ड शत्रुवीररन्नु वधिसुव लक्ष्मणनु अवन मातिनन्तॆ कार्य माडिदनु. आग श्रीरामनु पुनः अवनल्लि हेळिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH lakshmaNaH = that Lakshmana; paraviirahaa = the slayer of enemies; aaJNaaya = understanding; bhraatruH = his brother’s; vachanam = words; chakaara = acted; yathoktamcha = as instructed; raamaH = Rama; abraviit = spoke; punaH = again; tam = to him (as follows).

अनुवादः

Lakshmana the slayer of enemies, understanding his brother’s words, acted as instructed. Rama spoke again to Lakshmana as follows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् ।
त्वर सौम्यमुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम् ॥ २५ ॥

इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् । त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥ २-५६-२५

‘लक्ष्मण! इस गजकन्दको पकाओ । हम पर्णशालाके अधिष्ठाता देवताओंका पूजन करेंगे । जल्दी करो । यह सौम्यमुहूर्त है और यह दिन भी ‘ध्रुव’* संज्ञक है (अतः इसीमें यह शुभ कार्य होना चाहिये)’ ॥ २५ ॥

\* ‘उत्तरात्रयरोहिण्यो भास्करश्च ध्रुवं स्थिरम् ।’ (मुहूर्तचिन्तामणि)
अर्थात तीनों उत्तरा और रोहिणी नक्षत्र तथा रविवार—ये ‘ध्रुव’ एवं ‘स्थिर’ संज्ञक हैं । इसमें गृहशान्ति या वास्तुशान्ति आदि कार्य अच्छे माने गये हैं ।

लक्ष्मण! ई गजकन्दवन्नु बेयिसु, नावु पर्णशालॆय अधिष्ठातृदेवतॆगळन्नु पूजिसुवा. तड माडबेड. ईग सौम्यमुहूर्तविदॆ हागू इदे दिन ‘ध्रुव’3 ऎम्ब मुहूर्तवू इदॆ. (आद्दरिन्द इदरल्ले ई शुभकार्यवागबेकु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saumya = Oh; great brother!; shrapayasva = boil; etat = this; aiNeyam = antelope’s meat; vayam = we; yakshyaamahe = shall worship; shaalaam = the leaf-hut; ayam = this; divasaH = day; ayam = (and) this; muhuurtaH api = instant also; dhruvaH = are of a distinctive character; tvara = be quick.

अनुवादः

“Oh, gentle brother! Boil this antelope’s meat. We shall worship the leaf-hut. This day and this instant also are of a distinctive character. Be quick.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं प्रतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥ २६ ॥

स लक्ष्मणः कृष्ण मृगम् हत्वा मेध्यम् पतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जात वेदसि ॥ २-५६-२६

प्रतापी सुमित्राकुमार लक्ष्मणने पवित्र और काले छिलकेवाले गजकन्दको उखाड़कर प्रज्वलित आगमें डाल दिया ॥ २६ ॥

प्रतापि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु पवित्र मत्तु कप्पु सिप्पॆयुळ्ळ गजकन्दवन्नु कित्तु उरियुव बॆङ्कियल्लि हाकिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

atha = then; saH lakshmaNaH = that Lakshmana; prataapavaan = the strong man; saumitriH = and son of Sumitra; hatvaa = killing; medhyam = the holy; kR^iSNa mR^igam = black antelope; chikSepa = tossed; jaata vedasi = in a fire; samiddhe = ignited.

अनुवादः

Then, Lakshmana the strong man and son of Sumitra, killing a holy back antelope, tossed it in an ignited fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ २७ ॥

तम् तु पक्वम् समाज्ञाय निष्टप्तम् चिन्न शोणितम् । लक्ष्मणः पुरुष व्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥ २-५६-२७

रक्तविकारका नाश करनेवाले* उस गजकंदको भलीभाँति पका हुआ जानकर लक्ष्मणने पुरुषसिंह श्रीरघुनाथजीसे कहा— ॥ २७ ॥

\* ‘छिन्नशोणितम्’ की व्युत्पत्ति इस प्रकार है—‘छिन्नं शोणितं रक्तविकाररूपं रोगजातं येन सः तम् ।’ ‘गजकन्द’ रोगविकारका नाशक है’ यह वैद्यकमें प्रसिद्ध है । मदनपाल-निघण्टुके ‘षड्दोषादिकुष्ठहन्ता’ आदि वचनसे भी यह चर्मदोष तथा कुष्ठ आदि रक्तविकारका नाशक सिद्ध होता है ।

रक्तविकार नाशमाडुव1 आ गजकन्दवन्नु चॆन्नागि बॆन्दिरुवुदन्नु नोडि लक्ष्मणनु पुरुषसिंह श्रीरघुनाथनल्लि हेळिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. parijJNaaya = feeling certain; pakvam = it is cooked; niSTaptam = and heated thoroughly; chinna shoNitam = with no blood remaining; lakshmaNaH = Lakshmana; atha = thereafter; abraviit = spoke; raaghavam = to Rama; puruSa vyaaghram = the lion among men (as follows).

अनुवादः

Feeling certain that it is cooked and heated thoroughly with no blood remaining, Lakshmana spoke to Rama the lion among man as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं सर्वः समस्ताङ्गः शृतः कृष्णमृगो मया ।
देवता देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ २८ ॥

अयम् कृष्णः समाप्त अन्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा । देवता देव सम्काश यजस्व कुशलो हि असि ॥ २-५६-२८

‘देवोपम तेजस्वी श्रीरघुनाथजी! यह काले छिलकेवाला गजकन्द, जो बिगड़े हुए सभी अङ्गोंको ठीक करनेवाला है,* मेरे द्वारा सम्पूर्णतः पका दिया गया है । अब आप वास्तुदेवताओंका यजन कीजिये; क्योंकि आप इस कर्ममें कुशल हैं ॥ २८ ॥

\* ‘समस्ताङ्गः’ की व्युत्पत्ति यों समझनी चाहिये—‘सम्यग् भवन्ति अस्तानि अङ्गानि येन सः ।’

देवोपम तेजस्वी श्रीरघुनाथने! ई कप्पु सिप्पॆ इरुव गजकन्दवु कॆट्टुहोद ऎल्ल अवयवगळन्नु सरियागिसुवुदु.2 नानु इदन्नु चॆन्नागि बेयिसिरुवॆनु. ईग नीवु वास्तुदेवतॆगळन्नु पूजिसिरि; एकॆन्दरॆ नीवु ई कार्यदल्लि कुशलरागिद्दीरि.॥28॥

पदच्छेदः

28. ayam = this; kR^iSNaH mR^igo = black antelope; samaapta angaH = with its complete limbs; shR^itaH = has been cooked; sarvaH = completely; mayaa = by me; deva damkaasha = Oh Rama; remsembling god!; yajasva = worship; devataaH = the deities; asi ahi = you are indeed; kushalaH = skilled (in such act)

अनुवादः

“This black antelope, with its complete limbs, has been cooked completely by me. Oh, Rama resembling God! Worship the concerned deity, as you are skilled in that act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जपकोविदः ।
सङ्ग्रहेणाकरोत् सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥ २९ ॥

रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्य कोविदः । सम्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रन् सत्रावसानिकान् ॥ २-५६-२९

सद‍्गुणसम्पन्न तथा जपकर्मके ज्ञाता श्रीरामचन्द्रजीने स्नान करके शौच-संतोषादि नियमोंके पालनपूर्वक संक्षेपसे उन सभी मन्त्रोंका पाठ एवं जप किया, जिनसे वास्तुयज्ञकी पूर्ति हो जाती है ॥ २९ ॥

सद्गुणसम्पन्न हागू जप कोविदनाद श्रीरामनु स्नानमाडि शौच-सन्तोषादि नियमगळन्नु पालिसुत्ता सङ्क्षेपवागि ऎल्ल मन्त्रगळन्नु पठिसि, जप माडिदनु. इदरिन्द वास्तुशान्तियु पूर्णवागुत्तदॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. raamaH = Rama; guNavaan = the virtuous man; japyakovidaH = and the learned man in chanting of prayers; snaatvaa = after taking bath; niyataH = with subdned mind; samgraheNa = briefly; akarot = chanted; sarvaan = all; mantran = the sacred scripts; satraavasaanikaan = which are to be chanted at the end of a purifactory ceremony.

अनुवादः

Rama, the virtuous man and the learned man in chanting of sacred spells, after taking bath and with subdued mind, briefly chanted all the sacred scripts to be chanted at the end of a purifactory ceremony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथं शुचिः ।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥ ३० ॥

समस्त देवताओंका पूजन करके पवित्र भावसे श्रीरामने पर्णकुटीमें प्रवेश किया । उस समय अमित-तेजस्वी श्रीरामके मनमें बड़ा आह्लाद हुआ ॥ ३० ॥

समस्त देवतॆगळन्नु पूजिसि पवित्रभावदिन्द श्रीरामनु पर्णकुटियन्नु प्रवेशिसिदनु. आग अमित तेजस्वी श्रीरामन मनस्सिनल्लि तुम्बा आह्लादवायितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. iSTvaa = worshipping; sarvaan = all; devataagaNaan = classes of deities; shuchiH = and getting purified; vivesha = (Rama) entered; aavasatham = the house; babhuuva cha = there was; manohlaadaH = a heartful joy; raamasya = in Rama; amita tejasaH = with a limitless splendour.

अनुवादः

Worshipping all classes of deities and getting himself purified, Rama entered the house. There was a heartful joy in rama, with his limitless splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च ।
वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥ ३१ ॥

तत्पश्चात् बलिवैश्वदेव कर्म, रुद्रयाग तथा वैष्णवयाग करके श्रीरामने वास्तुदोषकी शान्तिके लिये मङ्गलपाठ किया ॥ ३१ ॥

अनन्तर बलि-वैश्वदेव कर्म, रुद्रयाग मत्तु वैष्णवयाग माडि श्रीरामनु वास्तुदोषद शान्तिगागि स्वस्तिवाचन माडिदनु.॥31॥

जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ।
पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥ ३२ ॥

नदीमें विधिपूर्वक स्नान करके न्यायतः गायत्री आदि मन्त्रोंका जप करनेके अनन्तर श्रीरामने पञ्चसूना आदि दोषोंकी शान्तिके लिये उत्तम बलिकर्म सम्पन्न किया ॥ ३२ ॥

नदियल्लि विधिवत्तागि अवभृत स्नानमाडि यथाविधि गायत्री मॊदलाद मन्त्रगळन्नु जपिसि अनन्तर श्रीरामनु पञ्चसूना दोषशान्तिगागि बलि-वैश्यदेववन्नु नॆरवेरिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

31-32. kR^itvaa = after offering oblations; raudram = to lord Rudra; vaishhNavamevacha = and lord Vishnu; raamaH = rama; vaishvadevabalim = offered tribute to Vaishvadeva; pravartayan = (and) performed; maN^gaLaani = benedictions; vaastu samshamaniiyani = relating to purification of house; kR^itvaa = performing; japamcha = a silent prayer; nyaayataH = as per prescribed rites; snaatvaa = taking bath; nadyaam- in the river; yathaavidhi = as prescribed; chakaara = (and) offered; uttamam balim = excellent tribute; paapa samshamanam = for removing sins.

अनुवादः

Having taken bath in the river as prescribed Rama offered oblations to Lord Rudra and Lord Vishnu after offereing tributes to Vaisvadeva. He performed benedictions relating to the purification of house and also a silent prayer as per prescribed rites. He finally offered excellent tributes to the deities, for removing sins.

टिप्पनी

Comment. Vaishvadeva: A religious ceremony which is to be performed every morning and evening and especially before the mid-day meal, followed by offering of food to the gods especially the god of fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥ ३३ ॥

रघुनाथजीने अपनी छोटी-सी कुटीके अनुरूप ही वेदिस्थलों (आठ दिक्पालोंके लिये बलि-समर्पणके स्थानों), चैत्यों (गणेश आदिके स्थानों) तथा आयतनों (विष्णु आदि देवोंके स्थानों) का निर्माण एवं स्थापना की ॥ ३३ ॥

रघुनाथनु तन्न सण्णदाद कुटिगनुरूपवागिये वेदि स्थळगळु (ऎण्टु दिक्पालकरिगॆ बलिदान अर्पिसुव स्थान), चैत्यगळन्नु (गणेशादिगळ स्थान) हागू आयतनगळु (विष्णु आदिदेवतॆगळ स्थान) इदन्नु निर्मिसि, स्थापिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. raaghavaH = Lakshmana; sthaapayaamaasa = erected; vedisthala vidhaanaani = altars in all the quarters; aashramasya = of the hemitage; anuruupaaNi = as was fitting; chaityaani = chaityas (places for worship of lord Ganesha and others); aayatanaanicha = ayatanas (places for worship of Vishnu and others)

अनुवादः

Lakshmana erected altars in all the quarters of the hermitage as was fitting, Chaityas (places for worship of Lord Ganesha and others) and Ayatanas (places for worship of Vishnu and others)

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां
यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः
सभां यथा देवगणाः सुधर्माम् ॥ ३४ ॥

वह मनोहर कुटी उपयुक्त स्थानपर बनी थी । उसे वृक्षोंके पत्तोंसे छाया गया था और उसके भीतर प्रचण्ड वायुसे बचनेका पूरा प्रबन्ध था । सीता, लक्ष्मण और श्रीराम सबने एक साथ उसमें निवासके लिये प्रवेश किया । ठीक वैसे ही, जैसे देवतालोग सुधर्मा सभामें प्रवेश करते हैं ॥ ३४ ॥

आ मनोहर कुटीरवु उपयुक्त स्थानदल्लि निर्माणवागित्तु. अदन्नु मरगळ सॊप्पिनिन्द हॊदिसित्तु. प्रचण्ड गाळियिन्द रक्षिसिकॊळ्ळुव व्यवस्थॆ इत्तु. सीता, लक्ष्मण मत्तु श्रीराम ऎल्लरू ऒट्टिगॆ देवतॆगळु सुधर्मा सभॆयन्नु प्रवेशिसुवन्तॆ अदरल्लि वासक्कागि प्रवेशिसिदरु.॥34॥

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं
नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् ।
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां
जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ ३५ ॥

चित्रकूट पर्वत बड़ा ही रमणीय था । वहाँ उत्तमतीर्थों (तीर्थस्थान, सीढ़ी और घाटों) से सुशोभित माल्यवती (मन्दाकिनी) नदी बह रही थी, जिसका बहुत-से पशुपक्षी सेवन करते थे । उस पर्वत और नदीका सांनिध्य पाकर श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा हर्ष और आनन्द हुआ । वे नगरसे दूर वनमें आनेके कारण होनेवाले कष्टको भूल गये ॥ ३५ ॥

चित्रकूट पर्वतवु बहळ रमणीयवागित्तु. अल्लि उत्तम तीर्थस्थानगळिन्द सुशोभित माल्यवती (मन्दाकिनी) नदियु हरियुतित्तु. अदन्नु अनेक पशु-पक्षिगळु सेविसुत्तिद्दवु. आ पर्वत मत्तु नदिय सान्निध्य पडॆदु श्रीरामनिगॆ बहळ हर्ष मत्तु आनन्द उण्टायितु. अवनु नगरदिन्द दूर वनक्कॆ बन्दिरुवुदरिन्द आद कष्ट मरॆतुबिट्टनु.॥35॥

पदच्छेदः

34;35. raaghavau = Rama and Lakshmana; saha siitauyaa = along with Seetha; shubha lakshhmaNau = having auspicious characterstics; tarpayitvaa = satisfied; bhuutaani = the spirits; maalyaiH = by crowns of flowers; vanyaiH = obtained in the forest; phalaiH = by fruits; mulaiH = by roots; pakvaiH = by cooked; maamsaiH = meat; abdhiH = by water; japaishcha = by prayers; vedoktaiH = as uttered in sacred texts (Vedas); darbhaishcha = by sacred grass; sasmitkuchaiH = by fuel and Kusa grass; tadaa = then; vivishatuH = entered; sushubhaam = the auspicious; shaalaam = leaf-hut.

अनुवादः

Rama and Lakshmana along with Seetha, having auspicious characteristics, satisfied the sirits by crowns of flowers obtained in the forest, by fruits roots and cooked meat, by water, by prayers as uttered in the sacred texts (Vedas), by sacred grass, by fuel and Kusa grass and then entered the auspicious leaf-hut.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥ ५६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥56॥